Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Changes in cotton growing in the Fergana region at the
end of the XIX
–
beginning of the XX century
Abdulkhodi KHAYDAROV
1
International Islamic Academy of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2022
Received in revised form
10 October 2022
Accepted 25 November 2022
Available online
25 December 2022
This article discusses the changes in cotton growing in the
Fergana region in the late 19th
–
early 20th centuries, in
particular the situation in agriculture during the period of the
Turkestan Governor General, and the change in the attitude of
the local administration to cotton growing. The article describes
the introduction of a new American cotton variety to Middle
Asia, the expansion of land allocated for cotton fields, and issues
such as the impact on the current situation in the Ferghana
Valley were considered. Also, with the help of sources, the
economic changes associated with the increase in cotton crops
in the Ferghana Valley, the emergence of cotton processing
firms and various societies, and their attempts to take control of
cotton production are analyzed.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6-pp15-20
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Turkestan General
Government,
Ferghana Valley,
agriculture,
cotton growing,
cotton fiber,
American variety.
XIX аср охири –
XX аср бошларида фарғона вилоятида
пахтачиликдаги ўзгаришлар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Туркистон генерал
-
губернаторлиги,
Фарғона водийси,
қишлоқ
хўжалиги,
пахтачилик,
пахта толаси,
Америка нави.
Ушбу мақолада XIX аср охири –
XX аср бошларида
Фарғона вилоятида пахтачиликдаги ўзгаришлар, хусусан,
Туркистон генерал
-
губернаторлиги даврида қишлоқ
хўжалигидаги ҳолат, маҳаллий маъмурият томонидан
пахта етиштиришга бўлган муносабатнинг ўзгариши, Ўрта
Осиёга янги Америка пахта навининг кириб келиши, пахта
майдонлари учун ажратиладиган ерларнинг кенгайиб
бориши жараёнининг Фарғона водийсидаги мавжуд
вазиятга таъсири каби масалалар кўриб чиқилган.
1
Head of the Education Department of the Namangan region of the regional branch of the Qualification Center at the
International Islamic Academy of Uzbekistan. Namangan, Uzbekistan. E-mail: urakov.d.nuuz@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
16
Шунингдек, Фарғона водийсида пахта етиштиришнинг
кўпайиши билан боғлиқ бўлган иқтисодий ўзгаришлар,
пахтани қайта ишлаш фирмалари ва турли жамиятларнинг
пайдо бўлиши ҳамда уларнинг пахтачиликни ўз назоратига
олишга уринишлари манбалар ёрдамида таҳлил қилинган.
Изменения в хлопководстве Ферганской области
в конце XIX –
начале XX века
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Туркестанское генерал
-
губернаторство,
Ферганская долина,
сельское хозяйство,
хлопководства,
хлопковое волокно,
американский сорт.
В данной статье рассмотрены изменения в хлопководстве
в Ферганской области в конце XIX –
начале XX вв., в частности
положения в сельском хозяйстве в период Туркестанского
генерал
-
губернаторства, изменение отношения местной
администрации к хлопководству. В статье описаны
интродукция нового американского сорта хлопчатника в
Среднюю Азию, расширение земель, отведенных под
хлопковые поля, рассмотрены такие вопросы, как влияние на
текущую ситуацию в Ферганской долине. Также с помощью
источников анализируются экономические изменения,
связанные с увеличением посевов хлопка в Ферганской
долине, появлением хлопкоперерабатывающих фирм и
различных обществ, их попытками взять под контроль
производство хлопка.
Фарғона
водийси
азалдан
деҳқончилик
маданияти
ривожланган
ҳудудлардан
бири ҳисобланади. Водий халқи турли хил қишлоқ хўжалиги
махсулотлари етиштириш бўйича етарлича тажрибага эга бўлган. Хусусан, пахта
етиштириш ҳам деҳқончиликнинг асосий йўналишларидан бири бўлиб, XIX аср
ўрталарига қадар асосан ички эҳтиёжлар учун етиштирилган. Шуни
таъкидлаш
керакки, пахта етиштириш Туркистоннинг бошқа ҳудудларига қараганда Фарғона
водийсида кўпроқ ривожланган эди. Чунки ҳосилдор тупроқ, илиқ кунларнинг
кўплиги, сахий қуёш ва унинг нурларининг интенсивлиги пахта етиштириш учун
жуда қулай шароитларни яратган. Шу билан бирга, маҳаллий аҳолининг
меҳнаткашлиги, турли табиат синовларига бардошли бўлиб, сабот билан меҳнат
қилиши пахтачиликдан юқори ҳосил олинишини таъминлар эди.
1878 йилда Фарғона вилоятининг ўзида экин экиладиган майдонларнинг
10 фоизигагина пахта экилган бўлиб, ундан келган фойда эса барча экинлардан
келадиган даромаднинг 5
-
7 фоизини ташкил қилар эди, холос [9.
Б. 36.].
Россия империясига Америкадан келтириладиган пахта миқдорининг камайиб
кетиши мустамлака маъмуриятини ўлкада пахтачиликни ривожлантириш борасида
қатор
чора
-
тадбирларни кўришга ундади. Маҳаллий (жайдари) пахта навининг
сифати унчалик яхши бўлмаганлиги сабабли, янги Америка (маҳаллий халқ тилида
“амиркон”) пахта нави жорий қилина бошланган. 1884 йилдан бошлаб Америка пахта
навлари катта ҳудудларга экила бошланган. Минтақада 1887 йилда пахта экилган
жойлар 49,224 десятинани ташкил қилиб, Америка пахтасини экиш кўпайиб борган.
Шу йили қуйидаги пахта ҳосили йиғиб олинган:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
17
Америка пахтаси –
23.054 пуд;
Маҳаллий пахта –
749.541 пуд.
Жами –
772.595
Бундан Россияга 300.278 пуд, 2.101.946 рубль миқдоридагиси юборилди [1.
Б
. 3].
Дарҳақиқат
,
водийдаги
мазкур
хом
-
ашёнинг
ярми
марказ
шаҳарларидаги
тўқимачилик
марказларини
таъминлашга
хизмат
қилган
.
1890
йилги
маълумотларга
кўра
Фарғона
вилоятида
қуйидаги
миқдорда
пахта
етиштирилган
[2.
Б.
18].
Экилган майдон
Ҳосил
Америка пахта нави
33492 десятина
1771991 пуд
Маҳаллий пахта нави
18640 десятина
366631 пуд
Юқорида таъкидланганидек, йилдан
-
йилга экин майдонлари ҳам ортиб
борган. Вилоят статистика бўлими ҳисобларига кўра, (1892 йилги маълумот)
Фарғона вилоятида кейинги 3 йил ичида пахтачилик кўпая борди. Буни қуйидаги
маълумотлар тасдиқлайди:
Уездлар
Экилган уруғ майдони(десятина)
Етиштирилган ҳосил
(пуд ҳисобида)
Америка
маҳаллий
Америка
маҳаллий
Марғилон
5428
5793
162840
161200
Қўқон
1300
9500
29900
190000
Андижон
11106
2996 3/4
388710
104895
Наманган
9026
4591
496215
206961
Ўш
680
275 1/2
13600
7173
ҳаммаси
27530
23156 1/4
1091325
670209
Пахтачилик соҳаси ҳукуматга катта фойда келтира бошлади. Жумладан,
1 десятина ерга экилган
Америка пахтасидан ялпи даромад 50 рублдан
120 рублгача, маҳаллий эса 20 рублдан 60 рублгача ташкил қилган.
Соф даромад эса 1 та десятинадан Америка пахтаси, 25 рубдан 70 рублгача,
маҳаллий навлар 10 дан 35 рублгача тенг бўлган. Ёки 577.500 пуддан
5.30
0000 рубль фойда қолган
[1.
Б.
5].
Пахтачилик Фарғона вилояти қишлоқ хўжалигида асосий ўринни эгаллаган
ва
йилдан
-
йилга пахтани етиштириш миқдори ортиб борган. 1896 йилда
пахта майдонлари 128,716 деятинани ташкил қилиб, 1895 йилгига нисбатан
19,025 десятинага кўпроқ бўлган. Ўз навбатида пахта ҳосили 6,609,000 пудни
ташкил қилиб, бу ўтган йилгига нисбатан 1
155
000 пудга кўпроқ эди [3.
Б
. 6].
Шу
билан
бирга
йилдан
-
йилга
пахтанинг
Америка
нави
экиладиган
майдонлар
ҳажми
ортиб
боради
.
Хусусан
, 1904
йилга
келиб
,
Америка
нави
экилган
пахта
майдонлари
хажми
173856
десятина
,
маҳаллий
пахта
навлари
экилган
пахта
майдонлари
эса
13242
десятинани
ташкил
қилган
[7.
Б.
16].
Етиштирилган пахтанинг Америка нави пахта тозалаш заводларида қайта
ишланган. 1896 йилда уларнинг сони Марғилон уездида 16 та, Қўқон уездида
14 та, Наманган уездида 24 та, Андижон уездида 15 та, вилоят бўйича жами
69 тани ташкил қилган [3.
Б
. 7].
Бу
вақтга
келиб
,
маҳаллий
пахта
нави
деярли
пахта
тозалаш
заводларига
бормаган
ҳамда
у
асосан
аҳоли
эҳтиёжлари
учун
қўлда
қайта
ишланган
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
18
Агар
қайта
ишланмаган
пахтанинг
ўртача
нархи
2
рубль
20
тийин
деб
олинса
,
мазкур
йилда
Фарғона
вилояти
ҳисобига
пахтани
етиштиришдан
13
миллион
рублдан
ортиқ
маблағ
келиб
тушган
[3.
Б
. 8].
Лекин
ушбу
маблағлар
улкан
машаққатлар
эвазига
келиб
тушганлигини
ҳам
унутмаслик
керак
.
Қайта
ишланмаган
пахтадан
тахминан
1/3
қисм
тола
олиниб
, 1896
йилда
2 200 000
пуд
тола
ишлаб
чиқарилган
.
Толанинг
ўртача
нархи
7
рубль
50
тийинга
тўғри
келиб
,
савдогарлар
ва
пахтани
қайта
ишлаш
заводлари
2 000 000
рублдан
ортиқ
даромад
қилганлар
[3.
Б
. 8.].
Бу
эса
ҳудудда
пахта
етиштириладиган
экин
майдонларининг
кенгайиши
ва
пахта
тозалаш
заводларининг
тезкор
суръатларда
кўпайишига
катта
туртки
бўлади
.
Натижада
пахтачилик
қишлоқ
хўжалигидаги
етакчи
соҳага
айланиб
борди
. 1904
йилга
келиб
,
сунъий
суғориладиган
экин
майдонларининг
ҳажми
186828
десятинага
етиб
,
бу
жами
экин
майдонларининг
31%
ини
ташкил
қилар
эди
[7.
Б
. 17.].
1897
йили
пахта
экилган
майдонлар
уездлар
кесимида
қуйидагича
бўлган
[4.
Б
. 11] (
десятина
)
Америка
маҳаллий
Америка
маҳаллий
Марғилон
117809
4830
705000
193200
Қўқон
8724
7619
981000
350000
Андижон
32842
3505
1313680
105150
Наманган
18682
1069
1361675
51398
Ўш
560
173
12650
2680
Жами
72588
17196
4374005
702428
1899-
1900 йилларда 8885900 пуд пахта қайта ишланди. Бунга сабаб 49 минг
десятина ерга кўп экилди
[5.
Б
. 148].
Пахтачилик
ривожланиб
бориши
билан
соҳани
чуқурроқ
ўрганиш
ҳамда
тизимни
назоратга
олиш
нуқтаи
-
назаридан
йирик
фирмалар
ишга
жалб
қилинган
.
Фарғона
вилоятида
чигит
ҳам
5
навга
бўлинган
: 1)
қора
чигит
; 2)
малла
чигит
;
3)
кўк
чигит
; 4)
оқ
чигит
ва
маҳаллий
пахта
чигити
.
Пахтани сотиб олиш ишлари
билан эса 1899
-
1900 йилларда йирик фирмалар шуғулланди. Улар орасида Катта
Ярославль Мануфактуралари биродарлик жамияти (Товарищество), Крафт
жамияти, Москва савдо
-
саноат биродарлиги жамияти, Форс ва Ўрта Осиё савдо ва
саноат биродарлиги жамияти, Владимир Алексеев жамияти, ака
-
ука Водяев ва
Тогяевлар жамиятлари бор эди.
1900 йилга келиб, Фарғона вилояти пахта экиладиган муҳим ҳудудга
айланиб, Туркистонда етиштирилаётган жами пахтанинг қарийб 80 фоизини
бера бошлаган. Шу йили Фарғона вилоятида Америка пахтаси экилган майдони
174026 десятина етиштирилган 14160000 пуд 1 десятина 81 пудни ташкил қилган
[6.
Б
. 32].
1900
йилги
ҳисоботларда
сўнгги
10
йилда
етиштирилган
пахта
ҳақида
маълумотлар
келтирилган
[6.
Б
. 115]:
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
экилган
деся.
Америка
пахтаси
52979 72588 71208 67696 94895 115727 102648 95544 144444 174026
Маҳаллий
13315 17196 14092 14644 14806 12999
14153 10686 10839
12300
етиш. минг пуд.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
19
Америка
пахтаси
3047
4374
4056
3494
4766
6018
5630
4520
8616
14160
Маҳаллий
474
702
620
545
687
590
361
467
421
714
завод.
40
46
61
61
63
69
88
90
93
93
1903 йилда қулай об
-
ҳаво шароитлари туфайли пахтадан юқори ҳосил
олинди ҳамда бу ўз навбатида пахтачиликдан олинадиган даромадларни
сезиларли равишда ортишига сабаб бўлди. Шу билан бирга, пахтанинг нархи ҳам
йилдан
-
йилга ортиб бориб, 1903 йилда 1 пуд пахтанинг нархи 4 рубль 80 тийинга
етади
[7.
Б
. 18].
Натижада
1904
йилда
пахта
экиладиган
ер
майдонларининг
ҳажми
1903
йилга
нисбатан
24
фоизга
ортишига
олиб
келган
[7.
Б
. 18].
Вилоятда
об
-
ҳавонинг
ўзгариб
туриши
экинларга
ҳам
ўз
таъсирини
кўрсатмай
қолмаган
.
Жумладан, 1907 йил 8 июнда сел келиши оқибатида Наманган уездида
1400 дес. ерни ювиб кетган. Бундай ҳодисалар оқибатида аҳолига кўп зарар
етганлигини кўриш мумкин.
Россияга пахта жўнатиш ҳам йилдан
-
йилга ортиб борган. Хусусан шу
йилларда 5850000 пуд пахта толаси етиштирилган бўлиб, 5.617395 пуд
толаси мустамлака ҳукумати кўрсатмасига мувофиқ жўнатилган. Жами пахта –
19984995 пуд бўлиб, 5850000 пуд. толадан 5847189 Америка навли пахтаси
ташкил қилган
[8.
Б.
14].
Умуман олганда 1888–1913 йиллар мобайнида Фарғона вилояти бўйича
Америка пахтаси экиладиган экин майдонлари 34.7 мингдан 274.9 минг десятинагача
ўсиб боради
[9.
Б
. 38].
Бу
эса
Фарғона
вилояти
бўйича
бутун
суғориладиган
майдонларнинг
31
фоизига
Америка
пахтаси
экилишига
олиб
келади
.
Яна
шунга
ҳам
эътибор
бериш
лозимки
,
бу
пайтга
келиб
пахта
экиладиган
майдонларнинг
салмоғи
фақатгина
Америка
пахта
нави
эвазига
эмас
,
балки
ўлкада
азалдан
бери
экиб
келинаётган
пахта
навлари
ҳисобига
ҳам
кўпайиб
борди
.
Пахтачиликнинг
ривожланиши
,
пахтага
дастлабки
ишлов
берувчи
саноатнинг
вужудга
келиши
бутун
ўлкада
бўлгани
сингари
Фарғона
водийсида
ҳам
маҳаллий
савдода
пахта
савдосининг
аҳамиятини
ошириб
юборди
.
Таъкидлаш
керакки
,
Фарғона
водийсида
пахта
сотиб
олишнинг
,
асосан
уч
тури
қўлланилган
:
биринчидан
,
чигитдан
тозаланган
пахта
сотиб
олиш
;
бу
йўл
билан
ўзларини
ип
йигириш
фабрикаларига
эга
бўлган
йирик
фирмалар
ёки
ана
шундай
йирик
фирмаларга
хизмат
қилувчи
шахслар
шуғулланганлар
.
Иккинчидан
,
тозаланган
(
чигитдан
ажратилган
)
пахтани
заводларда
қайта
ишлаш
учун
сотиб
олиш
,
бу
йўл
билан
ўз
пахта
тозалаш
заводларига
эга
бўлган
фирмалар
ва
ўзларига
моддий
жиҳатдан
дуруст
ҳисобланган
шахслар
,
кўп
ҳолларда
эса
ўз
пахта
тозалаш
заводларига
эга
бўлган
шахслар
шуғулланганлар
.
Лекин
бундай
шахслар
ўзлари
томонидан
тозаланган
пахтани
мустақил
равишда
халқаро
бозорга
жўнатмас
эди
,
балки
пахтани
тозаланган
ҳолда
биринчи
гуруҳ
пахта
сотиб
олувчиларга
қайтадан
сотганлар
.
Ниҳоят
,
учинчидан
,
кенг
миқёсдаги
,
катта
пахта
сотиб
олувчилар
бўлиб
,
улар
қисман
ўз
маблағларига
ва
кўп
ҳолларда
давлатманд
кишиларнинг
ёки
фирмаларнинг
маблағларига
пахта
сотиб
олганлар
.
Бундай
кўп
сонли
тижоратчилар
биринчи
ва
иккинчи
гуруҳ
пахта
сотиб
олувчилардан
кейин
савдо
қилиб
,
улар
асосан
,
жойларда
майда
ер
эгаларидан
фирмаларнинг
буюртмаси
асосида
пахта
сотиб
олганлар
[10.
Б
. 116].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
20
Фарғона
вилоятида
пахтачиликни
бундай
тез
суръатлар
билан
ривожланиши
экиннинг
сердаромадлигида
эди
.
Бундан
ташқари
империя
ҳукуматининг
рус
саноати
манфаатларидан
келиб
чиқиб
,
пахта
етиштириш
борасида
амалга
оширган
чора
-
тадбирлари
ҳам
муҳим
аҳамиятга
эга
бўлди
.
Шу
билан
бирга
,
қишлоқ
хўжалиги
ерларига
солинадиган
солиқлар
миқдорининг
ортиб
бориши
ҳамда
пахта
экиладиган
ерларга
солиқ
тўлашдаги
имтиёзларнинг
яратиб
берилиши
ҳам
деҳқонларнинг
пахта
экишга
эътибор
қаратишга
мажбур
қилган
омиллардан
бири
бўлди
.
Шунингдек
,
қишлоқ
хўжалигининг
бирёқлама
пахтачилик
ҳисобига
ривожлантирилиши
дон
,
озиқ
-
овқат
ва
ем
-
хашак
нархларининг
ортиб
кетишига
дон
билан
пахта
нархлари
нисбатининг
бузилишига
олиб
келади
.
Бу
эса
Фарғона
вилоятидаги
аҳолининг
катта
қисмини
ташкил
қиладиган
кам
ерли
ва
ерсиз
деҳқонларинниг
иқтисодий
ҳолатига
салбий
таъсир
кўрсатмасдан
қолмади
.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Обзор Ферганской области за 1887 год –
Новый Маргилан, 1889.
2.
Обзор Ферганской области за 1890 г. –
Новый Маргилан 1893.
3.
Обзор Ферганской области за 1896
г. –
Новый Маргилан: Типография
Ферганского областного правления
4.
Обзор Ферганской области за 1897 г. –
Новый Маргилан, 1899
5.
Обзор Ферганской области за 1899 г. –
Новый Маргилан 1901.
6.
Обзор Ферганской области за 1900 г. –
Новый Маргилан 1901. 32–33 бет.
7.
Обзор Ферганской области за 1904
г. –
Новый Маргилан: Типография
Ферганского областного правления, 1905.
8.
Статистический обзор Ферганской области за 1910 г. –
Скобелев 1912. 14
-
бет.
9.
Раззоқов А. 1994. Ўзбекистон пахтачилиги тарихи (Ўтмиш ва ҳозир). –
Тошкент: Oʻzbekiston, –
Б.36.
10.
Шарафиддинов
А.,
2018.
Фарғона
водийсида
пахтачиликни
ривожлантириш масалалари (ХIХ аср охири –
ХХ аср бошлари) // XIX–
X
X аср
бошларида Марказий Осиёда интеллектуал мерос: анъаналар ва инновациялар
илмий тўплами. –
Тошкент
.
