Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Establishment of new cotton growing districts in the
Central Fergana desert regions in 1945
–
1480 (on the
example of Namangan region)
Ravshan ABDULLAYEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article provides information about the creation of new
Pop and Mingbuloq districts and the organization of social and
political development based on agriculture in the Namangan
region of the Central Desert between 1945 and 1980.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp17-21
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Pop,
Mingbulok,
Kolkhoz,
A. Odilov,
cotton monoculture.
Markaziy Farg‘ona cho‘li hududlarida 1945–
1480-yillarda
yangi paxtachilik tumanlarining tashkil etilish (Namangan
viloyati kesimida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Pop,
Mingbuloq,
kolxoz,
A. Odilov,
paxta monokulturasi.
Mazkur maqolada 1945
–
1980-
yillar oralig‘ida Markaziy
Farg‘ona cho‘li hududlarining Namangan
viloyati kesimida
yangi Pop va Mingbuloq tumanlari vujudga kelishi va qishloq
xo‘jaligiga asoslangan ijtimoiy
-siyosiy rivojlanishning tashkil
etilishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
1
Independent researcher, Namangan State University. E-mail: ravshanabdullaev@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
18
Создание
новых
хлопководческих
районов
в
пустынных регионах Центральной Ферганы в 1945–
1980 гг. (на примере Наманганской области)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Поп,
Мингбулок,
колхоз,
А. Одилов,
монокультура хлопка.
В данной статье представлена информация о создании
новых районов Поп и Мингбулок, а также об организации
общественно
-
политического развития на основе сельского
хозяйства в пустынных регионах Центральной Ферганы в
Наманганской области в период с 1945 по 1980 годы.
Farg‘ona vodiysining shimoliy qismida joylashgan Namangan viloyatida ham paxta
yakkahokimligi davrida tashkil etilgan paxtachilik tumanlari mavjud. Bu tumanlar
viloyatning janubiy tumanlari Pop va O‘zbekistonning eng past qismi bo‘lgan Mingbuloq
tumanlari hisoblanadi [1].
Pop tumani
–
Namangan viloyatidagi tuman. 1926-yil 28-sentabrda tashkil etilgan [2].
1930-yildan Chust-Pop tumani nomi bilan atalgan. 1931-yilda Chust tumani ajralib
chiqqanidan keyin Pop tumani deb atalib kelinmoqda. 1947-60-yillarda Namangan
viloyati tarkibida, 1960-67-yillarda Fargona viloyatida, 1967-yil dekabrdan yana
Namangan viloyati tarkibiga qayta kiritilgan [3].
Pop tumani Namangan viloyati maydonining 4,8 foiziini, aholisining 9 foiziini va
yaylovlarining asosiy qismini tashkil etadi.
Tuman shimoldan Qirgʻiziston
Respublikasining Jalolobod viloyati, sharqdan Namangan viloyatining Chust, Mingbuloq,
janubidan Fargʻona viloyatining Buvayda va Dangʻara tumanlari, garbdan Tojikiston
Respublikasining Asht tumani, To
shkent viloyatining Ohangaron va Boʻstonliq tumanlari
bilan chegaradosh hisoblandi. Chegarasining uzunligi 344
km. boʻlib, shimoli
-janubda
Chotqol, Qurama tizmalaridan Markaziy Fargʻona tekisliklarigacha boʻlgan kengliklarni
egallaydi. Maydoni 2,94 ming km
². Aholisi 170 ming kishi (2003). Tumanda 1 shahar
(Pop), 5 shaharcha (Navbahor, Oltinkon, Uygʻursoy, Chorkesar, Xalqobod) mavjud.
Tuman hududi Fargona vodiysining shimolida, Namangan viloyatining shimoli-
gʻarbiy
qismida, Qurama togʻ tizmalarining janubiy yonbagʻri va Sirdaryo vohasida, geologik faol
zonada joylashgan. Relyefi tekislik, adirlar va togʻlardan iborat boʻlib, janubidan shimolga
koʻtarila boradi. Janubida (Qoraqalpoq choʻlida) va Achchiqkoʻl massivida balandligi
350-400 m, shimolida, Chotqol t
ogʻlarida esa 4000
-4500 m ga yetadi. Sirdaryoning har ikki
tomonidagi tekislik dehqonchilik qilinadigan asosiy yerlardir.
Tuman hududida tuproq va oʻsimliklar janubidan shimoliy tomon oʻzgarib boradi.
Sirdaryoning chap sohilidagi Qoraqalpoq choʻlida koʻchm
a qumlar va qum barxanlari
orasida shoʻrxoklar uchraydi. Oʻzlashtirilgan yerlarning tuprogʻi och tusli boʻz
tuproqlardir. Bu yerlarda yovvoyi oʻsimliklardan saksovul, izen, yantoq, qamish, yulgʻun
va boshqa oʻsadi. Sirdaryo va boshqa daryolarning odoq va qayirlarida oʻtloqi
-botqoq va
toʻq tusli boʻz tuproklar uchraydi. Shoʻrxok va shoʻrtoblar ham bor. Bu yerlarda tol,
turangʻil, yulgʻun, shoʻra, yalpiz, qoʻgʻa va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Adir zonasida shagʻal
va chagʻir toshlar, jigarrang tuproqlar tarqalgan. Oʻsimliklari, asosan,
efemer va
efemeroidlardir. Togʻ zonasida yer yuzasi qoyalar va togʻ oʻtloq tuproqlari bilan
qoplangan. Bu yerlarda yantoq, archa, togʻterak, yovvoyi olma, doʻlana kabi turli daraxt
va butalar, shirach, betaga, shuvoq, isiriq va b
oshqa o’simliklar oʻsadi. Togʻ yaylovlaridan
keng foydalaniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
19
Pop tumanida jami sugʻoriladigan yer maydoni 39,3 ming ga, shu jumladan,
31 ming gektarga yaqini ekin maydoni boʻlib, 16,3 ming ga yerga paxta, 11,8 mingga
yerga don, 245 ga yerga kartoshka, 471,5 ga yerga sabzavot, 154 ga yerga poliz, 1922 ga
yerga yem-xashak ekinlari ekiladi
Pop tumani Markaziy Farg‘ona cho‘li hududlari tashkil etilishidan avvalroq
tuzilgan bo‘lsa
-da, ammo bu tuman hududlarining janubi-
sharqiy mintaqalari o‘tgan
asrning 40-70-
yillarida o‘zlashtirildi. Yangi o‘zlashtirilgan cho‘l mintaqalarida Navbahor
shaharchasi, shuningdek, Yangiobod, Yangiyer, Xalqobod, Quyi Shimoliy Farg‘ona, Yuqori
Shimoliy Farg‘ona kabi hududlar tashkil etilgan. Bu hududlarning shakillanishida tuman
ye
rlaridan oqib o‘tuvchi sug‘orish tarmoqlarining ahamiyati katta hisoblanadi.
Pop tumani qadimdan, asosan, 3 ta sug‘orish inshooti bilan sug‘orilgan.
Bular
Chodaksoy, Rezaksoy va G‘ovasoy hisoblanadi. XX asrning 30
-yillarida Pop tumanida suv
tanqisligi sez
ila boshlaydi, buni bartaraf etish uchun, eng avvalo, tuman dehqonlari o‘zlari
harakat qila boshlaydilar. 1937-1938-yillarda Pop tumanida aynan shu nomli kanal qurib
bitkazilgan. Lekin bu tumandagi suv tanqisligi muammosini hal qila olmagan. Shu
boisdan 1939-yilda tumandagi dehqonlar hukumatdan ushbu masala yechimi yuzasidan
sezilarli qadam tashlashni so‘rab murojat qilishgan. Bungacha qurilgan Pop kanali
mahaliy hashar yo‘li bilan bunyod etilgan bo‘lsa, xuddi shu tarjiba asosida urush yillarida
Shimoliy Fa
rg‘ona kanali qurib ishga topshirilgan.
Shimoliy Farg‘ona kanali 1940
-yil fevral oyida qazish ishlari boshlanib ketgan.
Ushbu kanal qazilishida Katta Farg‘ona qazilishi jarayonida bo‘lgani kabi o‘zbek va tojik
millatiga mansub minglab kolxozchilar mashaqqatli mehnatlari evaziga barpo etilgan.
Shimoliy Farg‘ona kanali 1940
-
yilning iyun oyida to‘liq qazib tugallangan. Kanalning
umumiy uzunligi 160 kmni tashkil qilib, undan 100 kmi mamalakatimiz hududiga
joylashgan bo‘lsa, qolgan 60 km qismi qo‘shni Tojikiston
SSR hududida joylashgan. Kanal
qirg‘oqlarida ko‘plab suv inshootlari barpo etilib, bu orqali mintaqadagi paxtachilik
siyosati qo‘llab
-quvvatlangan. Tumandagi
sug‘orish ishlari 1957
-
yilda Markaziy Farg‘ona
hududlari bo‘ylab qazilgan Ohunboboyev nomli kanal
qurilishida yanada kuchaygan.
Ushbu kanallar qazilishi Pop va boshqa tumanlar sug‘orish tizimini yaxshilagan bo‘lsa
-da,
ularni suv bilan ta’minlaydigan Sirdaryo va unga kelib qo‘shiluvchi boshqa kichik daryo
va soylarning suvlarini kamayishiga xizmat qilg
an. Jumladan, Shimoloy Farg‘ona kanali
qazilishi tufayli Pop tumani hududida hamda qo‘shni hududlarda 42 ming gektar
yerlarning suv ta’minoti yaxshillangan yana Shuningdek, 19 ming gektar yangi yerlar
o‘zlashtirilgan.
Bu yerlarning asosiy qismiga paxta chigiti ekilgan. Pop tumanida ham urushdan
keyingi yillarda paxta monokulturasi avj olib borgan. Pop tumani 1947-yildan boshlab
Farg‘ona viloyatidan olinib, Namangan viloyati tasarrufiga berilgan.
XX asrning
50-
yillarida Pop tumanida ham qo‘riq va bo‘z yerlarning o‘zlashtirilishi jadallashgan.
Bunda 1952
–
1953-
yilarda tumanning janubiy qismida joylashgan Qoraqalpoq cho’l
hududlarining o‘zlashtirilishi kuchaygan. Bu hududlarda 1200 gektardan ortiq yangi
yerlar o‘zlashtirilgan. Ushbu yangi o‘zlashtirilg
an hududlarda dastlabki vaqtlarda kichik
yer maydonlariga ega bo‘lgan kolxozlar tuzilgan. Biroq, aynan shu yillarda butun
mamalakatda bo‘lgani kabi Pop tumanida ham kichik hajmli kolxozlar bir
-birlariga
qo‘shilib, katta yer maydonlariga ega bo‘lgan yirik k
olxozlar tuzila boshlangan. Pop
tumanida mavjud bo‘lgan ko‘plab
mayda kolxozlar o‘rnida yirik 6 ta kolxoz paydo
bo‘lgan. Ushbu kolxozlar, asosan,
paxta
ekishga mo‘ljallangan. 1960
-yilda tuman
Namangan viloyatidan Farg‘ona viloyati tarkibiga
berilgan, bu holat 7 yil davom etib
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
20
1967-yilda tuman Namangan viloyati tarkibiga qaytarilgan. Tumanlardagi mayda
kolxozlarning birlashtirilishi o‘sha vaqtda kolxozlarning moddiy texnik holati bilan
bog‘liq bo‘lgan. O‘ziga to‘q kolxozlar paxta rejasini baja
ra olmayotgan nochor ahvoldagi
kolxozlarni o‘ziga qo‘shib olar edi.
Pop tumanida sovet hukumati paxtachilikni rivojlantirar ekan bu yerdagi kolxoz va
sovxozlarga ko‘proq e’tibor qaratishni yaxshi anglar edi. Pop tumanida urushdan keyingi
yillarda bo‘layotgan faol o‘zgarishllarda Pop tumani G‘urumsaroy qishlog‘ida tug‘ilgan
Ahmadjon Odilov (1925
–
2017) nomi alohida
o‘rin tutadi. Ahmadjon Odilov Pop
tumanidagi Lelin nomli kolxoz rahbari sifatida uzoq yillar faoliyat olib borgan.
Uning sa’y
-
harakatlari bilan tumanda bir qator ijobiy ishlar amalga oshirilgan. SSR hukmron
doiralari mamlakatimizda paxta siyosatini kuchaytirib aholi turmush darajasini juda past
holatda ushlab turgan kezlarda Ahmadjon Odilov o‘z kolxozi va tumanida bir qator xayrli
ishlarni amalga oshirgan.
Uning davrida G‘urumsaroy qishlog‘I infratuzilmasi shaharlar
holatidan aslo qolishmagan. Ahmadjon Odilov tashabbusi bilan tumanda yangi shahar va
qishloqlar, agrosanoat birlashmasi tashkil qilingan. Masalan, tuman hududida qurilgan
yangi Navbahor s
haharchasi Ahmadjon odilov nomi bilan bog‘liq hisoblanadi.
Markaziy Farg‘ona cho‘l hududlariga kiruvchi Pop tumanida joylashgan
Achchiqko‘l massivida urushdan keyingi yillarda yangi yerlarni o‘zlashtirish boshlangan
edi. 1970-yilda Ahmadjon Odilov rahbarl
igida bu yerlarni o‘zlashtirish ishlari yanada
jadallashgan. Dastlabki vaqtlarda ushbu hududlarni o‘zlashtirish ishlari O‘zbekiston SSR
rahbariyati topshirig‘ibo‘lmay tuman kolxoz brigadalarining o‘z hisobidan amalga
oshirila boshlangan. Ushbu hududda yangi SSR rahbari Sharof Rashidov (1959
–
1983)
topshirig‘i bilan respublika budjetidan yordam pullari ajratilgan. Shundan so‘ng 1973–
1975-
yillarda Achchiqko‘l hududlarida katta qurilish ishlari amalga oshirilib, Navbahor
shaharchasi vujudga kelgan. Ushbu shaharcha atrofida 2 ming gektar yangi ekin
maydonlari o‘zlashtirilgan. Ularda bir necha kolxoz va 30ta yangi zvenolar tuzilgan. Bu
yangi o‘zlashtirilgan yerlarga ham paxta ekish yo‘lga qo‘yilgan. Bunday tobora cho‘l
hududlarining ommaviy o‘zlashtirilishi tabiiy
cho‘l mintaqasining deyarli yo‘q bo‘lib
ketishiga olib kelgan. Bunday hududlarda tashkil etilgan paxtachilik tumanlaridan yana
biri hozirgi Mingbuloq tumani hisoblanadi.
Mingbuloq tumani (1994-yilgacha Zadaryo tumani) Namangan viloyati tarkibiga
kiritilgan. Markazi
Jomashoʻy
shaharchasi hisoblanadi. Ushbu tuman 1952-yil
29-
sentyabrda tashkil etilgan. Sirdaryoning chap sohilida, Markaziy Fargʻonaning qoʻriq
va boʻz yerlarida. Shimolidan viloyatning Chust va Toʻraqoʻrgʻon, Shimoli
-sharqdan
Namangan, shimoli-
gʻarbdan Pop tumanlari, janubi
-sharqdan Andijon viloyatining
Ulugʻnor, janubiy va janubi
-
gʻarbdan Fargʻona viloyati tumanlari bilan chegaradosh
hisoblanadi.
Maydoni 0,74 ming km².
O‘zbekiston SSR davrida Zadaryo tumani bilan yuritilgan mazkur hudud o‘tga
n
asrning 40-
yillaridan boshlab faol ravishda qo‘riq va bo‘z yerlar ochilib, ekin ekiladigan
maydonlarga aylantirila boshlangan.
Markaziy Farg‘ona cho‘llarining ushbu qismi
vodiydagi Sirdaryoga yaqin joylashgan. Shu boisdan unga Zadaryo nomi berilgan. Ushbu
tuman Markaziy Farg‘ona cho‘llarida tashkil qilingan Yozyovon va Bo‘z tumanlaridan
keyingi paxtachilik tumani hisoblangan.
Mazkur tuman hududida o‘tgan asrning
50
–
70-
yillarida yangi yerlarni o‘zlashtirish ishlari keng miqyosda olib borilgan.
1956-yilga Markaziy
Farg‘ona cho‘li hududlardagi bo‘sh yotgan yerlarni o‘zlashtirish
to‘g‘risidagi qarorga binoan mazkur tumanda yangi jalb etilgan texnikalar ko‘magida
qo‘riq yerlar ochila boshladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
21
Mingbuloq tumani nafaqat Farg‘ona vodiysining, balki, respublikam
izning eng past
mintaqasi hisoblanadi. Shu boisdan mazkur hududda yyerosti suvlari ancha tuproqning
yuqori qatlamlariga yaqin joylashgan. Shunga, asosan, sovet davri agronomlari bu
mintaqani o‘zlashtirishda quyidagi asosiy jihatlarga ahamiyat qaratishgan.
Birinchidan,
har qanday cho‘l mintaqasini o‘zlashtirib, uni ekin maydonlariga aylantirish uchun,
albatta, mazkur cho‘lga suv olib kelish asosiy vazifa qilib belgilanadi. Buni yechish uchun
yuqorida etganimizdek, 1957-yil Ohunboboyev kanali qazilgan. Shuningdek, tuman
yerlariga Ulug‘nor kanalidan ham suv ta’minoti yo‘lga qo‘yilgan. Ikkinchidan, tuman
hududida yerosti suvlarining ko‘pligi va yer usti qatlamlariga yaqin joylashganligi bois
mazkur tumanda ko‘plab zovurlar qazilgan. Mingbuloq tumani hududlari bo‘ylab
o‘zlashtirish ishlarida ko‘plab mashina va texnikalar kuchidan foydalanilgan. Bunday
texnikalar o‘tgan asrning 60
-
yillaridan boshlab yanada ko‘proq jalb qilingan. Cho‘l
hududida notekis yerlarni tekislash va ularni haydash ishlariga buldozer, ekskovator
hamda traktorlar olib kelingan. Ushbu mintaqadagi kolxozlar tashkil etilishi
jarayonlarida faol ishtrok etgan shaxslardan biri Abduqodir Valiyev hisoblanadi.
U dastlab Yozyovon tumani kolxozlarida, so‘ngra Zadaryo tumani kolxozlarida mehnat
qilgan. Sh
uningdek, Muzaffar Xasanov, Axror Aliyev, Po‘latjon G‘ofurov kabi Toshkentdan
yuborilgan kadrlar qo‘riq yerlarni o‘zlashtirishda faol qatnashganlar.
Farg‘ona vodiysi markaziy qismida joylashgan cho‘l hududlari o‘rnida
ko‘rib chiqilganidek, Bo‘z(Bo‘ston), Ulug‘nor, Ohunbobyev(Qo‘shtepa), Yozyovon, Pop
Mingbuloq tumanlari tashkil etildi. Bu tumanlar paxtachilik va boshqa qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yekazib berishga moslashgan. Bu paxtachilik tumanlari o‘tgan asrning
50
–
80-yillarida shakllandi. Aholi vodiyning boshqa tumanlari hududlarida yashovchi
oilalar migratsiyasi hisobiga ortib bordi.
Turmush darajasi va sharoitlar yomonligi cho‘l
hududlarida doimiy yashashga imkon bermasdi. Tumanlarda, asosan, paxtachilikka
aloqador tashkilotlar va idoralar, korxonalar tizimi yaratilgan. Tumanga respublikadan
bir necha tajribali quruvchilar yuborilgan. Mazkur quruvchilar guruhi tumanda davlat va
jamoat binolari aholi turar joylari va yo‘llar qurilishida ishtirok etganlar va natijada
paxtachilik tumanlari infrastrukturasi vujudga kelgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https//wikipediya.uz
2.
Qo
‘
ldoshev T., Qo
‘
ldoshev Sh. Pop tumani tarixi.
–
Toshkent: Sharq nashriyoti,
2020.
–
B. 31
–
40.
3.
https://sof.uz/m8y
