Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Mathematical modeling of internal water consumption
in drinking water preparation system
Mukhlisa RUSTAMOVA
1
Fergana Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
In determining the amount of water consumed by the
population and industrial enterprises in the drinking water
preparation system, the problem of mathematical modeling of
the internal water consumption of the drinking water
preparation station was studied.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp101-104
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
water supply,
water consumption,
unaccounted expenses,
mathematical modeling.
Ichimlik suvi tayyorlash tizimidagi ichki suv sarfini
matematik modellashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
ichimlik suvi ta’minoti,
ichimlik suvi qabul qilinishi,
hisobga olinmagan suv
sarflari,
matematik modellashtirish.
Maqolada ichimlik suvi tayyorlash tizimida aholiga va sanoat
korxonalariga sarf bo‘ladigan suv miqdorini aniqlashda,
ichimlik suvi tayyorlash stansiyasining ichki suv sarfini
matematik modellashtirish masalasi o‘rganilgan.
Математическое моделирование внутреннего
водопотребления в системе подготовки питьевой воды
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
водоснабжение,
водопотребление,
неучтенные расходы,
математические
моделирования
.
При определении количества воды, потребляемой
населением и промышленными предприятиями в системе
подготовки
питьевой
воды,
изучалась
задача
математического
моделирования
внутреннего
водопотребления станции подготовки питьевой воды.
1
Teacher, Department of the
“
Drawing geometry and engineering graphics
”
, Fergana Polytechnic Institute. Fergana,
Uzbekistan. E-mail: rustamovam4500@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
102
KIRISH
Jahonda matematik modellashtirish va axborot texnologiyalari asosida ichimlik
suv ta’minoti tizimining gidravlik jarayonlarini modellashtirish va gidravlik hisoblarini
amalga oshirish borasidagi
ichimlik suvini uzatishda qo‘llaniladigan bosimli quvurlarida
gidravlik jarayonlar holati, boshqaruvi, xavfsizligi, ishonchli va samarali ishlashini
ta’minlash masalalari muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda jahonda gidrodinamik
jarayonlarni komputerli mode
llashtirish asosida ichimlik suvi ta’minoti uzluksizligini
ta’minlash masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ushbu yo‘nalishda ichimlik suvi
ta’minotining ishonchliligi va suv olish inshootlarining va uzatish quvurlari ish rejimining
o‘zgarib turishini e’tiborga olib, ichimlik suvidan
samarali foydalanish dolzarb
masalalardan hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Respublikamizda ichimlik suvi ta’minotining holati va ulardan foydalanishni
baholash masalalarini yechishda gidravlik jarayonlarning matematik modellarini yaratish
va takomillashtirish, suv ta’minoti inshootlarini havfsiz ishlashini ta’minlovchi murakkab
gidravlik hisoblashlarning yangi usullarini yaratish bo‘yicha keng ko‘lamli chora
-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbek
istonning
Taraqqiyot strategiyasi Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish
sur’atlarini
ta’minlashning 31
-
maqsadida belgilangan “Suv resurslarini boshqarish
tizimini tubdan isloh qilish va suvni iqtisod qilish bo‘yicha alohida davlat dast
urini
amalga oshirish” bo‘yicha muhim vazifalar belgilab berilgan. Mazkur vazifani amalga
oshirish, yuqori bosimli oqimlar maqbul gidravlik parametrlarini aniqlashga, ilmiy va
amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan nazariy asoslari hamda usullarini ishlab chiqishga
qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish muhim hisoblanadi.
Ichimlik suvi tayyorlash tizimida aholiga va sanoat korxonalariga sarf bo‘ladigan
suv miqdorini aniqlashda, ichimlik suvi tayyorlash stansiyasini o‘zining ichki suv sarfini
ko‘pchilik holl
arda inobatga olinmaydi[2-
4]. Bг holat umumiy suv miqdorini topishda
noaniqliklarga olib keladi. Mana shu noaniqliklarni bartaraf etish uchun Farg‘ona viloyati
misolida ichimlik suvi tayyorlash tizimidagi ichki suv sarfini matematik modellashtirishni
ko‘ri
b chiqamiz [3]:
(
)
1
; ;
; ; ; ;
;
umum
ichki
umum
Q
f Q
N q
n m p p w
=
(1)
Bu yerda
𝑄
𝑖𝑐ℎ𝑘𝑖
-
skvajinalardagi texnik xizmat ko‘rsatish va suv olish xo‘jaligidagi
ichki suv sarflari (m3/yil)
𝑁
-tumanlar soni
𝑞
𝑢𝑚𝑢𝑚
-
suv olish inshootlari uchun sarf bo‘lgan suv miqdori, (m3/yil)
𝑛
-suv olish quduqlari soni
𝑚
-suv olish quduqlarini 1 yilda yuvish soni
𝑝
-yuviladigan quvurdagi bosim,(MPa)
𝑝
1
-quvurlarni yuvish davridagi bosim (MPa)
𝑤
-quvurni yuvish uchun sarflangan suv miqdori (m3/yil)
𝑝 = 7 𝑀𝑃𝑎 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡
, quvurlardagi bosim o‘zgarmas deb qabul qilindi
𝑝 = 6 𝑀𝑃𝑎 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡
, quvurlarni yuvish davridagi bosim o‘zgarmas deb qabul qilindi.
umum
umum
Q
w q
= +
(2)
umum
umum
dQ
dq
dw
dt
dt
dt
=
+
(3)
bu yerda,
𝑑𝑡
-
gidrodinamik jarayon sodir bo‘layotgan vaqt (soat)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
103
Skvajinalarga texnik xizmat ko‘rsatish va suv olish xo‘jaligidagi ichki
suv sarflarini
quyidagi differentsial tenglama bilan ifodalashimiz mumkin:
( )
y
f x
=
(4)
(
)
( )
o
o
y
f x
x
f x
=
+ −
(5)
bu yerda
𝑥 = 𝑥
𝑜
+ ∆𝑥
gidrodinamik jarayonning joriy holati
𝑥
𝑜
-
gidrodinamik jarayonning boshlang‘ich holati
𝑑𝑞
𝑢𝑚𝑢𝑚
𝑑𝑡
–
gidrodinamik jarayon sodir bo‘layotgan vaqtdagi oniy suv sarfi (m3/s)
Demak, (2) formulani (5) formulaga tatbiq etsak:
(
)
( )
umum
umum
Q
f w q
f w
=
+
−
(6)
(6) formula umumiy tizimdagi gidrodinamik jarayon davomiyligidagi o‘rtacha
suv
sarfini aniqlaydi. (6) formuladagi
𝑞
𝑢𝑚𝑢𝑚
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
umum
q
q
q
q
q
q
q
q
q
q
= +
+ +
+ +
+
+ +
(7)
bu yerda,
𝑞
1
-
suv olish qudug‘ini yuvish uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
2
-
ichki maydon yig‘ma tizimlarini profilaktik, joriy va mukammal ta’m
irlash
uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
3
-
yig‘ma tizimlarda avariya holatlarini bartaraf etish uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
4
- ichimlik suvi saqlash rezervuarlari ekspluatatsiyasi uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
5
-
ikkinchi ko‘tarma nasos stansiyalari ekspluatatsiy
asi uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
6
-
ichimlik suvi olish stansiyasi uchun xo‘jalik
-maishiy ehtiyojlarga suv sarfi
(m3/yil)
𝑞
7
-
suv uzatish va taqsimlash tarmoqlarini ta’mirlash uchun suv sarfi (m3/yil)
𝑞
8
- suv uzatish va taqsimlash tarmoqlarida avariya holatlarini bartaraf etish uchun
suv sarfi (m3/yil)
𝑞
9
-
yong‘inning oldini olish va o‘chirish uchun suv sarfi (m3/yil)
Agar (7) formulani vaqt davomida differentsiallasak, quyidagi formulaga ega
bo‘lamiz:
3
6
7
8
9
1
2
4
umum
dQ
dq
dq
dq
dq
dq
dq
dq
dq
dt
dt
dt
dt
dt
dt
dt
dt
dt
=
+
+
+
+
+
+
+
(8)
(8) formulani integrallaymiz:
365
365
365
365
365
365
3
5
1
2
4
0
0
0
0
0
0
365
365
365
365
6
7
8
9
0
0
0
0
umum
dQ
dq
dq
dq
dq
dq
dt
dt
dt
dt
dt
dt
dq
dq
dq
dq
dt
dt
dt
dt
=
+
+
+
+
+
+
+
+
(9)
(9) formula yil davomida
𝑞
𝑢𝑚𝑢𝑚
va
𝑞
1
,
𝑞
2,
, 𝑞
3,
𝑞
4,
𝑞
5,
𝑞
6,
𝑞
7,
𝑞
8
,
𝑞
9
-
larning o‘zgarishini
ifoda etadi.
(6) formulani integrallaymiz:
( )
(
)( )
( )
2
2
2
1
1
1
t
t
t
umum
umum
t
t
t
Q
t dt
w q
t dt
w t dt
=
+
−
(10)
(10) formula ichimlik suvi tayyorlash tizimidagi ichki suv sarflarini t1dan t2 gacha
vaqt oralig‘ida o‘zgarishini ifodalaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
104
XULOSA
Suv olish inshootlarining ichki tizimlarida suv sarfini aniqlash matematik modeli
ishlab chiqildi.
Inshootlar ekspluatatsiyasida ichimlik suvining yo‘qolish miqdorlari. Farg‘ona
viloyati misolida o‘rganildi.
Quvurlarda
gidravlik
jarayonlarining
shakllanishini
modellashtirishda
informatsion texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha modellashtirish muammosi o‘rganildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
2022
–
2026-
yillarga
mo‘ljallangan
yangi
O‘zbekistonning
Taraqqiyot
strategiyasi. Toshkent, 2021-y.
2.
Sedov L.I. Metodi teorii razmernosti i podobiya v mexanike. M.: Nauka, 1970. 440 s.
3.
Zegjda A.P. Teoriya podobiya i metodika rascheta gidrotexnicheskix modeley.
L.
–
M.: Gosstroyizdat, 1988.
–
162 s.
4.
Levi I.I. Modelirovanie gidravlicheskix yavleniy. L.: Energiya, 1967.
–
235 s.
