Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Mechanisms for the formation of a culture of
communication among future teachers of a foreign
language (based on the materials of the English language)
Muyassar MAKHMUDOVA
1
, Makhfuza AZIMOVA
2
Samarkand State University named after Sharof Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article is devoted to the mechanisms of the formation of
a culture of communication among future teachers of a foreign
language (based on the material of the English language). It is
known that in everyday life students can communicate with
each other in English. They can develop their communication
skills in English by exchanging ideas, having discussions, using a
variety of authentic materials, and doing exercises and tasks
such as speaking and listening. In fact, the establishment of
relationships based on mutual respect and trust between the
teacher and the student is the main link in the formation of oral
communication. The reason is that speech skills and culture of
communication are learned mainly from teachers.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp233-237
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
culture of communication,
phonetic features,
grammatical constructions,
syntactic divisions,
cooperation,
listening,
phonetic errors,
logical and critical thinking,
monologue and dialogical
speech,
audiovisual and auditory
means,
mobilize.
1
Samarkand State University named after Sharof Rashidov
2
Samarkand State University named after Sharof Rashidov
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
234
Bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarida muloqot madaniyatini
shakllantirish mexanizmlari (ingliz tili materiallari
asosida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
muloqot madaniyati,
fonetik xususiyatlar,
grammatik tuzilmalar,
sintaktik bo‘linishlar,
hamkorlik,
tinglab tushunish,
fonetik xatolar,
mantiqiy va tanqidiy
fikrlash,
monologik va dialogik nutq,
audiovizual va eshitish
vositalari,
safarbarlik.
Ushbu maqola bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarida muloqot
madaniyatini
shakllantirish
mexanizmlariga
bag‘ishlangan.
Ma’lumki, kundalik hayotda o‘quvchilar bir
-biri bilan ingliz tilida
muloqot qilishlari mumkin. Ular ingliz tilida fikr almashish,
munozaralar o‘tkazish, turli o‘ziga xos materiallardan foydalanish,
gapirish va tinglash kabi mashqlar va vazifalarni bajarish orqali
o‘zlarining muloqot qobiliyatlarini rivojlanti
rishlari mumkin.
Darhaqiqat, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida o‘zaro hurmat va
ishonchga asoslangan munosabatlarning o‘rnatilishi og‘zaki
muloqotni shakllantirishning asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi. Sababi,
o‘quvchilar nutq ko‘nikmalarini, muloqot madaniyatin
i asosan
pedagoglardan o‘rganadilar.
Механизмы формирования культуры общения у будущих
учителей иностранного языка (на материалах
английского языка)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
культура общения,
фонетические
особенности,
грамматические
конструкции,
синтаксические деления,
сотрудничество,
аудирование,
фонетические ошибки,
логическое и критическое
мышление,
монологическая и
диалогическая речь,
аудиовизуальные и
слуховые средства,
мобилизовать
Данная статья посвящена механизмам формирования
культуры общения у будущих учителей иностранного
языка (на материале английского языка). Известно, что в
повседневной жизни студенты могут общаться друг с
другом на английском языке. Они могут развивать свои
коммуникативные
навыки
на
английском
языке,
обмениваясь идеями, проводя дискуссии, используя
различные
аутентичные
материалы,
выполняя
упражнения и задания, такие как говорение и аудирование.
По сути, установление отношений, основанных на
взаимном уважении и доверии между учителем и
учеником, является основным звеном в формировании
устного общения. Причина в том, что речевым навыкам и
культуре общения обучаются в основном у педагогов.
KIRISH
Oliy ta’lim muassasasidagi filologiya (ingliz tili) ta’lim yo‘nalishi talabalarining
ingliz tildagi
muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish jarayoni boshqa nofilolog talabalardan
ancha farqlanadi. Uning o‘ziga xos prinsiplari quyidagilar: bo‘lajak chet tili
o‘qituvchilarida kontekstga asoslangan ingliz tilidagi lingvistik materialni o‘zlashtirish,
sifatin
i oshirish va til materiallarini o‘zlashtirish hajmini umumlashtirish; assimilyatsiya
qilingan ingliz tilidagi bir qator birliklarini tizimli ravishda ko‘paytirish va birlashtirish:
talabalar o‘rtasidagi muloqotning
ta’sirchanligini turli xil tashkiliy
-uslubiy hamda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
235
pedagogik-
psixologik komponentlarini birlashtirish orqali chet tilidagi og‘zaki nutqni
rivojlantirish; lingvistik madaniyatni rivojlantirish va boshqalar.
Asosiy qisim. M.A. Snouv va D.M. Brinton mashhur ingliz metodistlari tomonidan ham
ushbu masala yuzsidan “Content Based Instructions”, ya’ni talabalarga “mazmunga
asoslangan yo‘riqlar” berilishi maqsadga muvofiqligi aytib o‘tilgan [2. 66
-b.
]. Ushbu yo‘nalish
ayniqsa bo‘lajak chet tili o‘qituvchilariga mul
oqot madaniyatini rivojlantirishda xorijiy
tillarni o‘qitish, shuningdek og‘zaki nutqni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunda tilni har qanday mavzuning mazmunidan foydalangan holda o‘rganishga undaydi. Bu
talabalarni tilni mazmunan o‘rganishga
undaydigan, dastlabki mashg‘ulotlardan boshlab
undan real aloqa vositasi sifatida foydalanishga rag‘batlantirish imkoniyatini beradi. Asosiy
maqsad shuki, ta’lim jarayonini darsdan tashqarida ham avtonomlikni rivojlantirgan holda
talabalarni mustaqil o‘rg
anuvchilarga aylantirishdir.
Oliy o‘quv yurtlarining filologik (ingliz tili) yo‘nalishi talabalariga ingliz tilidagi
muloqot madaniyatini rivojlantirishda mavjud muammo va qiyinchiliklarning kelib
chiqish sabablari, talabalarning ingliz tilidagi og‘zaki muloqot madaniyati ko‘nikmalarini
egallash darajalari, bilim va malakalari tahlili, professor-
o‘qituvchilar ishtirokida
o‘tkazilgan suhbat va so‘rovnoma natijalari mazkur yo‘nalishda vujudga kelishi mumkin
bo‘lgan muammo va qiyinchiliklar quyidagilar: bo‘laj
ak mutaxassis kadrlarning muloqot
madaniyatini rivojlantirishga doir leksika (so‘z boyligi)ning yetarli emasligi, (muloqot
jarayonida o‘z fikrlarini ifodalashda, suhbat mazmunini to‘liq tushunmaslik); matnning
tarkibiy
–
qismlarini mantiqiy jihatdan tuzish
va bog‘lash (gapning grammatik, sintaktik
tuzilishida so’zlarni aniq va to‘g‘ri tanlay olmaslik); sintaktik qurilmalarning bir xilligi
(nutqning monotonligi va tayyor nutqiy qoliplardan chiqib keta olmaslik); intonatsiya
(ohang) me’yorlarining buzilishi; sintaktik sinonimik vositalarni to‘g‘ri qo‘llay olmaslik
kabi xatolar va boshqalar.
Tadqiqot ishimiz doirasida bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarining muloqot madaniyatini
rivojlantirishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammo va qiyinchiliklar, turli xil tip
ik
xatolarning tub ildizini o‘rganishni maqsadga muvofiq deb topdik. Zero, muammoning asl
mohiyatini o‘rganib chiqmasdan turib, talabalarda muloqot madaniyatini rivojlantirish
samarasiz ekanligi barchamizga ma’lum. Quyida muammoning lingvistik va psixologi
k
jihatlarini tahlil qilib chiqamiz.
Bizga ma’lumki, muloqot madaniyatini rivojlantirishda lisoniy jihatlar qanchalik
muhim bo‘lsa, psixologik komponentlarning o‘rni ham shunchalik dolzarb sanaladi.
Psixolog I.A.
Zimnyayaning ta’kidlashicha, fikrni bayon qilishni “yuzaga chiqaruvchi
(shakllantiruvchi)” va amalga oshiruvchi ikki psixologik tuzilmadan tashkil topgani va
ushbu omillarning asosida “nutqiy ehtiyoj”ning o‘rni alohida ekanligini ifodalaydi:
“so‘zlash uchun rag‘batlantiruvchi va muloqot qilishga u
ndovchi omil bu
–
nutqiy
ehtiyojdir”
[3. 194-b., 4. 14-b.].
Tashqi va ichki ta’sirlar tufayli ehtiyoj yuzaga kelishi mumkin. Tashqi ta ’sirni talaba
deb olinsa, ichki ta’sir –
bu so‘zlash mexanizmlari ya’ni til materiallarini bilish demakdir.
Muloqotga kirishish uchun daslab, stimul-
rag‘batlantiruvchi (undovchi) omilning mavjudligi
hamda ehtiyoj sabab fikrning shakllanishidir. Muloqotning mexanizmlari sifatida psixologik
nuqtai nazardan til materiallarini bilish muhim. Tushinish muloqot jarayonida, muloqot esa
tushunish jarayonida shakllanadi va rivojlanadi. Shuningdek, muloqot nutq faoliyatining
muhim turi bo‘lib, u orqali o‘rganilayotgan til va nutq turiga bog‘liq bir qancha psixologik
murakkabliklarni keltirib chiqaradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
236
Fonetik muammolar tinglab tushunish (listening) jarayonida nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishda yuzaga keluvchi asosiy to‘sqlar sirasiga kiradi. R.P. Milrud ta’kidlab
o‘tganidek: “til o‘rganuvchilar so‘zlarni tinglab noto‘g‘ri tushunadilar, bunga sabab ula
rni
noto‘g‘ri eshitadilar” [5.
96-b., 6. 47-
b.] (“lesson” (dars) –
“lessen” (kamaytirmoq), “material”
(ma’lumot) –
“materiel” (harbiy sohadagi asbob
-
uskuna), “accept” (qabul qilmoq) –
“except”
(…dan tashqari), “advice” (maslahat) –
“advise” (ma’lum qilmoq), “complement” (birbirini
to‘ldirish) –“compliment” (maqtov) kabi so‘zlar. Anglashilganidek bo‘lajak chet tili
o‘qituvchilarida og‘zaki muloqotni rivojlantirishda xorijiy tilda o‘z fikr
-mulohazalarini
kommunikativ maqsad va nutq mazmuniga mos keladigan til
vositalarini to‘g‘ri tanlab
ifodalashi va huddi shu tartibda muloqotni tushunishini nazarda tutdi [5. 68-b.].
Lingvistik, psixologik va metodik muammo va qiyinchiliklarni o‘rganish, shuningdek,
olib borilgan tajriba-sinov ishlari tahlil natijalarini qilis
h orqali, biz o‘z ilmiy tadqiqot
ishimizda talabalarning muloqot madaniyatini rivojlantirish jarayonini talaba ishtiroki
omillari integratsiyasi bilan lingvistik, psixologok, metodik tavsiyalarni ko‘rib chiqishni taklif
qilamiz. Mazkur jihatlar bizga ushbu
yo‘nalishdagi mavjud metodik tavsiyalar tizimini
takomillashtirishimizga ko‘maklashadi. Shunday qilib, ushbu taklif va tavsiyalarni qo‘yidagi
chizma yordamida umumlashtirib ko‘rib chiqishimiz (1.
1-rasmga qarang):
1.1-
rasm. Bo‘lajak chet tili o‘qituvchilarida muloqot madaniyatini rivojlantirish
bo‘yicha 4 bosqichli metodik tavsiyalar.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, filologik yo‘nalish talabalarining ingliz tilidagi
muloqot madaniyatini muvoffaqiyatli rivojlantirish bo‘yicha muhim bo‘lgan
omillar
tarkibiga quyidagilarni ham kiritishimiz mumkin: lingvistik omillar; psixologik-ijtimoiy
omillar; metodik komponentlar; xorijiy tilni o‘rganuvchilarga tavsiya etiladigan takliflar.
•
Different
knowledge levels
•
Innovative
educational
techniques
•
Right language
materials
•
Situational and
authentic tasks
•
Creativity and the
teachers
motivation
•
Communicative
and interactive
direction
•
Autonomy
•
Self-control
•
Being punctual
•
Independence
over choice
•
Motivation
•
Friendly atmosphere;
•
Avoiding critics;
•
Expressing and
maintaining own
opinions;
•
Equal opportunities
for any learner
•
Pronunciation
•
Vocabulary
•
Grammar
•
Listening skill
•
Authentic materials
Lingvistic
components
Psycho-social
components
Methodic
components
Student
Performance
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
237
Demak, yuqoridagi komponentlarni ta’lim jarayonida umumlashtiriganda fil
ologik
ta’lim yo‘nalishi talabalarining ingliz tilidagi muloqot madaniyatini rivojlantirish jarayonini
optimallashtirish mumkin. Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida chet tili, ya’ni ingliz tili
o‘qituvchilarining ushbu pedagogik omillardan foydalanish,
taklif etilgan metodik
tavsiyalarni amalda qo‘llashi orqali amaliy mashg‘ulotlarda nafaqat muloqot madaniyatini
rivojlantirishda balki xorijiy til ta’limi samaradorligini ham oshirish mumkin.
XULOSA
Xorijiy tildagi muloqot madaniyatini rivojlantirish talab
aning mustaqil o‘z ustida
muntazam ishlash ko‘nikmasi va bu jarayonda motivatsiya hosil qilishi ularning
didaktik
tayyorgarligiga bog‘liq. Bundan ko‘rinib turibdiki, talabaning rejalashtirish, introspeksiya
(o‘zini o‘zi boshqarish) va avtonomlik qobiliyatlari namoyon bo‘lishi ya’ni talaba til
o‘rganish jarayonining to‘laqonli teng huquqli a’zosiga aylanishi maqsadga muvofiqdir.
Darhaqiqat, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida o‘zaro hurmat va ishonchga asoslangan
munosabatlarning o‘rnatilishi og‘zaki muloqotni shakllantirishning asosiy bo‘g‘ini
hisoblanadi.
Sababi, o‘quvchilar nutq ko‘nikmalarini, muloqot madaniyatini asosan
pedagoglardan o‘rganadilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Snow, M.A., Briton, D.M. Content-based classroom: New prospectives on integrating
language and content (2nd ed).
–
MI: University of Michegan Press, 2017.
–
P 66.
2. Зимняя И.А.
Лингвопсихология речевой деятельности. –
М.: МПСИ,
“МОДЭК”, 2001. –
432 с.
3. Леоньтев А.А. Язык, речь, речевая деятельность. Издательство: “Красанд”,
2010.
–
338 с.
4. Мильруд Р. П. Методика преподавания английского языка.
English teaching
methodology.
–
М.: “Дрофа”, 2005. –
253
с
.
5. Горюного Е.М. Развитие коммуникативных способностей студентов вузы
при обученении иностранному языку (на примере английского языка). Дис. Канд.
Психол. Наук. Тулас. 2004. –
180 с.
