Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Didactic and pedagogical aspects of the fight against the
factors that form the propensity to crime in the teenage
generation
Jakhongir SAGDULLAEV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article focuses on the concept of juvenile delinquency
and the legal aspects related to it. The psychological changes of
adolescence and the impact of this aspect on the tendency to
crime are analyzed by the author. In this process, that is, some
aspects of foreign experiences in the prevention of juvenile
delinquency were analyzed, and theoretical aspects of their
implementation in the conditions of Uzbekistan and mainly
based on the national mentality were recommended.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp208-212
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
juvenile,
criminological security,
criminological stability,
neighborhood,
juvenile justice commission.
O‘smir avlodda jinoyatchilikka moyillikni shakllantiruvchi
omillarga qarshi kurashishning didaktik va pedagogik
jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
voyaga yetmagan shaxs,
kriminalogik xavfsizlik,
kriminalogik barqarorlik,
mahalla,
voyaga yetmaganlar bilan
ishlash komissiyasi,
yuvenal adliya.
Ushbu maqolada voyaga yetmagan shaxslar jinoyatchiligi
tushunchasi va u bilan bog‘liq bo‘lgan huquqiy jihatlarga asosiy
e’tibor qaratilgan. O‘smir yoshdagi psixologik o‘zgarishlar va
ayni
jihatning jinoyatga moyillikni keltirib chiqishiga ta’siri
muallif tomonidan tahlil etilgan. Mazkur jarayonda, yani voyaga
yetmagan shaxslar jinoyatchiligining oldini olishda xorijiy
tajribalarning ayrim jihatlari tahlil qilinib, ularning muayyan
jihatlari
ni
O‘zbekiston
sharoitida
va asosiysi
milliy
mentalitetdan kelib chiqqan holda amaliyotga tatbiq etishning
nazariy jihatlari tavsiya etilgan.
1
Head of the Information Service of the Ministry of Internal Affairs of the Samarkand region,
independent researcher, Samarkand State Institute of Foreign Languages
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
209
Дидактико
-
педагогические
аспекты
борьбы
с
факторами,
формирующими
склонность
к
преступности у подросткового поколения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
несовершеннолетний,
криминологическая
безопасность,
криминологическая
устойчивость,
микрорайон,
комиссия по делам
несовершеннолетних.
В данной статье основное внимание уделяется понятию
преступности несовершеннолетних и правовым аспектам,
связанным с ним. Автор анализирует психологические
изменения подросткового возраста и влияние этого
аспекта
на
склонность
к
преступности.
Были
проанализированы некоторые аспекты зарубежного опыта
профилактики правонарушений несовершеннолетних, и
рекомендованы теоретические аспекты их реализации в
условиях Узбекистана и преимущественно исходя из
национального менталитета.
KIRISH
Inson tug‘ilib voyaga yetib borar ekan, ichki va tashqi muhit ta’sirida unda o‘ziga
xos shaxsiy olam, psixologlar tili bilan aytganda uning o‘z “men”i shakllanib boradi.
Bu jarayonda yoshlarning o‘smiro‘smirlik davridagi do‘stlari, tengqurlari, uni o‘rab
turgan muhit, oilaviy muhit katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan
birgalikda,
o‘
smirlik davrida
bolaning dunyoqarashi va qiziqishlarini qaysi tomonga qarab borishi ham uning ruhiy
olamiga ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonda ayniqsa uning olamidagi insonlar bilan
munosabatidagi suhbat mavzulari, tomosha qilayotgan
filmlari, o‘zaro suhbatlarda
eshitayotgan jumlalari hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Misol uchun tomosha qilgan filmlaridagi
obrazlarning xatti-
harakatlaridagi jinoiy omillar muvaffaqiyatga erishganini ko‘rish
ularda ham mana shunday xatti-harakatlar uni muvaffaqiyatga yetaklashi mumkinligi
to‘g‘risidagi tushunchani keltirib chiqaradi. Film qahramonlarining umri yoki hayoti fojia
bilan tugasa-
da ularning kriminal olamdagi shuhrati bu holatni guyoki ko‘mib yuboradi.
Shu boisdan, o‘o‘smirlar nazorati, ularning mulo
qot davrasi, kimlar bilan aloqa
qilayotganligi, qiziqishi va dunyoqarashi ota-onalar, mahalla-
ko‘y, ta’lim muassasalari
tomonidan qattiq nazoratda tutib turilishi, nazorat muassasalarining o‘zaro hamkorlikda
ishlashi tavsiya etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI.
Shu o‘rinda o‘smirlar jinoyatchiligiga daxldor yuvenal adliya tushunchasiga
e’tiborni qaratish maqsadga muvofiqdir. Yuvenal adliya tushunchasi o‘zida bolalar
huquqbuzarligi, bolalarning sodir etgan jinoyati uchun jinoiy javobgarlikka tortish
mumkin bo‘lgan jinoiy javobgarlik turlari va sud, huquqbuzar bolalarga muljallangan
muassasalar tomonidan bolalarga qilinadigan muomala usullari va huquqbuzarlikning
oldini olish usullari kabi tushunchalarni aks ettiradi. Mazkur jarayonlarni O‘zbekiston
sharoitida qo‘llash esa milliy mentalitetdan kelib chiqqan holda amalga oshirilishi
maqsadga muvofiqdir. Bu jarayonda esa o‘smirlarning kriminalogik xavfsizligiga alohida
e’tibor talab etiladi.
O‘smirlarning kriminologik xavfsizligi tushunchasi va mazmuni
ni jinoiy tahdid
ob’yekti sifatida tahlil etsak, holat voyaga yetmaganlarning xavfsizlik tizimining
xavfsizligini ta’minlashiga guvoh bo‘lishimiz mumkin. Aytish mumkinki, ko‘rib
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
210
chiqilayotgan munosabatlar sohasida kriminal xavfsizlikni ta’minlash sub’yekti
ishontirish usullari va vositalari, xususan, ta’lim, tarbiya, ma’rifat orqali ob’yekt
tomonidan qo‘yilgan tarbiyaviy va profilaktik xarakterdagi vazifalarni hal qiladi. Bu yerda
jarayon voyaga etmagan shaxsning hali o‘zlashtirmagan ta’limi masalalarini ha
l qilish
ko‘zda tutilgan, ular nafaqat ma’lum bilimlarni (ularning tabiati, xarakteriga yuqorida
to‘xtalib o‘tdik), balki ushbu bilimlarni qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Ular orasida o‘z
-
o‘zini himoya qilish usullari va ularni qo‘llashni
ng huquqiy asoslari,
masalan, mulk, jinoiy faoliyatga jalb qilish harakatlarining oldini olish yoki ularni
qaytarish kabi jihatlar ham ko‘zda tutilmoqda. Bu holat fan tilida kriminologik
barqarorlik deb ataladi.
Voyaga etmagan shaxsning kriminologik barqarorligi deganda jinoiy tahdid xavfini
tushunish, oldindan bilish, undan qochish, jinoiy tahdid manbalaridan uzoqlashish, jinoiy
tajovuz sodir bo‘lgan taqdirda o‘zini himoya qilish qobiliyati tushunilishi mumkin.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Shaxsning ichki axloq
iy va huquqiy barqarorligini kriminologik xavfsizlik ob’yekti
sifatida shakllantirishda biz asosiy rolni huquqiy ijtimoiylashtirishga qaratamiz.
“Ijtimoiylashtirish” atamasi uchta ma’noni bildiradi:
a) ijtimoiy me’yorlarni bilish;
b) bu normalarni ongga singdirish, bu normalar bilan kelishish, zarur deb tan olish;
v) ushbu me’yorlarga rioya qilishni, axloq me’yorlariga muvofiq harakat qilishni,
qonunga muvofiq harakat qilishni belgilash.
Ushbu tadqiqotning maqsadlaridan kelib chiqib, huquqiy ijtimoiylashuvning
kriminologik jihatiga e’tibor qaratish o‘rinli ko‘rinadi. Bunda biz voyaga etmagan shaxs
tomonidan shartli ravishda mumkin bo‘lgan yoki real jinoiy tahdid sohasida uning hayoti
xavfsizligini ta’minlaydigan kriminalistik bilim va tajribani o‘zlashtir
ishni nazarda tutamiz.
Olimlar huquqiy sotsializatsiya dastlab 34 va undan katta yoshdagi, asosan 25 yoshgacha
bo‘lgan bolalarga umumiy tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish sharoitida eng samarali amalga
oshirilishini isbotlagan. Shu munosabat bilan ko‘rib chiqila
yotgan jarayon
–
ya’ni tadqiqot
ob’yektiga nisbatan voyaga yetmaganlar huquqlarini ta’minlash, shu jumladan, ularni
huquqbuzarlikdan himoya qilish sohasidagi barcha boshqaruv sub’yektlarining sa’y
-
harakatlarini tashkil etish va muvofiqlashtirish asosiy vazifasi hisoblanadi.
Ayni damda voyaga etmagan shaxsning ma’naviy va huquqiy barqarorligi kabi
jihatlarni ham yoddan chiqarmaslik lozim. Shu nuqtai nazardan, ta’lim tizimida bunday
imkoniyatlarni izlash ayni muddaodir. Tadqiqotga doir jihatlarning “oila” va “maktab”
hamkorligida amalga oshirilishi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ko‘plab voyaga
yetmaganlar huquqbuzarligini oldini olishi shubhasizdir. Bu holatda asosiy e’tiborni
qarovchisiz, nazoratsiz qolgan o‘smirlarga qaratish lozim. Voyaga etmaganlarning
huquqiy ijtimoiylashuvini umumiy tashkil etishda oila va maktabdan tashqari shu sohaga
oid ko‘plab tashkilotlarning faoliyatini muvofiqlashtirish o‘zaro hamkorlik dasturlarini
ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etib, jarayon voyaga yetmaganlar
huquqbuzarliklarining oldini olishda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu borada xorijiy
mamlakatlarning ilmiy xulosalarini milliy qonunchiligimiz va urf-odatlarimizga
moslashtirgan holda amaliyotga tatbiq etish ham foydadan xoli bo‘lmaydi.
Masalan,
tadqiqotchi V.V. Sharapova
tadqiqotlarida mazkur holatga alohida to‘xtalib o‘tilgan.
Jumladan, tadqiqotchi voyaga yetmaganlarga nisbatan jinoiy siyosat konseptsiyasini
ishlab chiqishda kamida quyidagilarni hisobga olishni taklif qiladi:
–
voyaga yetmaganlar jinoyatini aniqlashning tizimli xususiyatlari.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
211
Ushbu yondashuv bilan profilaktika harakati ob’yekti bir butun sifatda taqdim
etiladi, unda har qanday alohida ko‘rinadigan komponent qolganlari bilan chambarchas
bog'liqdir; bunday o‘zaro bog‘liqlik boshqaruv ta’siri su
byektiga ularning harakatlarini
chuqur o‘rganish zarurligini taqozo etadi;
–
voyaga yetmaganlarga oid jinoiy siyosatning strategik va taktik maqsadlarini
shakllantirish va amalga oshirishning asosiy yondashuvlari hamda ularni ta’minlash
usullari va
vositalarini qo‘llash;
–
voyaga yetmaganlarga nisbatan jinoiy siyosat, garchi mohiyatiga ko‘ra, kriminal
-
xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi siyosatning faqat bir qismidir. Voyaga yetmaganlarga
oid jinoiy xavfsizlik siyosatida ikkita jihat yoki
aoliyat yo‘
nalishini nazarda tutish mumkin
bo‘lib, uni quyidagicha izohlash mumkin:
a)
ijobiy, ya’ni axloqiy va huquqiy xulq
-atvorni belgilovchi ijobiy omillarni
shakllantirish, rag‘batlantirishga qaratilgan faoliyat;
b) axloqsiz noqonuniy xatti-harakatlarni keltiri
b chiqaradigan yoki rag‘batlantiradigan
omillarni minimallashtirishga qaratilgan faoliyat.
Voyaga yetmagan o‘smir yoshlarni kriminologik muhitda himoya etishda, birinchi
navbatda, voyaga yetmaganlarning
shaxsiga axborot va ruhiy ta’sirni tabaqalashtirilga
n
tavsiflash zarurati tug‘iladi. Bunday xususiyat, birinchi navbatda, ijobiy shaxsiy fazilatlarni
rag‘batlantirishga qaratilgan ishontirish usuliga (boshqaruv ta’sirining tarbiyaviy va
profilaktika mohiyatiga xosdir) asoslanadi; ikkinchidan, voyaga yetmagan shaxsning
kriminogen oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan qilmishni sodir etish niyatlarining oldini
olishga qaratilgan majburlash usulini
–
ya’ni, ko‘proq darajada jazolash, jazolash bilan tahdid
qilish kabi usullarni nazarda tutadi. Bu tarbiya vositalarini, yoki huquqbuzarlikni amalga
oshirish holatlarining oldini olishni ixtisoslashgan idoralar tomonidan amalga oshirilishi
ko‘zlangan maqsadlarni amalga oshirishda ta’sir chegarasining kattaligi bilan ajralib turadi.
Voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning profilaktik ta’sirining ixtisoslashgan
sub’yektlari qatoriga, birinchi navbatda, huquqni muhofaza qilish organlari va ularning
ixtisoslashtirilgan xizmatlari kiradi. Shuningdek, o‘smirlar o‘rtasida jinoyatchilikni keltirib
chiqaruvchi omillar va ularning zararli jihatlari yuzasidan profilaktik tadbirlarni maxsus
idoralar tomonidan amalga oshirilishi ham ko‘zlangan maqsadga erishishda ijobiy rol
o‘ynaydi.
XULOSA
Mamlakatimizda
azaldan bolalar tarbiyasiga jiddiy e’tibor qaratilib
kelinganligi
tarixdan ma’lum. Bolalar tarbiyasi, ularni turli xil zararli odatlar va mafkuralardan asrash
kun tartibidagi asosiy masala bo‘lgan. Bu fikrlarni ko‘plab manbalar va adabiyotlar
tasdiqlaydi. Bugungi kunda ham mamlakatimizda ajdodlarimiz o‘gitla
ridan kelib chiqqan
holda, o‘smirlar tarbiyasiga jiddiy ahamiyat qaratilib kelinmoqda. Biroq ko‘plab
mafkuraviy xurujlar, ijtimoiy tarmoqlarning va “ommaviy madaniyat”ning milliyligimizga
salbiy ta’siri voyaga yetmagan yoshlar tarbiyasida ham sezilib qolmo
qda. Shu boisdan
ham, keng jamoatchilik, ta’lim muassasalari, tadqiqotga daxldor maxsus ijtimoiy va
huquqbuzarlikni oldini olish tashkilotlari jarayonga katta e’tibor qaratsa maqsadga
muvofiq bo‘lar edi. Bolalar tarbiyasida asosiy rol o‘ynovchi oilaviy muh
it, mahalla
idoralari, ta’lim muassasalari mazkur jarayonda hal qiluvchi rolni o‘ynashi lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
212
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bolalarni himoya qilish.Parlament a’zolari uchun qo‘llanma.
-T.UNICEF, Inson
huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Mi
lliy markazi.2006-B.163.
2.
Kudryavtsev V.N., Eminov V.E. Rossiyada jinoyat sabablari: kriminologik tahlil.
–
M., 2006.
–
S. 43.
3.
Solovieva T.P. Shaxsning huquqiy ijtimoiylashuvi //http://mstu.edu.ru/publi
sh/conf/1 Intk/sectionl/sec
4.
Ivanova A.A. Huquqbuzarliklarning oldini olish tizimida pedagogik profilaktika .
–
Nijniy Novgorod, 2006.
–
S. 141.
5.
Huquqiy
sotsializatsiyaning
psixologik
jihatlari
//
http://kazref.narod.ni/lib/legal psychology/2 5.ht …
6.
Sharapova V.V. Voyaga etmaganlar o'rtasida huquqbuzarlik va uning oldini olish
: nazariy model va mintaqaviy amaliyot (Komi Respublikasi materiallari asosida ):
Dissertatsiya tezisi. ...dis. samimiy. qonuniy Fanlar.
–
Nijniy Novgorod, 2003.
–
S. 28-34.
7.
Alekseev A.I. Kriminologiya: ma'ruzalar kursi.
–
M .: "Qalqon-KT" nashriyoti,
1998.-S. 122-132.
8.
ДАВРОНОВА
,
М
.
И
. (2018). SOME REFLECTIONS ON CONTENT AND
GENRE.
Иностранные языки в Узбекистане, (1), 249
-255.
9.
Давронова, М. И., & Холова, М. А. (2014). РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ
ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ДЕТАЛИ В ПОЭЗИИ.
СОВРЕМЕННАЯ ФИЛОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И
ПРАКТИКА, 59.
10.
Erkinov, S. E. (2022). Study on Linguophilosophy of the Past and
Present. Journal of Positive School Psychology, 9507-9519.
