Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of the market in competition law
Sayokhat AKHROROVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2022
Received in revised form
15 December 2022
Accepted 20 January 2023
Available online
15 February 2023
The definition of the market is a starting point for the
assessment of most competition laws, and it plays a central and
important role. In cases of mergers of business entities,
competition problems may arise such as increasing of firms
ability to exercise market power. Through this article, the
author tries to reveal its legal significance by analyzing the
general concept of the market. The definition of the market was
carried out, and the legislation of one state was not analyzed in
the article, based on the general theory.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss1/S-pp68-73
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
competition,
product market,
market boundary,
demand,
supply,
“
closed
”
customers,
product,
dominant position.
Raqobat huquqida bozor tushunchasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqobat,
tovar bozori,
bozor chegarasi,
talab, taklif,
“yopiq” mijozlar,
mahsulot,
ustun mavqe.
Bozor ta’rifi ko‘pgina raqobat qonunchiligini baholash uchun
boshlang‘ich nuqta bo‘lib, markaziy va ko‘pincha muhim rol
o‘ynaydi. Tadbirkorlik sub’yektlarining birlashish holatlarida,
masalan, qo‘shilish, agar firmalar bozor boshqaruvini
amalga oshirish qobiliyatini oshirsa, raqobatning ayrim
murakkabliklarini keltirib chiqarishi mumkin. Mazkur
maqolada muallif bozorning umumiy tushunchasini tahlil etish
orqali uning huquqiy ahamiyatini ochib berishga harakat qiladi.
Maqolada umumiy nazariyadan kelib chiqqan holda, bozor
ta’rifi yuritilgan bo‘lib, aynan bir davlat qonunchiligi tahlil
ostiga olinmagan.
1
Lecturer, Department of Entrepreneurial Law, Tashkent State University of Law. E-mail: sayohatahrorova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
69
Понятие рынка в законодательстве о конкуренции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
конкуренция,
товарный рынок,
граница рынка,
спрос,
предложение,
«закрытые» покупатели,
товар,
доминирующее
положение.
Определение рынка является отправной точкой для
оценки большинства законов о конкуренции и играет
центральную и часто важную роль. В случаях слияний
коммерческих организаций, могут возникнуть проблемы с
конкуренцией такие, как увеличение возможностей фирмы
по осуществлению рыночной власти. Посредством данной
статьи автор пытается раскрыть его юридическое
значение, анализируя общее понятие рынка. На основе
общей теории в статье определяется рынок, а не
проанализировано законодательство одного государства.
BOZOR TUSHUNCHASI
Raqobat huquqi haqida so‘z yuritilar ekan, biz huquq sohasi vakillari o‘z
-
o‘zidan
bozor tushunchasi nima ekanligini bilishimiz, uning ayrim qonuniyatlari bilan hattoki,
ayrim o‘rinlarda hisoblashishimiz lozimdir.
Raqobatda bozor chegarasi tushunchasi asosiy hisoblashish nuqtalaridan biri
bo‘lib, bunda
tegishli bozorni tashkil etuvchi mahsulotlar guruhini aniqlash uchun talab
va taklif xususiy
atlarini hisobga olish lozim bo‘ladi. Tahlilning kaliti narx yoki sifat
o‘zgarishiga javoban xaridorlar qaysi mahsulotlarni boshqasi bilan bevosita almashtira
olishi ham muhim kategoriyalardan biri sanaladi.
Agar ikkita mahsulot bir-
birining o‘rnini bosuvchi vosita sifatida ishlayotgan bo‘lsa,
ular bir-
biriga raqobatbardosh bosim o‘tkazadilar va shuning uchun bir xil tovar bozoriga
tegishlidirlar. Agar boshqa tomondan, mahsulot alohida bo‘lsa va iste’molchilar boshqa
mahsulotlarni hayotiy o‘rinbosar sifatida ko‘rmasa, u bozorning umumiy qismini tashkil
qilishi mumkin. Ba’zida mahsulotlar o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra ajralib turadi, ba’zida
esa bu brend va reklamaga katta sarmoya kiritishdir, bu bizning idrokimizni o‘zgartirishi
va ma’lum bir mahsulotni boshqalar tomonidan almashtirib bo‘lmaydigan tarzda
butunlay noyob deb hisoblashimizga olib kelishi mumkin.
Aynan ma’lum bir hududda sotiladigan aniq mahsulotlar ham mavjud bo‘lib,
bunday paytlarda jarayon murakkab va ziddiyatli ko`rinish olishi mumkin, negaki
mahsulotning bozor chegarasi
aniq bo‘lmay qoladi. Yevropa komissari Margret Vestager
ta’kidlaganidek:
“Bozorlarni belgilash xaritada chiziq chizish orqali ikki davlat o‘rtasidagi chegarani
kelishishga o‘xshamaydi. Bu ko‘proq qirg‘oq chizig‘ini chizishga o‘xshaydi.
Shakl allaqachon
mavjud
–
bizning vazifamiz uni iloji boricha aniq o‘lchashdir”.
Bozor ta’rifi shunchaki qaraladigan tushuncha emas, bozor doirasi raqobat
chegaralarini aniqlashga va bozor tuzilishini, bozor xususiyatlarini, kirish to‘siqlarin
i,
konsentratsiya darajasi va raqobatning intensivligini hisobga olishga yordam beradi.
Shunday qilib, bozorni qanday aniqlashimiz uning raqobatbardoshligi haqidagi
xulosamizga ta’sir qilishi mumkin. Bu bozorda faoliyat yurituvchi kompaniyalarga
nisbatan q
o‘llaniladigan qonuniy talablarga va keyinchalik yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan majburlov choralariga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Shuning uchun bozorni aniqlash jarayoni muhim ahamiyatga ega, chunki u raqobat
chegaralarini aniqlashga yordam beradi. Butun dun
yo bo‘ylab raqobat agentliklari
tomonidan chiqarilgan ko‘rsatmalar bozorlarni aniqlashning tahliliy jarayonini aniq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
70
belgilab beradi. Qo‘shma Shtatlar (AQSh) va Yevropa Ittifoqi (Yevropa Ittifoqi)
ko‘rsatmalari analitik o‘xshashliklarga ega va mahsulotning geografik bozorlarini ko‘rib
chiqishni o‘z ichiga oladi.
TOVAR BOZORI
Tovar bozori sodda qilib aytganda, xaridorlar xohlagan narx yoki sifat o‘zgarishiga
javoban bozor tomonidan taklif etiladigan barcha mahsulotlarni o‘z ichiga oladi.
Keling, shu holatga oddiy pitsa bozori misolida yanada chuqurroq tushuntirish
berib o‘tsak:
Mahalliy supermarketdan sotib olingan muzlatilgan margareta pitsasini oladigan
bo‘lsak, mazkur turdagi pitsaning alohida bozori mavjudmi, unda faqat pitsa ishlab
chiqaradigan kompaniyalar raqobatlashadimi yoki muzlatilgan pitsalarning barcha
turlari (margareta, pepperoni, pishloqli va boshqalar) uchun kengroq bozor bormi? Yoki
muzlatilgan margareta pitsasi kengroq mahsulot (masalan, barcha muzlatilgan tayyor
oziq-ovqat mahsulotlari bozori, muzlatilgan va sovutilgan (muzlatilmagan) pitsa bozori
yoki, ehtimol, barcha pitsalar (shu jumladan, yetkazib berish) bozorining bir qismini
tashkil qiladimi?
Supermarketda muzlatilgan margareta pitsa narxining 5
–
10 foizga oshishiga duch
kelgan
ingizda, boshqa turdagi muzlatilgan pitsa sotib olishni o‘ylab ko‘rasizmi? Masalan,
pepperoni? Agar javob “ha” bo‘lsa, gipotetik monopolist tomonidan muzlatilgan
margareta pitsa narxining oshishi foydasiz bo‘ladi. Muzlatilgan pepperoni pitsalari (yoki
muzl
atilgan pitssalarning boshqa turlari) mijozning ko‘z o‘ngida munosib mahsulot
sifatida xizmat qiladi va shuning uchun bu bozorning bir qismini tashkil qiladi. Agar
shunday bo‘lsa, keling, yana bir xil savolni beraylik, endi kengroq mahsulotlar guruhini
ko‘
rib chiqaylik. Har xil muzlatilgan pitsalar narxi oshishiga duch kelganingizda, uning
o‘rniga sovutilgan pitsa sotib olishni o‘ylab ko‘rasizmi? Agar javob “ha” bo‘lsa, sovutilgan
pitsa bozorga qo‘shilishi kerak, chunki ular raqobatbardosh bosim o‘tkazadi.
“YOPIQ” VA “MARJINAL” MIJOZLAR
Yuqoridagi misolda biz muzlatilgan margareta pitsalari narxi oshishiga qanday
munosabatda bo‘lishimiz mumkinligini ko‘rib o‘tdik.
Bu savol biroz soddalashtirilgan edi,
chunki amalda biz bozor ko‘lamini bir kishining xohishiga ko‘ra emas, balki bir guruh
iste’molchilarning afzalliklariga qarab belgilaymiz. Agar margareta pitsasidan boshqa
narsani yoqtirmasangiz va hech qachon boshqa pitsa yoki taomni iste’mol qilishni
xohlamasangiz, o‘z
-
o‘zidan bozor chegarasi torayadi degani
ham emas. Bunda biz shu
narsaga e’tibor qaratishimiz lozimki, hech qachon boshqa mahsulotni sotib olmaydigan
odamlar soniga emas, balki boshqa mahsulotlarning o‘rnini bosuvchi mahsulot sifatida
qaraydigan iste’molchilar soni yetarli yoki yo‘qligini hisobg
a olamiz.
Nega? Chunki ko‘zlangan maqsad –
yetarlicha katta guruh boshqa mahsulotni
muzlatilgan margareta pitsa o‘rnini bosuvchi vosita sifatida ko‘rishi mumkinligini aniqlash,
bu esa faraziy monopolistlar tomonidan narx oshishini foydasiz qilishdir. Bizn
ing e’tiborimiz
muqobil mahsulotlarni sotib olishni o‘ylashi mumkin bo‘lgan marjinal guruhga qaratilgan.
Shuning uchun biz narx oshishini foydasiz qilish uchun yetarli miqdordagi mijozlar boshqa
mahsulotga o‘tadimi yoki yo‘qligini inobatga olishimiz lozim.
Ushbu holatda katta guruh
manfaatlarini boshqa holat bilan aralashtirib yubormaslik lozim.
Yevropa sudi United Brands kompaniyasida bu xatoga yo‘l qo‘ydi. United Brands
kompaniyasining banan bozoridagi hukmronligi bilan bog‘liq ishda sud iste’molchilarning
mavsumiy yangi mevalarning narxi va mavjudligiga qarab banan va boshqa yangi mevalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
71
o‘rtasida almashishi haqidagi ma’lumotlarni e’tiborsiz qoldirdi va buning o‘rniga banan
uchun alohida bozor hududi mavjud deb topdi. Xulosaga ko‘ra, bar
cha yoshdagi
iste’molchilari mavjud bo‘lgan banan bozorida talab doimiy ravishda mavjud bo‘ladi. Sud
mazkur guruhning mavjudligini inobatga olgan holda, banan narxi oshganda bananlardan
boshqa mevalarga xursand bo‘lib o‘tadigan boshqa mijozlarning katta guruhini e’tibordan
chetda qoldirdi (marjinal guruh). Agar bu guruh yetarlicha katta bo‘lsa, gipotetik
monopolistlar tomonidan banan narxini biroz oshirish foydasiz bo‘ladi. Bananlarning narxi
bozorning bir qismini tashkil etuvchi boshqa mevalar bilan chegaralangan.
Har qanday turdagi raqobat tahlilining boshlang‘ich nuqtasi “tegishli” bozorning
ta’rifidir.
Bozor ta’rifining ikkita asosiy o‘lchovi mavjud:
(i) mahsulot bozori, ya’ni qaysi mahsulotlarni birgalikda guruhlash va
(ii) geografik bozor, ya’ni qays
i geografik hududlarni birgalikda guruhlash.
Bozor ta’rifi talab va taklifni hisobga oladi.
Talab tomonida mahsulot xaridor
nuqtai nazaridan o‘rnini bosadigan bo‘lishi kerak.
Ta’minot tomonida, ishlab chiqaruvchi
yoki ishlab chiqarishni tegishli mahsulotg
a yoki yaqin o‘rnini bosuvchi mahsulotlarga
osongina o‘zgartira oladigan sotuvchilar kiritilishi kerak.
Bozor ta’rifi, odatda, haqiqiy va
potensial sotuvchilarni, ya’ni narx talab qilsa, o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni yetkazib
berish uchun o‘z ishlab chiqarish jarayonlarini tezda o‘zgartira oladigan firmalarni o‘z
ichiga oladi. Buning mantiqiy sababi shundaki, bu firmalar bozordagi mavjud
firmalarning narxni raqobatbardosh darajadan yuqoriga ko‘tarish qobiliyatini
susaytirishga yoki cheklashga moyil bo‘ladi
.
ISTE’MOLCHILARNING MAHSULOTLARGA BO‘LGAN TALABI
Ma’lum bir mahsulotga bo‘lgan talab 3 xil holatni inobatga olishi kerak:
•
mahsulotning xususiyatlari;
•
uning o‘rnini bosuvchi boshqa mahsulotlarning mavjudligi;
•
yetarlicha mablag‘ning mavjudligi.
Masalan, b
ozorga chiqarilgan eng so‘nggi yuqori texnologiyali gadjetni olib
ko‘raylik. Ba’zilar bu gadjetdan foydalanishga juda ishtiyoqmand bo‘lib, har qancha pul
to‘lashga tayyor turishadi. Boshqalarda esa tovar narxiga nisbatan to‘lov qobiliyati yetarli
bo‘lmasli
gi mumkin, uni faqat arzonroq narxda sotib olishlari mumkin.
Mazkur holat talab egri chizig‘ini hosil qiladi, bu bizga ma’lum bir mahsulotga
bo‘lgan talab uning narxiga qarab qanday o‘zgarishini bildiradi.
1-rasm.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
72
A bilan belgilangan nuqtali chiziq gadjetga bozor talabini aks ettiradi. Keling,
B nuqtali chiziq talabni ko‘rsatadigan yana bir mahsulotni qo‘shamiz. Biz ko‘rgan turli
qiyaliklar talabning o‘ziga xos narx egiluvchanligidagi farqlarni ifodalaydi, iste’molchilar
ma’lum bir mahsulot narxining o‘zgarishiga turli xil munosabatda bo‘lishadi
(talabning
narx egiluvchanligi)
. Ba’zi mahsulotlar uchun biz talabni sezilarli darajada cheklash orqali
narxning oshishiga munosabat bildiramiz. Ayrim mahsulot narxlariga biz e’tibor
qaratmasligimiz, ularda narx oshishi kuzatilsa-da, xarid quvvatimizni kamaytirish orqali
javob qaytarishimiz mumkin. Rasmdagi B chiziq yangi mahsulotimizga nisbatan kamroq
elastik talabni ifodalaydi.
Endi biz narxidan qat’i nazar, sotib olishingiz kerak bo‘lgan u
chinchi mahsulotni
tasavvur qilamiz. Bunday mahsulot, xuddi hayotimiz uchun nihoyatda zarur sanalgan
dori kabi butunlay noelastik talabga ega bo‘ladi, chunki u narxdan qat’i nazar, sotib
olinadi. Bu esa C vertikal chiziq bilan ifodalanadi.
1-rasmdagi uchta mahsulotning har biri har xil narx egiluvchanligiga ega. Raqobat
tahlilida biz ko‘pincha mahsulotning o‘ziga xos narx egiluvchanligi bilan emas, balki bir
mahsulot narxining o‘zgarishi shunga o‘xshash mahsulotga bo‘lgan talabimizga qanday
ta’sir qilishin
i hisobga olamiz.
Shu o‘rinda yana bir faktni ta’kidlab o‘tishimiz lozim, ya’ni rasmda talab pastga
qarab egri bo‘lsa
-
da, narxning pasayishi bilan talab ortib borayotganini ko‘rsatadi, bu har
doim ham shunday emas. Ba’zi o‘ziga xos holatlarda talab haqiqat
an ham narx bilan
ortishi mumkin, chunki uning narxi oshganida odamlar mahsulotni ko‘proq xohlashadi.
Bunday hollarda talab egri chizig‘i yuqoriga egiladi.
Mashhur tovar belgisini (taniqli tovar belgisi) ko‘rib chiqishda shunday bo‘lishi
mumkin. Agar hamm
a uni arzonga sotib olsa, qimmat brend o‘zining yorqinligini
yo‘qotishi mumkin. Brendga bo‘lgan talab bunday holatda uning narxi yuqoriga
ko‘tarilganda (ma’lum bir nuqtagacha ...) ortishi mumkin.
MAHSULOTLARNI YETKAZIB BERISH VA XIZMATLAR KO‘RSATISH
Bozor
da mahsulot yetkazib beruvchilar iste’molchilarning to‘lov quvvatiga qarab
mahsulotni ishlab chiqarish va sotishga tayyorliklarining turli darajalarini namoyish
etadilar. Agar iste’molchilar faqat past narxlarda mahsulot xarid qilish quvvatiga ega
bo‘lsa, bunda tadbirkorlik faoliyati sub’yektlarining mahsulot ishlab chiqarish va taklif
qilish ko‘lami ham mutanosib ravishda kamayadi. Ammo iste’molchilar mahsulot uchun
yuqori narx to‘lashga tayyor bo‘lsa, yetkazib beruvchilar mahsulot ishlab chiqarishni
shunga mos ravishda oshiradilar.
Talabda bo‘lgani kabi, taklif egri chizig‘idan foydalanib, mahsulot ishlab chiqarish
ko‘lami uning narxi bilan mutanosib ravishda o‘zgarishini ko‘rishimiz mumkin. Egri
chiziq mahsulot narxi va ma’lum bir davr uchun mavjud bo‘lgan miqdor o‘rtasidagi
bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Ta’minot egri chizig‘i odatda yuqoriga ko‘tarilganda, mijozlarning
to‘lovga qobiliyati ortib boradi va yetkazib beruvchilar ishlab chiqaradigan miqdor
quyidagicha bo‘ladi (2
-rasm). Mazkur holatda, taklif qilingan miqdorning narx
o‘zgarishiga ta’sirchanligini o‘lchashimiz va taklifning narx egiluvchanligining turli
darajalarini qayd etishimiz mumkin. Mazkur strukturada A chizig‘i B chizig‘iga qaraganda
kamroq elastik ta’minot egri chizig‘ini ifodalaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2023) / ISSN 2181-1415
73
2-rasm.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
M.
Vestager, ‘Defining markets in a new age’ Chillin’ Competition Conference,
Brussels (9 December 2019) accessed 31 July 2020.
2.
Commission Notice on the definition of relevant market for the purposes of
Community competition law (97/C 372/03).
3.
Umarov B. Topical issues of legal regulation of increasing the authorized capital
of a joint-stock company in Uzbekistan //Eurasian Journal of Research, Development and
Innovation.
–
2022.
–
Т
. 11.
–
С
. 35
–
42.
4.
United Brands v Commission (27/76), [1978] ECR 207, [1978] 1 CMLR 429
5.
Kalandarov A. Legal regulation of venture investments in the Republic of
Uzbekistan // Herald pedagogiki. Nauka i Praktyka.
–
2022.
–
Т. 2. –
№. 1.
6.
FTC v Whole Foods Market (23 April 2008, No. 07
–
5276)
7.
Amondullayevich K.A. Crowdfunding models and investor risks associated with
crowdfunding // World Bulletin of Social Sciences.
–
2022.
–
Т
. 12.
–
С
. 76
–
78.
8.
Umarov B., Khamdambek A. The Role of Corporate Control In Protection Of The
Rights And Interests Of Shareholders // The American Journal of Political Science Law
and Criminology.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№.
12.
–
С. 32
-41.
9.
US v E.I. duPont De Nemours & Co. 351 U.S. 377 (1956)
10.
In the Matter of DaVita, Inc., Docket No. C-4152
11.
Akhrorova S. International investment law in central asia // World Bulletin of
Social Sciences.
–
2022.
–
Т
. 12.
–
С
. 70
–
72.
