Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of Uzbek folk tales in child education
Nasiba CHORIYEVA
1
Termez State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
Today, one of the most important tasks of preschool
education organizations are to educations is to educate
preschool children with the rich national, cultural and historical
heritage and spiritual and moral values of the people.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp52-55
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Patriotism,
formation of the need for
education in preschool
children,
desire to learn,
development of thinking.
O‘zbek xalq ertaklarining bola tarbiyasidagi o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
vatanparvarlik,
maktabgacha yoshdagi
bolalarda bilim olish extiyoji,
o‘qishga intilish
moyilliklarini shakllantirish,
tafakkurni rivojlantirish.
Bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalarni xalqning
boy, milliy, madaniy-
tarixiy merosi va ma’naviy
-axloqiy jihatdan
tarbiyalash, maktabgacha ta’lim muassasalari oldiga qo‘yilgan
dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Роль узбекских народных сказок в воспитании детей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Патриотизм,
потребность в получении
знаний у дошкольников,
формирование
склонностей к обучению,
развитие мышления.
На сегодняшний день, воспитание детей дошкольного
возраста в свете богатого национального, культурно
-
исторического наследия и духовно
-
нравственных аспектов
является одной из актуальных задач, стоящих перед
дошкольными образовательными учреждениями.
1
2nd year master
э
s degree in pre-school education, Termez State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
53
KIRISH
Hozirda ta’lim
-tarbiya tizimida asl milliy qadriyatlarga tayanish tobora qaror topib
bormoqda va ko‘ngil tarbiyasiga, ya’ni
inson ma’naviyatini shakllantirishga birlamchi
vazifa sifatida yondashish ustuvor bo‘lib bormoqda. Binobarin, yosh avlodni yoshligidan
ma’naviyatli qilib tarbiyalashga e’tibor berib borilsa, u o‘zining katta samarasini beradi.
Bolalarimizda kitobga mehr,
ishtiyoq uyg‘otish uchun, avvalo, o‘zimiz unga to‘g‘ri
munosabatda bo‘lishimiz lozim. Adabiyotga mehr qo‘yishning o‘zida bir hikmat bor.
Bolalar ohangrabodek olam misoli juda tez o‘sish, rivojlanish va o‘zgarishlar ichida
yashaydilar. Bu farzand tarbiyasida aynan shu palla qanchalik ahamiyatli ekanining yana
bir isbotidir. Bugungi kun psixologlari bolalarni tarbiyalashning usullaridan biri sifatida
ertak terapiyani juda ko‘p ta’kidlab o‘tishmoqda. Bizga ma’lumki, ta’lim bosqichining ilk
bosqichi, bu maktabg
acha bo‘lgan ta’lim hisoblanib, ushbu davrda bolalarning
dunyoqarashi va axloq-
odobining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Bu davrda ular
fiziologik, psixologik, jismoniy, ruhiy, ma’naviy
-axloqiy, aqliy jihatdan rivojlanadi va shu
bilan birgalikda insonlarga mehr-
oqibatli bo‘lish, kattalarga hurmatda, kichiklarga
izzatda bo‘lishni, shuningdek, bir qator insoniy fazilatlarni tarbiyalashga asos yaratiladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Maktabgacha ta’limda bolalarga ta’lim
-
tarbiya berishda ertaklarning o‘rni
beqiyos
hisoblanadi. Ertaklar orqali bolalarga odob-axloq haqidagi bilimlarni yetkazib berish
osonroq kechadi. Ertaklar hamma yoshdagi bolalarga birdek yoqadi va birdek ta’sir etadi.
Ertaklarning ta’lim va tarbiyadagi ahamiyati shundaki, bola ushbu ertakla
r talqinidagi
qahramonlarning salbiy va ijobiy tomonlarini eshitish va ko‘rish yordamida o‘zlaridagi
xulq-
atvorning qanchalik to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini anglashi va o‘z xulqidagi salbiy
tomonlarini o‘zgartirishi mumkun. Shu bilan bir qatorda, ertak
bilan tanishish natijasida
har bir ertak qahramonlarining xatti-harakatini ongli ravishda axloq normalari va
qoidalari doirasida bajarishga urinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotidagi har bir
tarbiyachidan bolalarning axloqiy tarbiyalarini kengaytirib borish, xulq-atvorining
axloqiy sabablarini aniqlab borish uchun, o‘ta e’tiborli bo‘lishni va ziyraklikni talab etadi.
Bolalar taraqqiyotidagi bolalar ertaklari rollari ko‘p qirrali. Ertak bolalarning
tarbiyasida ajralmas element hisoblanadi. U hayotdagi bolalarni tushunadigan tilda
o‘rgatadi, yaxshilik va yomonlik haqida gapiradi. Bolalar, yangi va kattalar nutqidan ko‘ra,
hikoyani yanada osonroq tushunadilar. Shuning uchun, agar kattalar bolaga biror narsani
tushuntirishga yordam berishsa, uni qo‘llab
-quvvatla
ng. Hikoyalarni o‘qib, so‘zlab berish
orqali , biz bolaning ichki dunyosini rivojlantiramiz. Ertak xulq-atvori va aloqa asoslarini
shakllantirishga yordam beradi.
Ertaklarni o‘qish uchun bolaning xotirjam va yaxshi kayfiyatda bo‘lgan “o‘ng”
vaqtini tanlash muhimdir. Ertakni qiziqarli o
‘qish kerak, bu ko‘proq foyda va ijobiy
his-
tuyg‘ularni keltirib chiqaradi. Katta yoshlarda yaxshi va yomonni bilish shakli
tasavvurga ega emas. Bolalar bu shaklda ma’lumotni idrok qila olmaydi, ular tasvirga,
o‘yinga muhtoj
dir.
Bolalarni tarbiyalashda ertaklarining o‘rni e’tiborsiz qoldirilmaydi. Bola tasvirlarni
taqdim etib, qahramonlarning ichki dunyosini tushunishni o‘rganadi, ular bilan
do‘stlashadi va yaxshilik kuchiga ishonadi. Bolalar ertaklarining roli nafaqat yoqiml
i dam
olish bilan chegaralanib qolmaydi. Masalan, bolaning tashvishlarini yo‘qotishning bir
usuli hisoblanadi. Ertaklardan foydalanib, paydo bo‘lgan shaxsning salbiy tomonlarini
yengib o‘tishga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
54
Farzandingizning tabiatiga qarab, bir qator fikrlarni hisobga olishingiz lozim
bo‘ladi. Xalq ertakalrida ko‘p asrlik
aql-
idrok mavjud. Ko‘pincha afsonalar dahshatli
realizmda ayblanadi. Bolada kattalar majoziy ko‘rinishda ko‘rgan shafqatsizliklarni
sezadi. Agar bola bir necha marta televizorda zo‘ravonlik sahnalarini ko‘rgan bo‘lsa,
u mo
‘
jizaviy tarzda ertaklarni his qila olmaydi. Bolaga yomonlikka barham
berilishinitushuntirish kerak. Ertaklarda har doim yaxshilik g‘olib bo‘lishini anglab yetish
juda muhimdir. Keyin unga hayotning qiyinchiliklarini y
engish osonroq bo‘ladi. Sizning
ertakka bo‘lgan munosabatingiz ham muhimdir.
Bolani tarbiyalashda ertak olamini to‘liq ishlatish kerak. Bir ertak orqali bolaning
“
yaxshi
”
va
“
yomon
”
nima ekanligini tushunishi osonroqdir. Bola o‘zini o‘zi ijobiy ertak
qahr
amon sifatida taqdim etadi. Ertak bolaning to‘liq rivojlanishi uchun eng qulay
vositalardan biridir. Agar siz bolalarning yosh xususiyatlari bilan bog‘liq ertaklarni to‘g‘ri
tanlasangiz, bolaning hissiy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lasiz.
Agar bolaning sevmaydigan va sevimli qahramonlariga e’tibor qaratadigan
bo‘lsangiz, bolaning mumkin bo‘lgan psixologik muammolarini o‘z vaqtida aniqlashingiz
va to‘g‘ilashingiz mumkin. Bolaning fantaziyasi ham ijobiy, ham rivojlanishning salbiy
tomoniga yo
‘naltirilishi mumkin. Oddiy hodisalarga ega bo‘lgan ertaklardan boshlash
yaxshidir. Ertak ertagi bilan mashg‘ulot o‘z
-
o‘ziga ishonch va o'z
-o'zini ishontirishga
yordam berishi kerak.
Xalq ertaklari o‘z navbatida uch turga bo‘linadi.
1. Hayvonlar haqida.
Aynan ana shunday ertaklar bolalarga yaxshi ta’sir qiladi. Bolalar uchun hayvonlar
shunchaki ertak qahramonlari emas, balki o‘z aqli, fazilati va kamchiligiga ega bo‘lgan
mavjudotlardir.
2. Kundalik hayot haqida.
Bunday ertaklar oilaviy hayot haqida hikoya qiladi hamda kelishmovchiliklarning
yechimini topish yo‘llarini ko‘rsatadi. Bosh qahramon barcha qobiliyatini ishga solib,
maqsadiga yetadi. Kundalik hayot haqidagi ertaklar bolada qat’iylik, maqsad sari intilish
va jasurlik kabi xususiyatlarni shakllantiradi.
3.
Qo‘rqinchli ertaklar
Bunday ertaklar bolalarda kattalar hayotiga nisbatan o‘ziga xos immunitet
yaratadi. Tabiiyki, bunday ertaklar me’yorida bo‘lishi hamda ularni ayniqsa, bolangiz
hissiyotga qattiq beriluvchan bo‘lsa uyqu oldidan o‘qimasl
ik kerak. Ammo umuman
ta’qiqlash kerak emas.
Mualliflik ertaklari
Ertaklarning bu turi ham bolaning rivojlanishi uchun juda mihim, chunki bunday
ertaklar qahramonlarining turliligi hamda kutilmagan voqealarga boyligi bilan ajralib turadi.
Mualliflik ertakl
arini ham shartli ravishda bir necha turga bo‘lish mumkin.
1. Sehrli
Yozuvchilar tomonidan yozilgan sehr va mo‘’jizalarga boy bo‘lgan ertaklar xalq
ertaklaridan ta’sirchanligi va qahramonlarning konkretligi bilan, syujetining ravshanligi
va puxtaligi bilan ajralib turadi. Aka-uka Grimm, Sh. Perro, G.H. Anderson kabi
yozuvchilarning ertaklari bunga misol bo‘la oladi.
2.
Ta’lim
-tarbiyaviy
Bunday ertaklar asosan pedagoglar tomonidan yozilgan bo‘lib, bolalarga darslar va
nasihatlarsiz ta’sir o‘tkazish hamda ularga bilim berishga qaratilgan. Bunday yo‘l bilan
kichkintoylar harf va raqamlarni osonroq va tezroq o‘rganadilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
55
3.Psixokorrektsiyalovchi.
Psixologlar tomonidan tanlangan va yozilgan ertaklar yordamida farzandingizning
fe’l
-atvorini ijobiy tomonga
o‘zgartirishingiz mumkin. Psixologiya sohasida hatto ertakli
terapiya yo‘nalishi bor. Ruhshunos mutaxassislar bunday ertaklar yordamida boladagi
qo‘rquv, alamlarni ketkazadilar, oila a’zolari hamda do‘stlari bilan munosabatlarni
yaxshilashga yordam beradi. Shubhasiz, ertaklar bolaning psixologik rivojlanishiga katta
ta’sir ko‘rsatadi, biroq ertaklarni faqatgina tarbiyaviy ahamiyatining ketidan quvish
kerak emas. Ertaklarni o‘qish va tinglash –
bu avvalambor bolalarga zavq bag‘ishlovchi
maroqli mashg‘ulot bo‘lishi zarur.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, bola xatti
-harakatidagi emotsional
buzilishlarni, albatta o‘yinlar, o‘yinchoqlar, bolaning tasviriy faoliyati, musiqa, teatr va
umuman aytganda, san’at yordamida ham to‘g‘rilasa bo‘ladi. Lekin bol
alar uchun eng
tushunarli va sevimli usul bu
–
ertakdir. To‘g‘ri tanlangan ertak yordamida boladagi
ko‘plab muammolar –
qo‘rquv, injiqlik kabilarni yo‘qotish unda qat’iyat va irodani
shakllantiradi. Ertaklarni faqatgina psixologik terapiyadagina qo‘llamay,
balki oila
davrasida muntazam qo‘llash bolalik davridagi eng iliq hislarni bola xotirasida
muhrlashga imkon beradi. Ertaklar bolaning muammolaridan kelib chiqqan holda
tuzilishi, ertak terapiyasini o‘tkazish mobaynida bolaning har bir xatti
-harakatiga
ahamiyat berib borilishi lozim.Bolaning individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
ertakni qabul qilish darajasini muntazam kuzatib borish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti S
h.M.
Mirziyoyevning “2017–
2021-yillarda
maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora
-tadbirlari to
‘
g
‘risida”gi
qarori. T.: 2016-y. 29-dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti S
h.M. Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard
va olijanob halqimiz bilan birga quramiz.
–
T.: “O’zbekiston”, 2017
-y.
3.
Maktabgacha ta’limga qo‘
yiladigan davlat talablari. Toshkent
–
2017-yil.
4.
Nishonova Z.T., Alimova G.K. Bolalar psixologiyasi va psixodiagnostikasi TDPU 2017.
5.
Zebiniso Ahmedova “Ertak terapiya” Toshkent
- 2019.
6.
Z.T. Nishanova, G.F.L.
Alimova, A.G‘.
Turg‘unboyeva, M.X.
Asranboyeva “Bolalar
psixologiyasi va psixodiagnostikasi” Toshkent –
2017-y.
7.
Rasulx
o‘
jaeva M.A. Bolalarni hayvonot olami bilan tanishtirish orqali axloqiy
sifatlarini shakllantirish texnologiyasi. Uslubiy qo
‘
llanma
–
T.:
“Ilm
-
Ziyo Zakovat” 2020.
8.
G. Tulenova, X. X
о‘
jayev P. X
о‘jayeva. “Jismoniy tarnazariyasi va metodikasi”.
T.: Ilm ziyo. 2012.
9.
Xasanboyeva O.U. va boshq
–
Maktabgacha ta
’
lim pedagogikasi.
–
O
‘
quv
qo
‘
llanma
–
T.: Ilm ziyo. 2012.
10.
Xasanboeva O. va boshq
–
Oila pedagogikasi.
О‘quv qо‘llanma
–
T.: “Aloqachi”,
2007-y.
