Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of communicative competence in the process of
teaching foreign languages as an effective approach to
educational activity
Makhsuda ISRAILOVA
1
Tashkent State Dental Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2022
Received in revised form
10 October 2022
Accepted 25 November 2022
Available online
25 December 2022
This article analyzes the structural concepts, methods of
formation and development of communicative competence in
foreign language lessons, as well as some scientific and
pedagogical research on the concept of communicative
competence.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6-pp160-164
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communicative competence,
teaching a foreign language,
skills,
pedagogical analysis of
literature,
information competence,
communicative approach.
Chet
tillarini
oʻqitish
jarayonida
kommunikativ
kompetensiyani shakllantirish oʻquv faoliyatiga samarali
yondashuv sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kommunikativ
kompetensiya,
chet tilini oʻqitish,
koʻnikma,
pedagogik adabiyotlar
tahlili,
axborot kompetensiyasi,
kommunikativ yondashuv.
Mazkur maqolada chet tili darslarida kommunikativ
kompetensiyani shakllantirish va rivojlantirishning tarkibiy
tushunchalari, usullari hamda kommunikativ kompetensiya
tushunch
asining ba’zi ilmiy va pedagogik tadqiqotlarining tahlili
keltirilgan.
1
PhD, Associate Professor, Head of
“
Latin language and Foreign languages
”
Department, Tashkent State Dental
Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
161
Формирование
коммуникативной
компетенции
в процессе обучения иностранным языкам как
эффективный подход к учебной деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
коммуникативная
компетентность,
обучение иностранному
языку,
навыки,
педагогический анализ
литературы,
информационная
компетентность,
коммуникативный подход
.
В данной статье представлены структурные понятия,
методы формирования и развития коммуникативной
компетенции на уроках иностранного языка, а также
анализ некоторых научно
-
педагогических исследований
понятия коммуникативной компетенции.
Mamlakatlar va xalqlar oʻrtasidagi madaniy va iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi
bilan chet tillar
ini oʻrganishning roli
va xorijiy tillarni biladigan mutaxassislarga talab
ortib bormoqda. Bugungi kunda ta’limni rivojlantirishning eng muhim yoʻnalishlari
kompetentsiyaga asoslangan yondashuvdan foydalanishni oʻz ichiga oladi. Gap shaxsning
kommunikativ qobiliyatlarini, uning madaniy, ijtimoiy va axborot kompetentsiyalarini
amaliy qoʻllash bilan bogʻliq koʻnikmalarni shakllantirish haqida ketmoqda. Ilmiy
-
pedagogik adabiyotlarda bu masala keng muhokama qilinadi, ammo Oliy
ta’limda
kognitiv yondashuv ustunlik qiladi va talabalar muvaffaqiyatli faoliyat uchun zarur
boʻlgan asosiy kompetensiyalarni rivojlantirish oʻrniga katta hajmdagi maʻlumotlarni
eslab qolishlari kerak boʻladi.
Soʻnggi paytlarda chet tillarini oʻrganish sohasida “kommunikativlik” va
“kommunikativ yondashuv” tushunchalari ayniqsa keng qoʻllanila boshlandi. Xorijiy
metodik adabiyotlarda bu tushuncha tilni kommunikativ o‘qitish yoki kommunikativ
yondashuv deb yuritiladi. Keng ma’noda bu atamalar chet tilini oʻqitishda shunday
yondashuvni anglat
adi, bunda muloqot, nutq sherigi bilan oʻzaro ta’sir qilish jarayoni
oʻrganishning ham vositasi, ham maqsadi hisoblanadi.
Ta’limga bunday yondashuv oʻtgan asrning 70–
80-yillarida Yevropada ham,
AQShda ham koʻplab mustaqil tadqiqotlar va ishlanmalar natijasida paydo boʻldi.
Kommunikativ kompetentsiyaning asosiy tarkibiy qismi til koʻnikmalari,
shuningdek, lingvistik va madaniy bilimlar asosida shakllanadi. Kommunikativ yoʻnalish
prinsipi oʻqitishni toʻgʻri tashkil etish, muloqotni amalga oshirish uchun turli
tashkiliy
shakllardan foydalanish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Kommunikativ kompetentsiyaning I.R. Altunina, V.I. Kashnitskiy, A.V. Molozhavenko,
Yu.V. Mryakina, E.V.
Prozorova va boshqa koʻplab mutaxassislarning ilmiy qiziqishlari
doirasining turli jihatlarini ifodalaydi.
Biroq ilmiy va amaliy ishlarda kommunikativ kompetentsiyani fanlararo hodisa
sifatida tahlil qilish natijalari deyarli topilmaydi. Shu sababli, biz kommunikativ
kompetentsiyani, avvalambor, hodisa sifatida, soʻngra
pedagogik toifa sifatida
bosqichma-
bosqich koʻrib chiqish kommunikativ kompetentsiyaning nazariy modelini
va ushbu integrativ shaxsni shakllantirish tizimini yaratishga yordam beradi, deb
hisoblaymiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
162
Amaliy tilshunoslik va ta’lim sohasidagi mutaxassislar, koʻplab professional
maqolalar va darsliklar mualliflari J. Richards va T. Rojers chet tilini kommunikativ
oʻqitish masalasiga oʻz nuqtai nazarlarini bildiradilar.
Ularning fikricha, kommunikativ
tilni o‘rgatish metodidan ko‘ra ko‘proq yondashuvdir. Ular til o‘rganishning muayyan
tamoyillari va maqsadlari yordamida til o‘rganishga kommunikativ yondashuvni,
o‘quvchilarning tilni o‘rganish usullarini, o‘qitishda qo‘llaniladigan vazifa va mashqlar
turlarini, o‘quv jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchining roli
ni tavsiflaydi. Ushbu
yondashuvga koʻra, oʻqitishning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
–
Kommunikativ prinsip: oʻrganish haqiqiy muloqotni ragʻbatlantiradigan
mashqlar orqali amalga oshiriladi;
–
Kommunikativ vazifalar prinsipi: oʻrganish qiziqarl
i va mazmunli vazifalarni
bajarish uchun tildan foydalaniladigan mashqlar orqali amalga oshiriladi;
–
Muhimlik va mazmunlilik tamoyili: o‘rganish talaba mazmunli ishlatadigan til
yordamida amalga oshiriladi.
Oʻquv vazifalari oʻquvchini haqiqiy va mazmunli
muloqotga
qanchalik faol jalb qilishiga qarab tanlanadi (til modellaridan shunchaki mexanik
foydalanishdan farqli oʻlaroq).
“Kommunikativ kompetentsiya”ning bir qismi sifatida quyidagi elementlar
ajratiladi:
•
lingvistik (til tizimini bilish va bunday bilimlardan boshqa odamlarning nutqini
tushunish va oʻz fikrlarini ifodalash uchun foydalanish qobiliyati);
•
ijtimoiy-
madaniy
(oʻrganilayotgan
til
mamlakatining
etnik
-madaniy
xususiyatlarini bilish, ona tilida soʻzlashuvchilarning nutqi va nutqiy boʻlmagan
xatti-
harakatlari va bunday bilimlarga muvofiq nutq xatti-harakatlarini amalga oshirish
qobiliyati);
•
nutq (til yordamida fikrni shakllantirish va shakllantirish usullarini bilish va
ularni ogʻzaki muloqot jarayonida qoʻllash qobiliyati); diskursiv (ogʻza
ki va yozma
xabarlarni
–
nutqlarni qurish qoidalarini bilish, bunday xabarlarni qurish va
muloqotchilar nutqida ularning ma’nosini tushunish qobiliyati);
•
strategik(muloqot muammolarini hal qilishda eng samarali strategiyalardan
foydalanish
qobiliyati); mavzu (oʻz bayonotini tashkil qilishda yoki muloqotchilarning
bayonotlarini tushunishda mavzu ma’lumotlarini bilish);
•
kompensatsion (ogʻzaki muloqot jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni
bartaraf etish qobiliyati);
•
pragmatik (kommunikativ harakat shartlariga va topshirilgan vazifaga qarab
fikrni ifodalashning eng samarali va toʻgʻri usulini tanlash qobiliyati).
Chet tilining kommunikativ kompetentsiyasining individual komponentlarini
rivojlantirish yondashuvlarini tushunish uchun chet
tilini oʻqitish tarixiga murojaat
qilaylik. A.V. Mirolyubov, I.V. Raxmanov, K.A. Ganshina, I.A. Gruzinskaya, Z.M. Tsvetkova,
S.K. Folomkina, N.I. Gez, Yu.A. Jluktenko, R.A. Kuznets tomonidan olib borilgan xorijiy
tillarni oʻqitish metodikasi tarixi sohasi
dagi tadqiqotlar bizga imkon beradi.
Rus olimi, Lipetsk uslubiy maktabining asoschisi, pedagogika fanlari doktori
E.I.
Passov oʻzining kommunikativ chet tili ta’limi nazariyasini yaratdi.
Ushbu nazariyaga
koʻra, kommunikativlik tushunchasi ikki nuqtai nazardan koʻrib chiqiladi: nazariy, ya’ni
toifa (konseptsiya) va amaliy (empirik), ya’ni texnologiya sifatida. Muloqotni ta’lim
texnologiyasi yoki strategiyasi sifatida talqin qilgan E.I. Passov quyidagi xususiyatlarni
aniqlaydi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
163
•
Talabaning har qanday harakati va har qanday faoliyatiga motivatsiya;
•
Talabaning har qanday harakati va faoliyatining maqsadga muvofiqligi;
talabaning barcha ishlarida shaxsiy ma’no mavjudligi;
Nutq-
tafakkur faoliyati, ya’ni muloqot muammolarini hal qilish jarayonida doimiy
ishtirok etish, kognitiv va kommunikativ fikrlashning doimiy aloqasi.
Muammolar va muhokama qilinadigan mavzularga shaxsiy munosabatni
ifodalashni nazarda tutuvchi shaxsiy manfaatdorlik munosabati.
Muloqotning turli faoliyat shakllari bilan bogʻliqligi
–
oʻquv
-kognitiv, ijtimoiy,
mehnat, sport, badiiy, maishiy.
Muloqot qiluvchilarning o‘zaro ta’siri, ya’ni harakatlarni muvofiqlashtirish, o‘zaro
yordam, bir-
birini qo‘llab
-quvvatlash, ishonchli hamkorlik.
Uch bosqichda aloqa : hissiy, semantik va shaxsiy.
Funksionallik, ya’ni nutq materialini o‘zlashtirish jarayoni doimo nutq birliklari
shakliga nisbatan ustuvor bo‘lgan nutq funksiyalari ishtirokida sodir bo‘ladi.
Evristik materialni tashkil etish va uni oʻzlashtirish jarayoni sifatida,
oʻzboshimchalik bila
n yodlash va yodlangan narsalarni takrorlashni istisno qiladi.
O‘quv materiallarining ob’yektiv xarakteristikasi sifatida mazmun va sub’yektiv
xarakteristikasi sifatida informativlik;
O‘quv materiallarini tashkil etish va taqdim etish usuli sifatida muammoli, og‘zaki
va og‘zaki bo‘lmagan muloqot vositalaridan foydalanishda ifodalilik.
Faqat barcha sanab oʻtilgan parametrlarga rioya qilish va ulardan maqbul
foydalanish oʻquv jarayonini kommunikativ deb atash huquqini beradi. Aynan shu sifat
modeli ushbu kontseptsiyaning asosini tashkil etadi.
Shunday qilib, chet tillarini oʻrgatishning kommunikativ yondashuvi
oʻqituvchilarga oʻzlarining haqiqiy hayotidan tasavvurga ega boʻlgan talabalar uchun
qiziqarli
suhbat mavzularidan foydalangan holda oʻz darslarini qu
rishga, talabalarni jonli
tilni oʻrganishga, har qanday tilda muloqot qilishga undashga imkon beradi.
Xulosa oʻrnida ta’kidlash lozimki, chet tillarini oʻqitishning kommunikativ usuli
ob’yektiv ravishda eng samarali deb aytishimiz mumkin va ushbu uslubning
asosiy
vazifalari:
–
chet tilida muloqot vositasi sifatida gapirishga oʻrgatish;
–
chet tillarini oʻrganishda haddan tashqari qiyinchilikning oʻrnatilgan
stereotiplarini buzish;
–
talabalarni chet tilini doimiy oʻrganish ob’yekti sifatida emas, balki
zamonaviy
inson uchun amaliy muloqot uchun qulay va zarur vosita sifatida koʻrib chiqishga
oʻrgatish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Passov
E.I. Chet tilidagi nutqni oʻrgatishning kommunikativ usuli.
–
M.:
Akademia, 2005-yil.
2.
Xomskiy N. Til va tafakkur.
–
M: Oʻquv adabiyoti.
1972-yil.
3.
Savignon, Sandra J.
“Kommunikativ tilni oʻqitish”
.
–
London: Routledge, 2000.
–
125
–
129-betlar.
4.
Passov
E.I. Kommunikativ chet tili ta’limi: madaniyatlar muloqotiga tayyorgarlik
[Matn]: Umumiy oʻrta ta’lim muassasalari oʻqituvchilari uchun qoʻllanma / E.I.
Passov;
Minsk: Lexis, 2003.
–
184 b.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
164
5.
Gorbatova
T.N. Nolingvistik universitetda chet tilini oʻqitish jarayonida
kommunikativ-faol yondashuv / T.N. Gorbatova, A.V. Kudryashova, S.V. Rybushkin.
–
Yosh olim.
–
2015.
–
No 10 (90)
–
B. 1139
–
1141.
6.
M.N. Israilova., M.I.
Obidova., “Foreign language in medicine”, Oʻquv qoʻllanma.,
T., 2021-y.
7.
Холмурадова
Л.Э. (2012). Семейные ценности англичан, отраженные
в английской фразеологической картине мира.
Вестник Челябинского
государственного университета, (5 (259)), 161–
163.
8.
Eshkuvatovna K.L., & Furkatovna S.D. (2022). The Analysis of the Usage of
Lexical Transformations in the Translation of the Words Expressing the Concept
“Hospitality”.
European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 16, 101
–
104.
9.
Эркинов
С.Э. (2019). Формирование культурного общения на иностранном
языке
.
Актуальные научные исследования в современном мире, (1
-4), 140
–
143.
10.
Эркинов
С.Э. (2019). Основы теории терминологического поля
относительно военно
-
профессиональной языковой сферы. хабаршысы
, 3, 164.
