Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Linguistic and cultural characteristics of allegorical
devices used in a literary text
Malika RAJAPOVA
1
, Alijon MAMAJONOV
2
Kokand State Pedagogical Institute
Ferghana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
Allegory is a stylistic trope, which can make the artistic text
and oral speech meaningful and convey the meaning to the
listener and reader in a colorful way. Allegory is considered a
type of movement and means revitalization. This article is about
allegorical tools used in the literary text and analyzes their
linguistic and cultural characteristics. Also, in the article, the
linguistic and cultural analysis of the stories “Ur tukmok” and
“A good story”, two similar examples of folk oral creativity of
two nations, English and Uzbek culture, is made.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
allegory,
artistic discourse,
stylistic trope,
linguistic culture.
Badiiy matnda
qo‘llanuvchi allegorik vositalarning
lingvokulturologik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
allegoriya,
badiiy diskurs,
stilistik trop,
lingukulturologiya.
Allegoriya stilistik trop bo‘lib, badiiy matnni, og‘zaki nutqni
mazmunli qilib,
tinglovchi va o‘quvchiga ma’noni bo‘yoqdor etib
yetkaza oladi. Allegoriya ko‘chimning bir turi hisoblanib,
jonlantirish demakdir. Ushbu maqola badiiy matnda
qo’llanuvchi allegorik vositalar haqida bo‘lib, ularning
lingvokulturologik xususiyatlarini tahlil qiladi. Shuningdek,
maqolada ikki millatning, ingliz va o‘zbek madaniyatining ikki
o‘xshash xalq og‘zaki ijodi namunalari “Ur to‘qmoq”, “A good
story” hikoyalarining lingvokulturologik tahlil qilingan.
1
Lecturer, Kokand State Pedagogical Institute.
2
Doctor of Philology, Professor Ferghana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
159
Лингвокультурная характеристика аллегорических
приемов, используемых в художественном тексте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
аллегория,
художественный дискурс,
стилистический троп,
лингвокультура.
Аллегория –
это стилистический троп, способный
наполнить художественный текст и устную речь смыслом и
красочно донести его до слушателя и читателя. Аллегория
считается видом движения и означает оживление.
В данной статье рассматриваются аллегорические средства,
используемые в художественном тексте, и анализируются их
лингвокультурологические особенности. Также в статье
производится лингвокультурологический анализ рассказов
«Ур тукмок» и «A good story», двух сходных образцов
народного устного творчества двух народов, английской и
узбекской культур.
Allegoriya
–
ramzning bir ko
‘
rinishi bo
‘
lib, voqea, hodisa yoki buyumning mavhum
tushunchasi o
‘
rnida aniq tasvirni ifodalovchi ramziy so
‘
z (obraz)ni qo
‘
llashdir, ya
’
ni
noaniq bo
‘
lgan tushunchani (konseptni) ko
‘
pchilikka ma
’
lum narsalarga xos belgilar bilan
ifodalash usuli. Shuningdek, allegoriya mavhum tushuncha yoki g
‘
oyani aniq obraz
vositasida ifodalaydi.
Masalan, “bo‘ri” so‘zining –
yomonlik, yovuzlik; “tulki” so‘zining –
ayyorlik
ifodasi uchun qo‘llanilishi allegoriyaga misol bo‘ladi. Qadim davrlardan buyon,
qisqacha yetkazish mumkin bo‘lmagan mavhum tushunchalar nomi allegoriya bo‘lgan
yorqin timsol shaklida tasvirlangan.
Allegoriya
–
yunoncha
“
allegoria”
so‘zidan olingan bo‘lib, “o‘zgacha ifodalash yoki
nazarda tutish” degan ma’noni anglatadi. Allegoriya badiiy tasvir, obrazlilik turi, mavhum
tushuncha yoki g‘oyalarni muayyan narsa, voqea, hodisa orqali ifodalashdir. Masalan,
“to‘ti” so’zi gapdon, “bulbul” so‘zi xushovoz yoki yaxshi qo‘shiq kuylovchi kabi ma’nolarni
ifodalaydi yoki tulki-
yolg‘onchi va ayyor kishi; bo‘ri
-
ochko‘z kishi, chumoli esa
mehnatkash va sabrli insonlar qiyofasida jonlanadi. Allegoriya mavhum g‘oya va
xususiyatlarni ifodalovchi va mana shu g‘oyalarga yanada a
niqlik kiritib beruvchi ifoda
vositasidir. Xususan, allegoriya bir vaqtning o‘zida ham siyosiy, ham axloqiy, ham falsafiy
va madaniy xususiyatlardan tashkil topgan mukammal narrativ hikoyadir.
Ramzlar kabi allegoriyalar xususiy, kontekstual (kontekstdan kelib chiqadigan),
madaniy va umumiy bo‘la oladi.
O‘zbek tili stilisikasida allegoriya qochiriq, kesatiq hisoblanib, unda so‘zlarning
ko‘chma ma’nosiga asoslaniladi. Ya’ni matnda berilgan so‘zlarning ma’nosi asl ma’nosini
yo‘qotib tag ma’no hosil qiladi. All
egorik vositalarning samarali ishlatilinishiga
Muhammadsharif Gulxaniyning “Zarbulmasal” asari namuna bo‘la oladi. Gulxaniyning
“
Zarbulmasal
”
asari katta
hajmdagi masallardan bo‘lib, Yapaloqqush bilan Boyqush
orasidagi qudachilik voseasini ifoda etadi. Hajmnning kattaligi, qissa yoki hikoya kabi
voqealarning bir-
biriga bog‘lanib borishi, shu voqealarga bog‘lanib, masallarning va
maqollarning berilishi, murakkab syujet chizig‘i va kompozitsiyaga ega bo‘lishi nuqtai
nazardan Gulxaniyning
“
Zarbulmasal
”
asari allegorik stilistik vositasidan unumli
foydalanilganini yaqqol namoyon etadi. Yozuvchining bu asari va uning tarkibidagi
masallar boshqa masallardan farq qiladi va ko‘proq hind eposi “Kalila va Dimna”ga yaqin
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
160
turadi. Muhammadsharif Gulxaniy o‘zining mazkur asarida o‘sha davrning eng dolzarb
masalalarini tanqidiy va badiiy ifodalab bergan. Feodal sinfining chirkin avj olib borishi,
bu sinf xulq-
atvorining tanazzuli, mamlakatning vayronligi “Zarbulmasal” asarida
allegorik obrazlarda o‘z ifodasini topgan. Xusus
an, hayotiy obrazlar, realistik sahnalar,
xarakterli portretlar (Yapaloqqush, Boyqush, Sho‘ranul, Ko‘rqush,
Kordon va boshqa
obrazlar), hajviy bo‘yoqlar, falsafiy muhokamalar
–
bularning hammasi masalning eng
muhim estetik fazilatidur. Bu xususiyatnin yoritib berishda yozuvchi allegoriya va boshqa
shu kabi stilistik troplardan unumli foydalangan.
Gulxaniyning “Zarbulmasal” asaridagi kuchli badiiy usullardan biri shuki, adib har
bir salbiy obrazning xulq-atvorini ayamasdan fosh etadi va ularni qattiq tanqid qiladi.
Buning zamirida, albatta, insonlarni voqeadan xulosa chiqarishga va yaxshilikka chorlash
maqsadi turadi. Masalchining xalq orasidan to‘plagan “Zarbulmasal”ning asosiy
qahramonlari qushlardir. Unda eng yirtqich qushlardan tortib, oddiy qushlargacha
insonlar qiyofasi namoyon bo‘ladi. Ba’zan yo‘l
-
yo‘lakay vaxshiy hayvonlar (maymun,
tulki), uy hayvonlari (tuya, bo‘taloq, eshak), hasharotlar (chayon) obrazlari ham asarda
ko‘z
ga tashlanadi. Lekin bularning har biri insonlarning xulq-atvorini, qiliqarini,
xarakterini, turmush tarzini ifoda etadi. Shu bilan birga, asarda bir qator kishilarning
realistik obrazlari ham gavdalantirilgan. Zotan, Gulxaniy mehnatkash xalq turmushini
ya
xshi bilardi. U kambag‘al dehqonlar, kosiblar, chorakorlar, qarollar, go‘loxlar,
cho‘ponlar, katta yer egalari, amaldorlar, to‘quvchilar, olimlar, ruhoniylar va
boshqalarning
hayotini, xarakterini, ichki olamini diqqat bilan o‘rgandi va ularni o‘z
asarlari
yordamida ommaga fosh etdi. Bu kuzatishlar shoirga “Zarbulmasal”da hayotiy
shaxslarning satirik va tanqidiy obrazlarini yaratish va uni ommaga ko‘rsatish imkonini
beradi. Masalan, misgar Xolboqi, po‘stindo‘z Yodgor bulotqi, Qo‘chqor so‘fi, Ashur yirtiq
qa
ssob, Umarkashifdo‘z, Muxammadxo‘ja mufti, Niyozcha og‘aliq kabilar shular
jumlasidandir. Bu obrazlar Gulxaniy asaridagi Yapaloqqush va Boyqush o‘rtasidagi
voqealar bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuningdek, masalning kompozitsiyasini boyitish
uchun xizmat qiladi. Asardagi obrazlarning deyarli barchasi yomon illatlar va badxulqlar
sifatida tasvirlanadi, ular xoh hayvonlar, qushlar obrazi, xoh kishilar obrazi bo‘lsin,
yaramas illatlar sifatida gavdalanadi. Feodallarga xos ochko‘zlik, mansabparastlik,
shuhratp
arastlik, maqtanchoqlik, asosan Boyug‘li, Kordon Yapaloqqush obrazlarida
namoyon etilgan bo‘lsa, insonlar, hayvonlar, hasharotlar obrazlarida esa badxulqlar –
kaltabinlik, befahmlik, farosatsizlik, manmanlik kabilar ifodalangan. Muallif o’z asarini
turli x
il obrazlar yordamida ifodalab uning asl, tag ma’nosini ichib berdi va bunda turli xil
usullardan foydalandi. Allegoriya hech mubolag’asiz eng ko’p ishlatilgan stilistik trop deb
aytilishi mumkin. Gulxaniy “Zarbulmasal” asaridagi obrazlar bilan turli inson
larning ichki
dunyosini o’quvchiga turlicha namoyish eta oladi. shuningdek, yaxshi va yomon xulqlarni
bir biridan farqlay olishiga, mantiqiy fikrlashiga, xulosa chiqarishiga kitobxonga turtki
beradi va bu asar bilan didaktik tarbiya bera oladi.
Badiiy tas
vir vositasi sifatida allegoriya va unga yondosh bo‘lgan stilistik vositalar
xalq og’zaki ijodi mahsuli bo‘lgan ertaklar va maqollarda ko‘plab uchraydi. “Ur to‘qmoq”
ertagining tiliga e’tibor beradigan bo‘lsak, ertakda ishtirok etadigan hayvonlar,
buyumlar
ning jonlanishini, insonlar bilan muloqot qilishini ko‘rish mumkin. Ya’ni
ertakning bosh qahramonlari chol va kampirga taom keltiradigan dasturxon, ularga
“ochil dasturxon, qaynar xumcha va ur to‘qmoq” kabi buyumlar hadya etib yordam
beradigan oqko‘ngil la
ylaklar podsho
р
i, chol uxlab qolganda uning sehrli buyumlarini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
161
almashtirib oladigan boy kabi obrazlarda allegoriyaning o‘ziga xos jozibasini ko‘rish
mumkin. Shu o‘rinda aytib o‘ish joizki, allegoriya va jonlantirish o‘rtasida birmuncha
sezilarli farqlarni
ko‘rish mumkin. Allegoriya kinoyali, tanqidiy o‘xshatish bo‘lib, uning
ortida istehzo yoki tanqid mavjuddir. Jonlantirish esa allegoriyaga nisbatan keng ko‘lamli
bo‘lib, unda kinoya bo‘lmaydi. Asosan tabiatning o‘ziga xos xususiyatlari va insonlarning
xusu
siyatlari bu stilistik vosita orqali o‘zaro bir
-
birini to‘ldirib ma’no hosil qiladi. Aytish
mumkinki, jonlantirishning ikki xil ko‘rinishi bo‘lib,
undan
1)
insonga xos bo‘lgan xususiyatlar bilan tabiatni tasvirlashda foydalanamiz;
2)
tabiatga xos bo‘lgan xususiy
atlar bilan insonlarni tasvirlashda foydalanamiz.
“Qushlarning sho‘x kuylashi”, “Bulbulning nola qilishi” “O‘rmonning qishki uyquga
ketishi” kabilar insonlardagi xususiyatlarini tabiat bilan hamohang ishlatayotgan bo‘lsa,
“itdek ochman”, “quyoshdek mehribon” kabilar tabiatga xos bo‘lgan jihatlarni o‘zida
mujassam etadi.
“Ur to‘qmoq” ertagiga nazar soladigan bo‘lsak, ertakda, allegoriya va jonlantirish kabi
badiiy tasvir vositalaridan keng ko‘lamda foydalanilganini ko‘rish mumkin. Masalan,
laylakning tilga kirib, minnatdorchilik bildirishi, va cholning yaxshilik evaziga uni
mukofotlash maqsadida hadyalar berishi saxiy va boy insonlarni tasvirlasa, laylak bergan
hadyalar, ochil dasturxonning bir zumda ovqat tayyorlashi, qaynar xumchaning tilla tangalar
paydo qilishi va ochko‘z o‘g ‘rini jazolash uchun jonlangan ur to‘qmoqnin
g xarakaterini,
chaqqon ayol, mehnatkash erkak va qonun himoyachilari kabilarga ishora qiladi.
Bu asarni lingvokulturologik jihatdan o‘rganadigan bo‘lsak, izlanish davomida ingliz
xalq og‘zaki ijodida ham bu ertakning mavjudligini ko‘rdik. (2
-ilova). Ingliz tilidagi bu
ertakda va uning o‘zbek tilidagi ko‘rinishi o‘rtasida bir necha o‘xshash va farqli jihatlarni
uchratish mumkin. Bu o‘xshashliklar va yoki aksincha farqlar asarlarning lingvokulturologik
xususiyatlarini ko‘rsata oladi. “Ur to‘qmoq” ertagida b
osh qahramonlar chol, kampir, xasis va
yolg‘onchi kishi va laylak bo‘lsa; ertakning ingliz tili adabiyotidagi shaklida asosiy
qahramonlar, kambag‘al ayol va uning uch o‘g ‘li va yolg‘onchi o‘g‘ri kishi. Ertaklarni o‘qib
tahlil qilar ekanmiz, ikki millatnin
g o‘ziga xosliklarini payqaymiz. O‘zbek xalqining
taomlanish uchun dasturxondan foydalanishi va dasturxonga nisbatan alohida e’tibor
berishini ko‘ramiz. Ingliz madaniyatida esa ovqatlanish uchun asosan stoldan foydalanishini
ertakning quyidagi qismlaridan topamiz:
Tom worked very hard for one year. When the year ended, the kind man gave
him a table. It looked old and dirty, but it was a magic table “say to the table, “I am
hungry”, then wonderful wood will appear on it by magic” said the man, with a
smile. “You are very kind” said Tom to the man and he left. He went from country to
country, from city to city and he was always happy. He carried his table on his back.
When he wanted food, he put the table down
–
in the street, by a river, under a tree.
He said to the table, “Table, I am hungry” and lovely food appeared.
Ushbu parchada ayolning to‘ng‘ich o‘g‘li Tom sehrli stolga “Stol, qornim ochdi” deb
aytadi. So‘ng stol ustida nozu ne’matlar paydo bo‘ladi. Aslida esa stolning taom pishira
olish xususiya
ti insonga xos bo‘lib, bu ikki ertaklarning ma’nosida allegorik birliklarni
uchratish mumkin. Berilgan xalq og‘zaki ijodlarini bir
-biriga taqqoslasak, ikki til va
madaniyat o‘rtasida lingukulturologik o‘xshashlik va farqlarni ko‘ramiz.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, allegoriya stilistikaning bir sohasi bo‘lib, berilgan
voqealar, hodisalar va xarakterlarni tasvirlar orqali ifodalashdir. Allegoriyaga yondosh
stilistik troplar metafora, metonimiya, sinekdoxa, ironiya, perifraz, mubolag‘a kabilarni
aytish mumk
in. Stilistik maqsadda qo‘llaniladigan ma’nolarning orasidagi o‘zaro
munosabatni quyidagi hollarga bo‘lish mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
162
➢
So‘zlar o‘rtasidagi o‘zaro o‘xshashlikka asoslangan munosabatga ko‘ra (metafora);
➢
Tushunchalar o‘rtasidagi yaqinlikka, bir
-biriga aloqadorlikka asoslangan
munosabatga ko‘ra (metonimiya);
➢
So‘zlarning to‘g‘ri va teskari (zid) ma’nosiga asoslangan munosabat (kinoya). [1.40]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Boboxonova L.T “Ingliz tili stilistikasi”. Toshkent. “O‘qituvchi” 1995. –
40-bet.
2.
Allegory as a Stylistic Device in the Short Stories of Oscar Wilde Paperback
–
July
7, 2015 b Maaz Shehla (Author). https://www.amazon.com/Allegory-Stylistic-Device-
Short-Stories/dp/3659743844 dan yuklab olingan.
3.
Ochildiyeva Kh.G., D.S. Mirzaliyeva, and D.S. Makhmudova.
“
The Concept of
Ethical Evaluation in Russian and Uzbek
”
. European Journal of Research Development
and Sustainability 2.2 (2021): 67
–
69.
4.
G
‘
ulomovna, Ochildiyeva Hilola.
“The importance of innovative educational
technologies in teaching the subject of the russian language”
. Asia pacific journal of marketing
& management review ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 7.603 11.12 (2022): 8
–
10.
5.
Gulamovna, Ochildiyeva Khilolakhon.
“
The concept of ethical evaluation in
russian and uzbek
”
. ResearchJet Journal of Analysis and Inventions 2.6 (2021): 1
–
5.
6.
Gulamovna, Ochildiyeva Hilola.
“
Lexical and Phraseological Means of Expressing
the Ethical Assessment of a Person in the Russian and Uzbek Languages
”
. JournalNX 6.12:
257
–
259.
7.
Odiljonovich, Hasanov Elyorjon.
“
The Issue Of Business Terms Used In English
”
.
Journal of Positive School Psychology 6.11 (2022): 3075-3081.
8.
Odiljonovich, Hasanov Elyorjon.
“A st
udy of adopted business terms from english
into the uzbek language”
. International journal of social science & interdisciplinary research
ISSN: 2277-3630 Impact factor: 7.429 11.12 (2022): 401
–
403.
9.
Odiljonovich, Hasanov Elyorjon.
“Some issues of business terms borrowed from
english”. International journal of social science & interdisciplinary research
ISSN: 2277
–
3630
Impact factor: 7.429 11.09 (2022): 372
–
375.
10.
G
‘
ulomovna, Ochildiyeva Hilola.
“The imp
ortance of innovative educational
technologies in teaching the subject of the russian language”
. Asia pacific journal of marketing
& management review ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 7.603 11.12 (2022): 8
–
10.
11.
Ochildiyeva Kh.G., D.S. Mirzaliyeva, and D.S. Makhmudova.
“
The Concept of
Ethical Evaluation in Russian and Uzbek
”
. European Journal of Research Development
and Sustainability 2.2 (2021): 67
–
69.
12.
Gulamovna, Ochildiyeva Khilolakhon.
“
The concept of ethical evaluation in
Russian and Uzbek
”
. ResearchJet Journal of Analysis and Inventions 2.6 (2021): 1
–
5.
13.
Gulamovna, Ochildiyeva Hilola.
“
Lexical and Phraseological Means of
Expressing the Ethical Assessment of a Person in the Russian and Uzbek Languages
”
.
JournalNX 6.12: 257
–
259.
14.
Rajapova M. (2021). Principles of cognitive metaphor and allegory in discourse.
15.
Rajapova M. (2022). Linguocultural Features of Allegorical Means Used in the
Literary Text.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
163
16.
Rajapova, Malika.
“
Lingvoculturology and its peculiarities as new branches of
contemporary linguistics
”
. Scienceweb academic papers collection (2021).
17.
Malika, R. (2021). Effective ways of communicative language teaching
ISSN: 2249-7137
–
Vol. 11.
18.
Ҳайдарова
,
Гулҳаё
Аҳмадалиевна
.
“ХХ
аср
ўзбек
ғазалларининг
вазн
хусусиятига
доир”
. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences 2.6 (2022): 241
–
245.
19.
G
‘
ulomovna, Ochildiyeva Hilola.
“The importance of innovative educational
technologies in teaching the subject of the russian language”
. Asia pacific journal of marketing
& management review ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 7.603 11.12 (2022): 8
–
10.
20.
Gulamovna, Ochildiyeva Khilolakhon.
“
The concept of ethical evaluation in
russian and uzbek
”
. ResearchJet Journal of Analysis and Inventions 2.6 (2021): 1
–
5.
21.
Gulamovna, Ochildiyeva Hilola.
“
Lexical and Phraseological Means of
Expressing the Ethical Assessment of a Person in the Russian and Uzbek Languages
”
.
JournalNX 6.12: 257
–
259.
