Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the mechanisms of diagnosing the mother
language ability of primary class students
Raykhona NORKOBILOVA
1
Termez State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2022
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2023
Available online
15 February 2023
This article provides information about the indicators of the
activity of primary school students based on indicators, the
second parameter of the principle of educational efficiency
“
Organization of an effective diagnostic service at the general
secondary educational institution
”
.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss1/S-pp36-41
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
talent,
diagnosis,
competence,
indicators,
communicative competence,
pedagogical correction,
pedagogical diagnosis.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidan iqtidorini
diagnostika qilish mexanizmlarini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
K
alit so‘zlar
:
iqtidor,
diagnostika,
kompetentlik,
indikatorlar,
kommunikativ
kompetentlik,
pedagogik korreksiya,
pedagogik diagnostika.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari faoliyatini
indikatorlar asosida diagnostika qilish, ta’lim samaradorligi
printsipining ikkinchi
parametri “Umumiy o‘rta ta’lim
muassasasida samarali diagnostik xizmatni tashkil qilish”
indikatorlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
1
Teacher, Termez State Pedagogical Institute. E-mail: rustamkhurramov@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
37
Совершенствование
механизмов
диагностики
владения родным языком учащихся начальных
классов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
талант,
диагностика,
компетентность,
показатели,
коммуникативная
компетентность,
педагогическая
коррекция,
педагогическая
диагностика.
В данной статье представлена информация о
показателях деятельности учащихся начальных классов на
основе показателей, второго параметра принципа
эффективности обучения «Организация эффективной
диагностической службы в общеобразовательной средней
образовательной организации».
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidan iqtidorini diagnostika qilish
mexanizmlarini takomillashtirish, o‘qituvchidan yuksak kompetentlik xususiyatlariga
ega
bo‘lishni talab etadi va zamonaviy ta’lim texnologiyalari, axborot va komputer
texnologiyalari, o‘quv predmetini o‘qitish usullari, o‘qituvchilikning umummadaniy va
amaliy tayyorgarligini namoyon ettirish nazarda tutiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari faoliyati quyidagi indikatorlar asosida
diagnostika qilinadi:
–
davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlari talablarini bajarish darajasi;
–
ta’lim muassasasi o‘quvchilarining yakuniy davlat attestatsiyasidagi umumiy
natijalari;
–
o‘quvchilarning bosqichli nazoratlardagi umumiy natijalari; ta’lim muasasasini
bitirgan o‘quvchilarning akademik litsey, o‘rta maxsus, kasb
-
hunar ta’limi
muassasalarida o‘qishlarini dav
om ettirishlari;
–
“Umumta’lim muassasalari o‘quvchilarining umumta’lim fanlari bo‘yicha bilimlar
bellashuvi”dagi tuman, viloyat va respublika bosqichidagi natijalari;
–
fan olimpiadasining tuman va viloyat bosqichi natijalari;
–
“Til bilimdonlari” va boshqa ko‘rik
-tanlovlar natijalari.
Ta’lim samaradorligi printsipining ikkinchi parametri “Umumiy o‘rta ta’lim
muassasasida samarali diagnostik xizmatni tashkil qilish” indikatorlari sifatida:
–
o‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyatini o‘rganishda ilmiy
-uslubiy, diagnostik va
nazariy asosga ega metodlardan foydalanilishi;
–
o‘qituvchi, maktab psixologi va rahbar o‘rinbosari faoliyatlarining ilmiy
-metodik
jihatdan optimal ravishda tashkil etilganligi;
–
o‘quvchi, o‘qituvchi, maktab rahbariyati faoliyatini jamoatchilik tomon
idan
nazorat etuvchi, ota-
onalar, jamoatchilik fikrini o‘rganuvchi mexanizmning mavjudligi va
natijaviyligi;
–
ta’lim muassasasini boshqarish holati, muammo va kamchiliklarini ifodalovchi
tahlillarning mavjudligi;
–
rahbar kadrlarning kasbiy, ilmiy-metodik tay
yorgarligining ta’lim mazmuni va
uning metodik ta’minoti bilan muvofiqlashtirilganligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
38
–
maktab rahbarlarida nazariy, pedagogik, ilmiy-
metodik tayyorgarlik, g‘oyaviy
-
siyosiy va ma’naviy
-axloqiy, ijodiy va ijtimoiy faollik darajasining ortganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim maktabi rahbarlarini tayyorlash tizimining nazariy
-metodik
jihatdan asoslanganligi, bu jarayonda zamonaviy pedagogik, axborot va innovatsion
texnologiyalardan foydalanish uchun zarur bo‘lgan metodik bilim, ko‘nikma va
malakalarni egallashga e’tib
or qaratilganligi;
–
ta’lim muassasasi rahbarining ijtimoiy
-psixologik, muloqotga kirishuvchanlik,
kommunikativ kompetentligi, madaniyati va mahorati sohasidagi bilim, ko‘nikma va
malakalarga hamda to‘g‘ri qaror qabul qilish va uning bajarilishini nazorat et
ish,
tashkilotchilik qobiliyatlariga egaligi;
–
ta’lim muassasasi rahbarida o‘quv
-
tarbiya jarayoni sifatini ta’minlashga oid
ta’lim strategiyasini belgilash ko‘nikmalarining mavjudligi;
–
ta’lim iste’molchilari va pedagogik xizmat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida ij
timoiy
hamkorlikning o‘rnatilganligi;
–
ta’lim muassasasi rahbarining vaqtni samarali taqsimlash, muammoni malakali
tarzda aniqlay olish, maqsad va vazifalarni to‘g‘ri belgilash, xodimlar o‘rtasida ishni
tashkil eta olish layoqatiga egaligi;
–
ta’lim muassasa
si rahbarining moslashuvchanligi: jamoada shaxslararo
munosabatlarning dinamikasini tavsiflay olishi;
–
ta’lim muassasasi rahbarining yetakchiligi: muammoli vaziyatlarni hal qila olish,
o‘zgalardan barcha xususiyatlari bilan sifat jihatdan yuqori tura olish
i, tashabbuskorligi;
–
ta’lim muassasasi rahbarining kirishuvchanligi: ijobiy ijtimoiy aloqalarni o‘rnata
olishi, ruxiy zo‘riqish va bosimlarga qarshi tura olishi kabilar belgilangan.
Navbatdagi indikator “Umumiy o‘rta ta’lim sifatini diagnostika qilishning
demokratik tamoyillar asosida yo‘lga qo‘yilganligi” hisoblanadi.
Mazkur indikator
quyidagi ko‘rsatkichlar asosida baholanadi:
–
maktab direktorining o‘qituvchilar, o‘quvchilar faoliyatini boshqara olish
qobiliyatiga egaligi;
–
ta’lim muassasasida o‘quvchilar tashabbuslarini qo‘llab
-quvvatlash va
rag‘batlantirishning yo‘lga qo‘yilganligi;
–
sinflar kesimida darslarni taqsimlashda o‘qituvchilar tajribasi va tayyorgarlik
darajasining hisobga olinganligi;
–
o‘quvchilar va o‘qituvchilarning maktab ichki
tartib-
qoidalariga qat’iy amal
qilishiga erishilganligi;
–
maktabda o‘z
-
o‘zini boshqarish tizimining mavjudligi;
–
yetakchilik (liderlik) qobiliyatiga ega bo‘lgan o‘quvchilar faoliyatining
rag‘batlantirib borilganligi;
–
maktabda sog‘lom raqobat va o‘z
-
o‘zini tanqidiy baholashga nisbatan do‘stona
munosabatning shakllanganligi;
–
ta’lim muassasasida shaxslararo ziddiyatlarni bartaraf etish tizimining
mavjudligi;
–
maktabdagi o‘quvchilar hamda o‘qituvchilar jamoasida samimiylik va o‘zaro
hamkorlikka asoslangan ishchan muhitning yaratilganligi;
–
o‘quvchilar tashabbuslarini qo‘llab
-quvvatlash tizimining mavjudligi;
–
ta’lim muassasasidagi sharoitlar o‘quvchilar va ota
-onalarni qay darajada
qoniqtirishining o‘rganilganligi hamda tahlil qilinganligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
39
–
o‘quvchilar, ota
-onalar va boshqa manfaatdor tomonlarning takliflari,
so‘rovlariga muvofiq tarzda o‘qitish sifatini nazorat qilish va ta’minlashning ichki tizimi
yaratilganligi;
–
ta’lim muassasasining joriy va istiqbol rejalarini ishlab chiqish va amalga
oshirishda o‘qituvchilar ham
da ota-onalar vakillarining ishtirok etishi;
–
maktabning ichki boshqaruvi tizimiga ota-onalar vakillarining kiritilganligi;
–
bitiruvchilar, o‘quvchilar va ota
-onalar taqdim etgan axborotlar yordamida ular
bilan qayta aloqaning o‘rnatilganligi;
–
o‘quvchilarnin
g intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish hamda mustaqil fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida sinfdan va maktabdan tashqari tadbirlarni
talablar darajasida tashkil qilish tizimining yaratilganligi kabilardan iborat.
Navbatdagi “UO‘Tda innovatsiyalarning tatbiq etilishi” indikatori ko‘rsatkichlari:
–
o‘qituvchilarning innovatsion faoliyati samaradorligini ta’minlovchi
chora-
tadbirlar va rag‘batlantiruvchi muhitning mavjudligi;
–
ta’lim boshqaruvi muassasalari tomonidan tavsiya etilgan innovatsiya
larni
amaliyotga joriy etish monitoringining amalga oshirilganligi va tahliliy materiallarning
mavjudligi;
–
ta’lim muassasalarida izlanuvchan, ijodkor, is’tedodli pedagoglarni har
tomonlama qo‘llab
-quvvatlash mexanizmining yaratilganligi;
–
UO‘Tda
innovatsiyalarni tatbiq etish maqsadlari va rejasining mavjudligi;
–
ta’lim muassasalarida pedagog kadrlar (o‘qituvchilar) va o‘quvchilar uchun ijodiy
muhit yaratilganligi, tashabbuslar va yangiliklarga qiziqish hosil bo‘lganligi kabilar (1
-ilova).
Pedagogik diagnostik
a: birinchidan, individual ta’lim jarayonini qulaylashtirishi,
ikkinchidan,
jamiyat talabidan kelib chiqqan holda, ta’lim
-
tarbiya natijalarini to‘g‘ri
aniqlashni ta’minlashi, kafolatlashi,
uchinchidan,
o‘ziga xos ta’lim
yo‘nalishi va
mutaxassislikni oqilona tanlashga yordam berishi kerak. Pedagogik diagnostika
yordamida ma’naviy
-
ma’rifiy jarayon tahlil qilinadi va ta’lim
-tarbiya natijalari aniqlanadi.
Tashhislashda nafaqat ta’lim
-tarbiya natijalarini sarhisob qilish, balki ularning
o‘zgarish dinamikasini h
am nazarda tutish lozim.
Pedagogik diagnostika quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
–
birinchisi-
shaxsni har tomonlama o‘rganish, tashhis qilish yoki o‘zini
-
o‘zi
tashhislash;
–
ikkinchisi
–
pedagoglar jamoasi tomonidan ta’limiy
-tarbiyaviy jarayonning
samaradorligiga erishishni ta’minlash.
Pedagogik diagnostika o‘quv
-tarbiyaviy jarayonni tadqiq qiladi. Uning metodlari
ilmiy-
pedagogik tadqiqot metodlaridan shu bilan farq qiladiki, u alohida o‘spiringa yoki
o‘quvchi
-yoshlar guruhiga dolzarb pedagogik tadb
irlarni qo‘llashni ko‘zda tutadi.
O‘quv
-tarbiyaviy jarayonni takomillashtirishga xizmat qiluvchi pedagogik
diagnostika har bir rejali o‘quv jarayonining ajralmas qismi hisoblanib, tahsil oluvchi
o‘quv materialini qanday o‘zlashtirayotganini doimo kuzatib b
oradi, tarbiyaviy
jarayondagi muammolarning yechimini to‘ishga harakat qiladi. Mohir pedagog o‘quv
jarayonida tug‘iladigan qiyinchiliklarni boshqalardan ko‘ra
yaxshiroq tushunadi.
Pedagogik diagnostika o‘z zamirida korreksion tadbirlarni ham nazarda tutadi
.
Mashg‘ulot o‘tkaziladigan sharoitlardan qat’i nazar, o‘quv jarayonining samaradorligiga
xizmat qiluvchi pedagogik korreksiya quyidagi maqsadlarga
yo‘naltirilishi kerak:
–
ta’lim natijasi noto‘g‘ri baholanganda ichki va tashqi tahrirga;
–
ta’limdagi
kamchiliklarni aniqlashga;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
40
–
ta’limning muvaffaqqiyatli natijalarini
tasdiqlashga;
–
o‘quv jarayonining keyingi bosqichlarini rejalashtirishga;
–
ta’lim
-tarbiyadagi muvaffaqiyatlarni
rag‘batlantirish orqali
motivatsiya ‘aydo
qilishga va keyingi murakkab qadamlar
ni yo‘naltirishga;
–
o‘quv
-
tarbiyaviy sharoitlarda yo‘l quyilgan kamchiliklar, bo‘shliqlarni
korrektsiyalashga, bartaraf etishga.
Nufuzli Amerika ma’lumotnomalarining (Lindguist) birida
pedagogik diagnostika
va korreksiya vazifalari
(Edicational Measurement)
ga yirik boblar uchun o‘rin ajratilgan:
o‘qitish jarayonida uslubiy yordam ko‘rsatish, ta’lim
-tarbiya jarayonini takomillashtirish,
o‘quv maskanidagi ijtimoiy pedagog maslahati, tarbiyaviy jarayonda ta’limning o‘rnini
aniqlash(‘laziering)dan iborat. Demak,
ilmiy asoslangan pedagogik diagnostika va
korrektsiya o‘quv
-tarbiyaviy jarayonning mazmunini boyitishga xizmat qiladi.
Shu bilan bir qatorda o‘qitish sifatini tashhislash va korreksiyalash uchun
quyidagilarni aniqlash talab etiladi:
–
amalda qo‘llanilayotgan o‘quv dasturlarining samaradorligi va maqsadga
muvofiqligi;
–
metodik hamda tashkiliy innovatsiyalar;
–
mazkur innovatsiyalarning o‘qitish natijalarining sifati va bitiruvchilarning
bilimdonlik darajasiga ko‘rsatadigan ta’siri;
–
o‘quv jarayonining texnologik
jihatdan ta’minlanganlik darajasi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasining turli bo‘g‘inlari faoliyati maqsad va
vazifalarining o‘zaro muvofiqligi;
–
o‘qitish konse’psiyalari, davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari va o‘quv
-
metodik majmualar mazmuni
orasidagi o‘zaro uzviylik;
–
pedagogik,
metodik,
boshqaruv
sohasidagi
axborot
tarmoqlarining
samaradorligi, ularni ommalashtirish va foydalanish uchun qulayligi va ishonchliligi;
–
fanlar bo‘yicha o‘qitish sifati baholanishini ta’minlovchi kvalimetrik, tashhis
lash
metodikalarining o‘qituvchilar tajribasida foydalanilganligi va sinovdan o‘tkazilganligi
kabilar.
O‘qitish sifatini aniqlashda umumiy o‘rta ta’lim muassasasining metodik quvvatini
tashkil etuvchi ko‘rsatkichlar ham muhim o‘rin egallaydi.
Jumladan:
–
av
valgi yillarda tuzilgan o‘quv dasturlari;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasida ishlab chiqilgan metodik hamda didaktik
materiallar;
–
sinovdan o‘tkazilgan o‘rgatuvchi va tashxislovchi metodikalar;
–
innovatsion g‘oyalar banki;
–
metodik ishlarning tashkiliy shakllar
i, ilg‘or tajribalarni aniqlash, tanlash,
umumlashtirish va ommalashtirish kabilar.
O‘qitish sifatini tashxislashda informatsion
-
metodik hamda ta’limiy
-texnologik
manbalarni tahlil qilish ham alohida qimmatga ega.
Uning asosiy ko‘rsatkichlari:
–
ekspert xulosalari;
–
nazorat va tekshirish natijalarini ifodalovchi materiallar;
–
yig‘ilishlar, kengashlarning materiallari;
–
metodik seminarlarning materiallari kabilar.
–
O‘qitish sifatini tashhislashda moddiy
-moliyaviy manbalarni hisobga olish ham
nihoyatda zarur. Mazkur manbalar sirasiga:
–
ta’lim muassasasida amalga oshiriladigan alohida tadbirlarni moliyalashtirish
manbalari;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
41
–
qabul qilingan me’yorlar va talablarga mos tarzda o‘quv materiallari mazmuniga
muvofiq keladigan modddiy-texnik bazaning tavsifi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasidagi sinf xonalari va o‘quv kabinetlarining
komputerlar, audio, video-vizual texnikalar va laboratoriya jihozlari bilan
ta’minlanganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasining aloqa vositalari bilan ta’minlanganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasining o‘quv
-metodik adabiyotlar bilan
ta’minlanganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasining sport maydonchalari, zallari, inventarlar
bilan ta’minlanganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasining moddiy
-texnik bazani kengaytirishga
yo‘naltirilgan rejasi;
–
o‘qitish jarayoni sifatining o‘quv jarayoni sifati natijalari bilan mos kelishining
ta’minlanganligi;
–
umumiy o‘rta ta’lim muassasasida masofaviy ta’limni joriy etish uchun moddiy
-
texnik bazaning mavjudligi kabilarni kiritish mumkin.
Bugungi kunda pedagogik diagnostika va pedagogik korreksiyaning tamoyillarini
takomillashtirishda yoshlarning shaxsiyatiga zarar keltirmaslik, ularning pedagogik
daxlsizligini ta’minlash, milliy qadriyatlar, urf
-
odatlar, an’analar orqali ularga ijobiy ta’sir
ko‘rsatish inobatga
olinishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdullayeva
Sh.A. O‘quvchilarni pedagogik tashhislashda qo‘llaniladigan
metodlar //
Xalq ta’limi, 2016, №3, 40–
45 b.b.
2.
Abdullayeva Sh.A.
, Ro‘ziyeva
D.I. Pedagogik diagnostika va korreksiya. Darslik,
Toshkent: 2018-yil, 6-8 b.
3.
R. Norqobilova, M.
To‘rayeva Importance of talent in child development.
Web of
Scientist: International Scientific Research Journal. ISSN: 2776-0979, VOLUME 3, ISSUE 7,
July. 2022 57-61.
4.
Максимов
В.Г. Педагогическая диагностика в школе. М., 2002.
5.
Г.С.
Ковалева, О.Б.
Логинова. Оценка достижения планируемых результатов
в начальной школе. Система заданий. В 2 ч. Ч. 1 / под ред. М.: Просвещение, 2009.
6.
Г.С.
Ковалева, О.Б.
Логинова. Планируемые результаты начального общего
образования / под ред. М.: Просвещение, 2009.
7.
R.D.
Norqobilova. “Determining and developing students' mother language ability
as a social-
pedagogical problem”. JournalNX
–
A Multidisciplinary Peer Reviewed Journal.
Volume 8, Issue 10, Oct., 2022, Published by Novateur Publication, M.S. India. 7
–
10.
8.
R.D.
Norqobilova. “Indikatorlar asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilari faoliyatini
diagnostika qilishning o‘ziga xosligi”. Talqin va tadqiqotlar ilmiy
-uslubiy jurnali, 2022.
9.
R.D. Norqobilova.
“Methods of improving the mechanisms of diagnosing the
mother language ability of primary class students”.
The role of science and innovation in
the modern world. 139-143. 2022.
10.
R.D. Norqobilova.
“
Methods of Forming Beautiful Writing Skills in Primary
School Students
”
. International Journal of Development and Public Policy. | e-ISSN: 2792-
3991 | www.openaccessjournals.eu| Volume: 1 Issue: 7 181
–
183.
