Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socio-psychological foundations of the image of the leader
–
commander in the system of the Ministry of Defense
Lochinbek RAVSHANOV
1
Central Military District of the Ministry of Defense of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
The article is devoted to the social and psychological
characteristics of the image of a military servant, it includes the
system of defense and professional, scientific, and psychological
preparation. The meaning of the given article illustrates the
conceptual foundations of behavioral, spiritual, emotional,
social, and psychological components of the image of military
servants. That is why, the role of image in the activity of military
servants, military role, military rank, psychological image, as
well as the notion of a person also did not stay out of the
research.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp368-373
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
commander,
military servant,
military part,
military regulations,
military image,
social and psychological
image, military role,
military rank,
military professional,
military psychologist,
military activity,
professional patriotism.
Mudofаа vаzirligi tizimidаgi rаhbаr –
komаndir
imijining
ijtimoiy-
psixologik аsoslаri
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
komandir,
harbiy xizmatchi,
harbiy qism,
harbiy intizom,
harbiy imij,
imijeologiya,
ijtimoiy-psixologik imij,
harbiy rol,
harbiy unvon,
Mazkur maqola komandir imijining ijtimoiy-psixologik
jihatlariga bagʻishlangan boʻlib, u mudofaa tizimidagi
harbiylarning kasbiy, ilmiy, psixologik tayyorgarligi kabilarni
tadqiq etishni nazarda tutadi. Maqola mazmunida harbiy
xizmatchi imijining axloqiy, maʼnaviy, emotsional, ijtimoiy
-
psixologik komponentlari ham kontseptual asosda tahlil etilgan.
Shuningdek, imijning komandir faoliyatidagi roli, harbiy rol,
harbiy unvon, psixologik imij va shaxs tushunchalari ham ushbu
tadqiqot mazmunidan chetda qolmagan.
1
Head of scientific, practical and methodological center “Scientific Research” under the Central Military District of
the Ministry of Defense of the Republic of Uzbekistan, Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD),
Associate Professor, Lieutenant Colonel. E-mail: urazovamalika2@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
369
harbiy professional,
harbiy psixolog,
harbiy faoliyat,
kasbiy fidoiylik.
Социально
-
психологические
основы
имиджа
руководителя
-
командира в системе министерства
обороны
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
командир,
военнослужащий,
воинская часть,
военный устав,
военный имидж,
имиджеология,
социально
-
психологический имидж,
военная роль,
воинское звание,
военный профессионал,
военный психолог,
военная деятельность,
профессиональный
патриотизм.
Данная статья посвящена социально
-
психологическим
характеристикам имиджа военнослужащего. Система
подготовки
военнослужащих
обороны
включает
в себя профессиональную, научную и психологическую.
Смысл статьи раскрывает концептуальные основы
поведенческого, духовного, эмоционального и социально
-
психологического компонентов имиджа военнослужащих.
В связи с этим, особое внимание уделено роли имиджа в
деятельности военнослужащего, военной роли, военному
званию, психологическому имиджу и понятию личности.
Davlatlar oʻz sarhadlari daxlsizligini, hududiy yaxlitligini, fuqarolarning tinchligini
va osuda hayotini ishonchli himoya qilishga qodir, zamonaviy qurol-aslaha va texnika
bilan taʼminlangan, oʻz kasbining yetuk mutaxassisi, harbiy professional
va bugungi kun
talablariga toʻliq javob beradigan, ekstremal vaziyatda vujudga keladigan har qanday
qurolli toʻqnashuvlarning oldini oladigan harbiy kadrlarni tayyorlash –
har bir davlatning
buyuk kelajagini barpo etish yoʻlidagi eng muhim vazifalaridan b
iri hisoblanadi.
Shu jihatdan, yurtimizda soʻnggi yillarda milliy armiyamizni izchillik bilan isloh
qilish va rivojlantirish, davlatimizning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash hamda
harbiy kadrlarni tayyorlash borasida keng koʻlamli ishlar amalga
oshirilmoqda.
Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi
“2022–
2026-
yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi
toʻgʻrisida”gi PF–
60-
son Farmonida “...davlatning mudofaa qobiliyatini yanada
mustahkamlash, Qurolli Kuchlarning jangovar shayligini, uning imkoniyatlari va
qobiliyatini kuchaytirish” chora
-tadbirlar rejasi tasdiqlandi.
Bu esa, psixologiya sohasi mutaxassislarini Mudofaa vazirligi tizimidagi rahbar
imijining ijtimoiy-psixologik kontseptsiyasini yaratish hamda takomillashtirish yuzasidan
ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirish boʻyicha yangi yechimlar topishga undaydi.
Olib borilayotgan tadqiqotlar avvalo, nazariy va amaliy faoliyat jarayonlarida
imijni shakllantirish muammosining paydo boʻlishi
va taraqqiyoti bosqichlarini
belgilashimiz muhim boʻladi. Bunda falsafa, psixologiya, pedagogika va mavzuga oid
qator tadqiqot ishlaridagi mavjud manbalarni atroflicha tahlil qilish muhim ahamiyat
kasb etadi. Demak, biz tadqiqotimizda imij fenomeni va unin
g taʼrifi, imijning psixologik
komponentlari, uni shakllanish rivojida ijtimoiy-psixologik, sotsiologik, madaniy-tarixiy
va ilmiy-nazariy asoslarini xronologik tizimda tahlil etishga harakat qilamiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
370
Аvvalambor, imijning paydo boʻlishi, shakllanishi va ta
raqqiyoti tarixini
nazariyotchi olim Y.V.Yakovlevning ilmiy qarashlariga asoslanib, shartli uch davrga
ajratishimiz mumkin:
1) tarixiy davr (miloddan avvalgi 9
–
7 ming yillik
–
XVIII asr);
2) tizimlash (tartibga solish) davri (XVIII
–XX asr oʻrtasi);
3) a
xborotlashgan davr (XX asr oʻrtasi
-hozirgi vaqtgacha) [1].
Tadqiqotlarda qaysi vaqtda imijni yaratishga zaruriyat paydo boʻlganini taxmin
qilishning imkoni yoʻq. Аynan qaysi bir mamlakatda ilk bora unga ehtiyoj tugʻilganini va
uning asoschisi kim ekanligini aytish ham mushkul. Imijni shakllantirishning ibtidoiy
koʻrinishlarini dastlabki jamoaviylik tuzumi bosqichida paydo boʻla boshlagan, degan
farazni ilgari surishimiz mumkin. Imijelogiya zaruriyat sabab shakllantirilgan qiyofa va
joziba yordamida insonla
rni ishontirish, taʼsir oʻtkazish, ularning hayot tarzini
oʻzgartirishga asoslanadi. Imij XX asrning favqulodda hodisasi, biroq uning tub ildizi uzoq
oʻtmishga borib taqaladi. Jamoatchilik fikriga taʼsir etish vositasi sifatida hali
taʼriflanmagan termin qadimgi zamonlardayoq faoliyatda mavjud boʻlgan.
Imij fenomeni boʻyicha dastlabki mutaxassis sifatida hukmdor Moiseyning
yordamchisi ruhoniy
А
aron (miloddan avvalgi 1445-
yil) tomonidan eʼtirof etiladi.
Moiseyning duduqlanishi sababli uning oʻrniga xalq oldi
da
А
aron gapirishga majbur
boʻlgan. Shu sabab ham uni xukmdorning ogʻzi va bashoratchisi deb atashgan
[2].
“Imij” tushunchasi asrlar davomida shakllanib, taraqqiy etib bordi. А
ntik davrning
mashhur mutafakkiri
А
ristotelning (miloddan avvalgi 384
–
322-yillar
) taʼbiricha,
auditoriyaning xayrixohligi va mayliga erishibgina, ularni ishontirish mumkin [3].
Qadimgi Rimning davlat va siyosiy arbobi, ajoyib notiq Sitseron (miloddan avvalgi
106
–
43-yillar) ommaning psixologiyasi, qiziqishlari va didini
oʻrganish muhim ekanligiga
urgʻu bergan. Uning fikricha, notiqning vazifasi tinglovchilarni estetik koʻnglini olish,
ularning axloqi va irodasiga taʼsir oʻtkazishdir. Siyosiy arbob va sarkarda Yu.Tsezar
(miloddan avvalgi 102
–
44-
yillar) ommaga taʼsir koʻrsa
tuvchi yorqin mahorat egasi
boʻlgan. U harbiy janglar oldidan oʻz murojaatlari va sahna koʻrinishlari yordamida
xalqning qoʻllab
-quvvatlashiga erishgan.
Insoniyat tarixi shuni isbotlaydiki, imijni shakllantirish asrlar davomida oʻz
samarasini berib kelayo
tgan turli xil usul, uslub va omillarni oʻz ichiga qamrab oladi.
Notiqlik mahoratidan tashqari ramzlar, imijning har xil atributlari (kiyim, hidlar, bezak,
imo-ishora, mimika va boshqalar) bor. Tarixiy manbalarga asoslanib, shuni aytishimiz
mumkinki, jamoa
tchilikka taʼsir etish asoslari janglarga tayyorgarlik koʻrish, siyosiy
saylovlar jarayonida, mahsulotni savdoga olib chiqish, mablagʻ yigʻish, odamlar va
hodisalarni ommalashtirishda keng qoʻllanilgan.
Siyosatshunos olim N.Makiavelli (1469
–
1527-yillar) imijning ilk nazariyachilardan
biri hisoblanib, yuqori darajadagi “imij tuygʻusi” yoki yuksak “imij tafakkuri” unga xos
boʻlgan. Bunday tafakkurning ahamiyatli tomoni shaxslararo makonda mulohaza qilish va
taʼsir koʻrsatish, atrofdagilarning harakatini taxmi
n qilish, odamlar bilan iliq
munosabatlarni oʻrnatishni uddalashdan iborat edi
[4].
Bu davrda imijmeyking professional faoliyat turi sifatida qonunlar, qadriyatlar va
jamiyatning ehtiyoji bilan oʻzaro bogʻliqligi, shuningdek, imijni idrok qilishga tayyorg
arlik
orqali paydo boʻldi. Bu faoliyat А
QShda professional soha tariqasida shakllantirilib,
rasmiylashtirildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
371
“Imij” tushunchasi XX asr boshida АQShda paydo boʻlgan. Bu davrda mamlakatda
yuzaga kelgan iqtisodiy inqiroz oqibatida jamiyatda mamlakat obrazi
salbiy koʻrinishga
ega boʻlib borishi uning xalqaro maydondagi biznes harakatiga xalaqit bera boshlaydi.
Dastlabki “imijmeyker”larga dunyo madaniyatini zabt etish va jahonda andoza boʻla
oladigan mamlakatning ijobiy imijini yaratish vazifasi yuklatiladi. Mamlakat prezidenti va
birinchi xonimining imij andozasi ishlab chiqilgan.
Аyni shu paytlarda “amerikacha hayot
tarzi” tushunchasining paydo boʻlishi, imijmeykerlarda “butun dunyoni egallash”
falsafasini yuzaga keltirgan va shaxsning imijini shakllantirish texnologiyasi ishlab
chiqilgan. “Imij” termini dastlab ishlab chiqarish sohasida isteʼmolchilarga psixologik
taʼsir oʻtkazish vositasi sifatida, tijorat reklamalarida mahsulotlarni farqlashda
faydalanilganligi sabab yetarlicha tor maʼno
-
mazmunga ega boʻlg
an. Keyinchalik esa
jamoat arboblarini differentsiatsiyalashga ehtiyoj paydo boʻladi. XX asrning 30
-yillarida
“Nyu
-
York Tayms” gazetasida chop etilgan maqolalarning asosiy qismini imijni yaratish,
taraqqiy ettirish sohasidagi mutaxassislar tomonidan nashrga tayyorlangan materiallar
tashkil etgan.
XX asrning boshlarida Rossiyada ham imijni shakllantirishning ijtimoiy
roliga bagʻishlangan izlanishlar olib borilgan. M.
Shepkin, V. Nemirovich-Danchenko,
Ye.Vaxtangov va K.Stanislavskiylar badiiy obrazni yaratish usullarini tadqiq qilib,
imijning ijtimoiy-
psixologik jihatlariga eʼtibor qaratishgan. K.
Stanislavskiyning
yozishicha, imij
–
inson faoliyati, muloqoti, xulq-atvori va tafakkurining obrazidir [5].
Tadqiqotchilar I. Nefedov va Ye.
Vlasovlarning taʼkidlas
hicha imij
–
shaxsning
odamlar nazaridagi obrazi degan, imij haqidagi eng loʻnda talqinni beradi [6].
Bizning fikrimizcha, G.
А
ndreevaning talqini imij mohiyatini ijtimoiy-psixologik
hodisa sifatida obʼyektiv aks ettiradi: “Imij –
bu idrok etish hodisasining maxsus
obrazidir.
Shuning uchun ham obʼyekt yoki hodisaning hayoliy tasviri hissiy murojaatlar
asosida yaratiladi”
[7].
D.Yagerning taʼrifi ijtimoiy
-psixologik xususiyatlardan tashqari shaxsiy tashqi
maʼlumotlarini ham oʻz ichiga oladi. U imij –
tashqi
qiyofaning oʻziga xos majmui, nutq,
xulq-atvordan hosil qilinadi, deb yozadi. Imij
–
“taassurotlarni boshqarish” sanʼatidir [8].
Demak, imij nafaqat koʻriladigan obraz, balki shakl va mazmun jihatidan ichki va tashqi
yaxlitlikning bir koʻrinishi sifatida
ham tushuniladi.
Yuqoridagilardan xulosa qilib, Qurolli Kuchlarning imiji haqida alohida fikr yuritish
lozim. Taʼkidlash kerakki, armiyaning imiji odamlar ongida stixiyaviy (tasodifan paydo
boʻlib qoluvchi) tarzda shakllangan siymo emas, balki, alohida subʼyektlar tomonidan
maxsus yaratilgan va singdirilgandir.
General-
leytenant V.Serebryannikov bu borada shunday yozadi: “Davlat
tomonidan armiya xususida yaratiladigan imij katta ijtimoiy kuchga ega. Ishning toʻgʻri
yoʻlga qoʻyilganligi davlat imijini koʻt
aradi, armiyaga nisbatan hurmat va harbiy
xizmatchilarga ishonchni uygʻotadi, harbiylar va fuqarolarning jipsligini taʼminlaydi,
aholining harbiy xizmatga hurmatini oshiradi.
Bir soʻz bilan aytganda, armiya va
mamlakatning xavfsizligini har tomonlama musta
hkamlaydi”
[9]. Demak, berilgan
tasniflardan koʻrinib turibdiki, armiyaning imiji bir qisqa vaqt davomida yaratib
boʻlmaydigan, balki yetarli darajada tarixiy asoslarga ega va doimiy rivojlanib
borilayotgan holatdir.
Shuning uchun, Qurolli Kuchlarning har
bir obʼyektida ijobiy imij yetarli darajada
yaratilmaguncha muntazam tarzda tadqiq etishni talab etadi. Taʼkidlash kerakki,
armiyaning imiji uni alohida okrug, qoʻshilmalar, harbiy qismlar va boʻlinmalarni hamda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
372
barcha turdagi komandirlar, zobitlar, shartnoma asosidagi harbiy xizmatchi serjantlar va
oddiy askarlar toifasi hamda muddatli harbiy xizmatchi (askarlar) faoliyatini targʻib etish
asosida shakllanadi.
Qurolli Kuchlar imijining amaliy ahamiyatini qanday aniqlash mumkin yoki uni
qanday koʻrsatkichla
r asosida tavsiflash lozim? Buning uchun quyidagi asosiy omillar
eʼtiborga olinishi zarur:
birinchidan,
armiya safida xizmat qiluvchilar sonining oʻsib borishi;
ikkinchidan,
mamlakat
aholisida
armiyaga
nisbatan
xayrixohlarcha
munosabatning ifodalanishi;
uchinchidan,
turli toifadagi harbiy xizmatchilarning oʻz kasbidan yuqori darajada
qoniqqanligi.
Har bir kasb oʻz rivojlanish tarixiga ega boʻlib, bir
-biridan farqli jihatlari mavjud.
Masalan, harbiylik, jurnalistika, tibbiyot va uchuvchilik kabi ixtisosliklar
zoʻriqish(stress)ning kuchli darajada namoyon boʻlishi tufayli boshqa kasblardan ajralib
turadi. Bu kasb egalari turli vaziyat, holat va hududlarda, vaqtning chegaralanganligida
faoliyat yuritishi zarurligi, hatto xavf bilan bevosita yuzma-
yuz boʻlgan davrda ham oʻz
vazifalarini bajarishlari zarur ekanligi bilan ajralib turadi.
Harbiy yoʻnalishga bagʻishlangan tadqiqotlarda koʻplab harbiy ixtisosliklar maʼlum
darajada tadqiq etilgan boʻlib, ijtimoiy
-kasbiy tavsifnomalar, kasbiy talabnomalar ishlab
chiqilgan. Biroq, mazkur ishlarda kasb egallovchining individual fazilatlari,
psixofiziologik va ijtimoiy xususiyatlariga (etnomadaniyat, gender, yosh va boshqalar)
eʼtibor qaratilmay, faqat kasbiy layoqatlilik darajasi, yaʼni “inson
-
kasb” tizimi
doirasidagi
jihatlar hisobga olingan.
Harbiy kasblar oʻz xarakteri va tendensiyasiga ega boʻlib, unda harbiy xizmatchi
shaxsining xususiyatlari alohida oʻrin tutadi va ularni toʻrtta guruhga ajratib
koʻrsatishimiz mumkin:
1) harbiy xizmatchining umumiy sifatlari;
2) harbiy xizmatchining mutaxassis sifatidagi fazilatlari;
3) harbiy xizmatchining jangovar sifatlari;
4) harbiy mutaxassisning xizmat-vazifaviy sifatlari.
А
lbatta, bu sifatlar yoshlarimizni harbiy xizmatga tanlash va tayyorlash jarayonida
alohida inobatga olinishi maqsadga muvofiqdir. Bugungi kunda mamlakatimizda mazkur
tizimni joriy etish boʻyicha alohida yondashuv vujudga kelgan. Jumladan, hududlardagi
Mudofaa ishlari boʻlimlarida yoshlarni Qurolli Kuchlarimiz saflariga muddatli harbiy
xizmatga yuborishdan oldin psixodiagnostik testlar orqali harbiylikka loyiqlik darajasini
oʻrganish yoʻlga qoʻyilgan. Harbiy faoliyatni ilmiy tadqiq etish va Mudofaa vazirligi
tizimida harbiy xizmatni oʻtash tajribalari va ekspert soʻrovlarning natijalari asosida
taʼkidlash zarurki, tanlangan test va metodikalar harbiy xizmatchilarni harbiy muhitga
moslashuvchanlik, muloqotga kirishuvchanlik, jamoa bilan munosabatda boʼla olish,
zoʻriqishli vaziyatlarda oʻzini tuta bilish, vaqt tigʻizligida psixologik barqarorlikni
saqlay
olish, harbiy texnika va qurol-
yaroqqa toʻgʻri munosabatda boʻlish, tolerantlik kabi
xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan boʻlishi shart.
Xulosa qilib aytganda, Mudofaa vazirligi tizimidagi rahbar-komandir imijining
ijtimoiy-
psixologik tadqiqi oʻz
ichida harbiy qiyofa, kasbiy kompitentlik, harbiy
professionallik, axloqiy qiyofa, milliy ong, milliy gʻurur, ijtimoiy qiyofa, kasbiy qiyofa,
harbiy burch, kasbiy kamolot, shaxsdagi yuksak hislar, intizom, sabr-toqat, dadillik,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
373
mehnatsevarlik, jasurlik, j
angovor shaylik, psixologik tayyorgarlik, altruizm (oʻzini fido
qilish) kabi qator ijobiy sifatlarni harbiy xizmatchilarda qay darajada shakllanganligini
asoslab berishi ehtimoldan holi emas.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Яковлев
Е.В., Педагогическая концепция: методологические аспекты
построения. М.: 2006. –
С.
212.
2.
Утлик
Э.П., Практическая психология имиджа // Вестник университета.
Сер. Социология и психология управления. М.: ГУУ, 1999. –
С.47.
3.
Аристотель. Поэтика // Аристотель.
Соч.: В 4 т. М., 1984. –
С.
78.
4.
Макиавелли
Н., Государь. Минск, 1998. –
С.
35.
5.
Станиславский
К.С., Работа актера над собой. М.: Артист. Режиссер. Театр,
2002.
–
С.
488.
6.
Нефедова
И., Власова
Е., Я и мой имидж. М.: ЭКСМО
-
Пресс, 1997. –
С.
78.
7.
Андреева
Г.М., Социальная психология. Учебник для высших учебных
заведении –
М.Аспект Пресс, 2001.
8.
Ягер
Д., Психология народов и масс. СПб.,1995. –
С.
78.
9.
Серебянников
В.В., Социология войны. М.:
Ось –
1998.
