Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of the game in developing creative activity
in preschool children
Raviyajan NURADDINOVA
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
In this article, the approaches to the concept of creativity, the
role of the game in the development of creative activity in
preschool children, and the possibilities of development based
on the competence approach were analytically and
comparatively described. It focuses on the development of
preschool children's attitude to the game and activity based on
the game.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp126-131
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creativity,
field,
program,
competence,
activity,
person-oriented approach,
education and upbringing,
pedagogue,
developmental environment,
game.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ faollikni
rivojlantirishda o‘yinning roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kreativlik,
soha,
dastur,
kompetensiya,
faollik,
shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv,
ta’lim va tarbiya,
pedagog,
rivojlantiruvchi muhit,
o‘yin.
Mazkur maqolada kreativlik tushunchasi haqidagi qarashlar,
maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ faollikni rivojlantirishda
o‘yinning roli va kompetensiyaviy yondashuv asosida
rivojlantirish imkoniyatlari tahliliy va qiyosiy bayon etildi. Unda
maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘yinga bo‘lgan munosabati va
o‘yin asosida faollikni rivojlantirish o‘rganilgan.
1
Doctoral student, Urgench State University
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
127
Роль игры в развитии творческой активности
дошкольников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
творчество,
область,
программа,
компетентность,
деятельность,
личностно
-
ориентированный подход,
воспитание и обучение,
педагог,
развивающая среда,
игра.
В данной статье аналитически и сравнительно описаны
подходы к понятию творчества, рассмотрены роль игры в
развитии
творческой
активности
дошкольников,
возможности
развития на основе компетентностного
подхода. Основное внимание уделяется развитию
отношения детей дошкольного возраста к игре и развитию
активности на основе игры.
KIRISH
Bugungi kunda kreativlik tushunchasida turli xil yondashuvlarga guvoh
bo‘lyapmmiz.
“Kreativlik” tushunchasi o‘zida madaniy xilma
-
xillikni aks ettiradi. G‘arb kishilari uchun
kreativlik, umuman olganda, yangilik sanaladi. Ular kreativlik negizida noan’anaviylik,
qiziquvchanlik, tasavvur, hazil-
mutoyiba tuyg‘usi va erkinlik mavjud bo‘lishiga e’tiborni
qaratadilar (Myordok, Ganim, 1993-y.: Shternberg, 1985-y.). Sharqliklar esa aksincha,
kreativlikni ezgulikning qayta tug‘ilish jarayoni, deb tushunadilar [1].
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim muassasalaridan kutilayotg
an
natijalarni, shuningdek, maktabgacha ta’lim muassasalari pedagoglari tomonidan davlat
o‘quv dasturini amalga oshirishda ta’minlanishi kerak bo‘lgan rivojlantiruvchi muhitning
xususiyatlarini, maktabgacha yoshdagibolalarga ta’lim berish va rivojlantirish
dagi
yondashuvlarni tavsiflaydi [2].
O‘YIN ORQALI TA’LIM OLISH VA RIVOJLANTIRISH
O‘yin maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda muhim yondashuvdir. O‘yin
quvonch keltiradi va bolalarni rag‘batlantiradi, ularga yangi ko‘nikma va bilimlarni
o‘rganishga, o‘zini va atrofidagi dunyoni bilishga imkon beradi. Maktabgacha ta’lim bolaning
o‘yin huquqini tan oladi, o‘yinning bola uchun muhimligini va uning individual rivojlanishi,
ta’lim olishi va farovonligiga ko‘maklashishdagi pedagogik imkoniyatlarini tan ol
adi [3].
Davlat o‘quv dasturida bolaning o‘yin o‘ynash huquqi tan olinadi, o‘yinning bola
uchun ahamiyati, uning pedagogik imkoniyatlari ta’lim va tarbiya jarayonini tashkil
etishda inobatga olinadi.
1-rasm
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
128
O‘yin maktabgacha yoshda yetakchi faoliyatdir. O‘yin orqali ta’lim olish bolalarni
ta’lim olishi va rivojlanishining yondashuvlaridan biridir. O‘yin –
bu bolani o‘zini va
atrofidagi dunyoni o‘rganishga undashning tabiiy usuli. O‘yin bolaning shaxsiyati, uning
bilish, ijtimoiy-hissiy, ijodi
y va jismoniy jihatlarini rivojlantiradi. O‘yinda bolalarning
tengdoshlari va pedagogi bilan o‘zaro munosabati nutq va ijtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi, uning motorikasi takomillashib boradi.
2-rasm
O‘yin boshqa bolalar bilan hamkorlikda ta’lim olish imkoniyatini yaratadi, ularga
tavakkal qilish, xato qilish va qiyinchiliklarni yengish imkonini beradi. Va, eng muhimi,
o‘yin ta’lim olishni quvonchli qiladi, bolalarning tasavvurini
va ijodkorligini rivojlantiradi.
O‘yin
har
xil bo‘lishi mumkin –
bolaning yoki bolalar guruhining tashabbusi bilan
to‘laligicha erkin, pedagogning minimal
yoki to‘liq ishtirokisiz
–
pedagog tomonidan
tashkil etilgan va uning ko‘rsatmalari yordamida amalga oshiriladi. Erkin o‘yinning
ahamiyatini tu
shunish va e’tirof etish bilan birga, uyushgan o‘yinda pedagogning hal
qiluvchi rolini ham tan olish kerak.
Ta’lim va tarbiya jarayoni o‘yin o‘ynash imkoniyatini ta’minlashi kerak,
rivojlantiruvchi muhit esa o‘yin o‘ynash imkoniyatiga hissa qo‘shishi kerak. O‘yin uchun
sharoit yaratish, ya’i bolalarni yetarli vaqt, joy, qo‘llab
-quvvatlovchi resurslar va
o‘yinchoqlar bilan ta’minlash juda muhimdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlaydigan pedagoglar bolalar o‘yiniga
yordam berishlari lozim bo‘ladi. Bolalar o‘yinini tashkil etishda pedagogning o‘rni
quyidagilar bilan ifodalanadi:
•
bolalar o‘yinlari uchun sharoit yaratish (vaqt, joy, resurslar).
Pedagog o‘yin
maydonchasini tayyorlaydi, bolaning yoshi, qiziqishlari, qobiliyati va madaniyatiga mos
keladigan rag‘batlantiruvchi o‘yin resurslari bilan ta’minlaydi. Pedagog xavfsizlik
talablariga rioya qilgan holda xona ichida va tashqarisida ham o‘yin uchun imkoniyatlar
yaratadi;
•
bolalar o‘yinini rivojlantirish.
Pedagog bolalarga o‘yin orqali o‘rganish
va
rivojlanishlari uchun imkoniyatlar yaratadi. Pedagog bolalarga o‘yin holatiga kirishga va
yoki o‘ynashni davom ettirishga yordam beradigan ko‘nikmalarni shakllantiradi.
U bolalarning individual xususiyatlari, ularning qiziqishlari, qobiliyatlari va rivojlanish
ehtiyojlarini kuzatish asosida o‘yinni rejalashtiradi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
129
•
bolalarning o‘yinda o‘zaro munosabatda bo‘lishiga yordam berish.
Bolalarni o‘yinda kuzatish pedagogga bolaning boshqa bolalar bilan qanday
o‘ynashini, bola o‘yinda qanday ko‘nikma va malakalarni namoyon etishini, o‘yin orqali
qanday ko‘nikmalarni rivojlantirish kerakligini anglashga yordam beradi. Pedagog
o‘yinga qo‘shilib, bolaning ta’lim olishini, uning tasvirlash, tushuntirish, asoslashi, tegishli
tilni qo‘llash qobiliyatini, shuningdek, ijo
biy xulq-
atvor ko‘nikmalarini shakllantirishga
ko‘maklashadi;
•
bolalarga o‘zlarini va qobiliyatlarini namoyish qilish imkoniyatini berish.
Pedagog rejalashtirishda bolaning o‘z g‘oyasi asosida yoki uning tashabbusi bilan
o‘ynash uchun yetarli vaqt
ajratadi, bunda bolalar shoshmasdan va kattalar tomonidan
to‘xtatilishidan qo‘rqmasdan o‘ynashlari mumkin. Bolalarga erkin o‘yin uchun vaqt va
kattalarning faol aralashuvisiz o‘zlarini va qobiliyatlarini ifoda etish imkoniyati beriladi [4].
Tarbiyachi o‘yi
n yordamida bolalarni har tomonlama rivojlantirish vazifasini
amalga oshirish uchun unga muntazam ravishda ta’sir etib borishi zarur. Bu vazifani hal
etishda o‘yin bolalar bog‘chasidagi ta’lim
-tarbiyaviy ishning hamma tomonlari bilan
bog‘langan bo‘lishi kerak. O‘yinda bolalarning mashg‘ulotlarda olgan bilim va malakalari
aks etadi va rivojlantiriladi, ular orqali esa bola hayotga o‘rgatiladi. Ikkinchi tomondan,
o‘yinda tarbiyalangan sifatlar faoliyatning boshqa turlariga ko‘chiriladi. Bolalarning
narsalar,
ularni sifati to‘g‘risida bilimlarni mustahkamlash uchun har xil o‘yinchoqlar,
suratlar, uy-
ro‘zg‘or buyumlaridan foydalaniladi.
3-rasm
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘yin uchun hissiy ko‘tarinkilik xosdir. U o‘zaro kurash,
musobaqalashish, raqobat
shaklida namoyon bo‘ladi. O‘yinning o‘yin mazmunini aks ettiruvchi, uni
rivojlantirishning mantiqiy va vaqtincha izchilligini ko‘zda tutgan bevosita tegishli va
unga nisbiy aloqador qoidalari bo‘lishini ko‘rsatadilar. Tadqiqotchila
r nazariy aspektda
o‘yinga faoliyat, jarayon va o‘qitish metodi sifatida qaraydilar. O‘yin faoliyat sifatida
maqsadni belgilab olish, rejalashtirish va amalga oshirish, natijalarni tahlil qilishni
qamrab oladi va bunda shaxs sub’yekt sifatida o‘z imkoniyatlarini to‘la amalga oshiradi.
O‘yinli faoliyatni motivatsiyalash o‘yin xarakterining musobaqalashish shartlari,
shaxsning o‘zini namoyon qila olishi, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish ehtiyojlarini
qondirishdan kelib chiqadi. Jarayon sifatida o‘yin tuzil
masi (G.K.
Selevko ta’biricha)
quyidagilarni qamrab oladi:
–
o‘ynash uchun olingan rollar;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
130
–
bu rollarni ijro etish vositasi bo‘lgan o‘yin harakatlari;
–
predmetlarni, ya’ni haqiqiy narsalarni shartli, o‘yin narsalari o‘rnida qo‘llash;
–
o‘yinda ishtirok etuvchilarning real o‘zaro munosabatlari;
–
o‘yinda shartli ravishda yaratilgan syujet
–
ijro sohasi.
O‘yindan tushunchalar, mavzu va hatto o‘quv predmeti bo‘limini o‘zlashtirishda
o‘qitish metodi va mustaqil texnologiya sifatida foydalaniladi. O‘yin bilish
va uning bir
qismi (kirish, mustahkamlash, mashq, nazorat) tarzida tashkil etiladi. O‘yinlar turli
maqsadlarga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ular didaktik, tarbiyaviy, faoliyatni rivojlantiruvchi va
ijtimoiylashuv maqsadlarida qo‘llaniladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Chet el pedagog olimlaridan P.F. Lesgaft, K.D.
Ushinskiy tomonidan o‘yin nazariyasi
ishlab chiqilgan. Ushinskiy bolalar faoliyatida o‘yinning mehnat jarayoni asosida paydo
bo‘lganligini va uni yosh avlodni mehnat faoliyatiga tayyorlashdagi roli, o‘yinn
ing bola
shaxsini shakllantirishdagi ahamiyatini asoslab berdi. U “bolalar o‘yinlari ko‘p asrlik
tarixga ega. Insonning o‘zi tomonidan ishlab chiqilgan qudratli tarbiyaviy vosita va
shuning uchun ham unda inson tabiatining haqiqiy ehtiyoji ifodalangan” –
d
eb ta’kidlaydi.
Bundan tashqari A.S. Makarenko, D.B. Elkonin, N.L. Figurin, E.A.
Arkinlarning g‘oyalari
hozirgi zamon bolalar o‘yinlar nazariyasi uchun asos bo‘lib kelgan. Buyuk psixolog
D.V.Elkonin o‘yinning kelib chiqishiga oid yangi g‘oyani ilgari surad
i. Jamiyatning
dastlabki taraqqiyotidayoq bolalarning kattalar hayoti va mehnatida ishtirok etishlari,
bolalarni mehnat qilishlari uchun qulay o‘yinchoq
-mehnat qurollari ishlab chiqilgan [6].
TAHLIL VA NATIJALAR
Yuqorida
ta’kidlanganidek,
maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
faollikni
rivojlantirishda o‘yinning roli qanday ahamiyatga ega ekanligi masalasi ko‘plab olimlar
va pedagoglar tomonidan o‘rganilgan va bir qator metodik qoʻllanma va risolalar ham
chop qilingan. Masalan, Montessori, A.S. Makarenko, D.B. Elkonin, N.L. Figurin,
E.A. Arkinlarning ilmiy ishlari shular jumlasidandir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda MTTlarda o‘yinli ta’lim ishlarini kreativ
tashkil qilish, ta’lim natijasini shaxsiy faoliyat mas’uliga, bola shaxsini esa ta’limning
harakatlantiruvchi kuchiga aylantirish koʻp jihatdan ta’limni kreativ tashkil etishga
bogʻliq. O‘yin asosida kreativ faollikni tashkil etish natijasi oʻlaroq ta’lim sub’yektlarida
ikki qator oʻzgarish yuz beradi: tar
biyachida faollikni oshiruvchi pedagogik mahorat
takomillashadi, bolalarda o‘yin asosida kreativlik qobiliyatlari rivojlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
N.M. Quchqorova Pedagogning kasbiy kompetentligi va kreativlik. Darslik.
“BOOKMANY PRINT”,
Toshkent
–
2022. 58-bet.
2.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun davlat o‘quv
dasturi / Takomillashtirilgan ikkinchi nashr / II-bob
// 2.2. MTTda ta’lim va tarbiya
jarayonini tashkil etish tamoyillari.
Т
oshkent
–
2022.
–
11-bet.
3.
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun davlat o‘quv
dasturi / Takomillashtirilgan ikkinchi nashr / IV-bob // Maktabgacha yoshdagi bolaning
rivojlanishida o‘yinning roli va maktabgacha ta’lim tashkilotining ta’lim va tarbiya
jarayonida ahamiyati.
Т
oshkent
–
2022. 20-bet.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
131
4.
N.M. Quchqorova, R.S.
Nuraddinova. Ilk qadam davlat o‘quv dasturi namunasida
o‘tkaziladigan mavzuli faoliyatlarni tashkil etish. O‘quv qo‘llanma. “BOOKMANY PRINT”,
Toshkent
–
2022. 75-bet.
5.
N.M. Quchqorova,
N.P. Allaberganova,
R.I. Ismayilova,
N.B. Otanazarova.
Maktabgacha pedagogika.
Darslik. “BOOKMANY PRINT”,
Toshkent
–
2023. 102-bet.
6.
www.ziyonet.uz.
