Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Credit-module system and its implementation principles
Ilkhom KILICHEV
1
Tashkent Pharmaceutical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article talks about reforms in the system of higher
education in Uzbekistan and the history of the credit module
system, its relevance and possibilities.
At the same time, the assessment mechanisms adopted by
European, American and Asian countries are compared on the
basis of comparative analysis.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp218-226
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Credit module,
Charles Eliot,
ERASMUS,
SOCRATES,
ECTS,
Bologna education system,
European credits,
USCS, UCTS.
Kredit-modul tizimi va uning amalyotga joriy qilish
tamoyillari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Kredit-modul,
Charlz Eliot,
ERASMUS,
SOCRATES,
ECTS,
Bolonya ta’lim tizimi,
Yevropa kreditlari,
USCS,
UCTS.
Maskur maqolada O‘zbekistonda Oliy ta’lim tizimidagi
islohatlar va kredit modul tizimi tarixi, uning dolzarbligi,
imkoniyatlari haqidagi so‘z yuritiladi.
Shu bilan birgalikda maskur modul orqali Yevropa, Amerika
va Osiyo davlatlari qabul qilgan baholash mexanizmlari qiyosiy
tahlil asosida taqqoslanadi.
1
Director, Academic Lyceum, Tashkent Pharmaceutical Institute. E-mail: ilkhomqilichev@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
219
Кредитно
-
модульная
система
и
принципы
ее
внедрения
в практику
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Кредитный модуль,
Charles Eliot,
ERASMUS,
SOCRATES,
ECTS,
Болонская система
образования,
европейские кредиты,
USCS,
UCTS.
В статье рассказывается о реформе системы высшего
образования в Узбекистане и об истории Кредитной
модульной системы, ее актуальности, возможностях.
Проведён анализ механизмов оценки Кредитного
модуля, принятых в европейских, американских и
азиатских странах, на основе сравнительного анализа.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentning 2019-yil 8-oktabrdagi Farmoni bilan
tasdiqlangan
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030
- yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”ga ko‘ra mamlakatdagi oliy ta’lim muassasalarining 85 foizi 2030
-yilgacha
bosqichma-bosqich kredit-
modul tizimiga o‘tishi rejalashtirilgan.
Bu yaqin yillar davomida mamlakatdagi deyarli barcha oliy ta’lim
muassasalarining kredit-modul tizimida faoliyat yurita boshlashidan darak beradi.
Kredit-modul tizimi nimani nazarda tutadi,
kelib chiqish tarixi qanday, O‘zbekiston
Respublikasi oliy ta’lim tizimiga joriy etishning maqsadi nimadan iborat? Ta’lim
jarayonini tashkil qilishning kredit-modulli tizimi
–
bu modulli o‘qitish texnologiyalari va
kredit yoki kredit ta’limi bo‘linmalarining kombinatsiyasiga asoslangan o‘quv jarayonini
tashkil etish modeli. Ta’lim jarayonini tashkil etish va amalga oshirish ko‘p qirrali va
murakkab harakatlar va o‘zaro ta’sir tizimidir.
Kredit-
modul tizimidagi e’tibor uning ikkita xususiyatiga qaratilgan:
–
talabalarning mustaqil ishiga;
–
o‘quv jarayonini tashkil etishning kredit
-
modulli tizimini va talabalarning ta’lim
yutuqlarini baholashning reyting tizimini ta’minlashga.
Ilk bor kredit-
soat tizimi, AQShda paydo bo‘lgan va rivojlangan. 1869
-yilda
Amerik
a ta’limining taniqli arbobi, Garvard universiteti prezidenti Charlz Eliot
tomonidan “kredit soati” tushunchasini kiritildi va 1870
-80-yillarda kredit soatlarida
o‘lchangan akademik ish xajmi miqdori joriy etildi. 1892
-
yildan “kredit
-
soat” tizimi
rivojlani
shining ikkinchi bosqichiga start berildi. AQSh Milliy ta’lim qo‘mitasi tomonidan
“kollej
-
maktab” aloqasini yaxshilash, o‘quv dasturlarini standartlashtirish maqsadida
nafaqat kollejlarda, balki o‘rta maktablarda ham “kredit” tushunchasi joriy etildi.
Makt
ablar, bakalavr, magistratura va doktorantura ta’lim dasturlari mazmuni hajmini
baholash uchun kredit tizimiga o‘tildi. XX asrning so‘nggi o‘n yilliklarida Yevropada o‘quv
dasturlarini xalqarolashtirish oliy ta’limning ustuvor tendentsiyalaridan biriga ayl
andi.
Xalqaro o‘quv dasturlarida universitetlarning ishtirok etishi dolzarb masalalardan biriga
aylandi. 1987-yil Yevropa Ittifoqida tashkil etilgan ERASMUS talabalar almashinuvi
bo‘yicha ta’lim dasturi (Universitet talabalarining harakatchanligi bo‘yicha
Evropa
hamjamiyati harakatlari sxemasi) qabul qilindi. Dastlab ERASMUS dasturi Yevropaning
12 mamlakatida eng yaxshi deb tan olindi va keng tarqaldi. To‘plangan tajriba qayta
ishlab chiqilib, 31 mamlakatda faoliyat yuritadigan barcha yosh guruhlari va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
220
dara
jalardagi ixtisoslashgan SOCRATES ta’lim dasturi uchun asos sifatida qabul qilindi.
Bundan tashqari, talabalar almashinuvi bo‘yicha Yevropaning ilm
-
fan o‘chog‘i va
universitetlar imidjini mustahkamlashga qaratilgan Leonardo Da Vinchi va Tempus Tacis
o‘quv
dasturlari ham faoliyat yuritadi.
Ushbu dasturlarni tatbiq etar ekan, Yevropa ta’lim tizimlarining o‘ziga xosliklari
bilan bog‘liq bo‘lgan ya’ni, xilma
-
xill va ba’zi holatlarda bir
-biri bilan solishtirib
bo‘lmaydigan darajadagi turli xil ta’lim tizimlar kabi o‘ziga xos muammolarga duch keldi.
Haqiqatan ham shunday vosita ishlab chiqish kerak ediki, milliy ta’lim tizimlarini
shaffofligini ta’minlab, bir
-biri bilan solishtirishni yengillashtirish lozim edi. ERASMUS
dasturining sinov loyihasi sifatida shakllangan va 6 yil davomidaYevropaning 145 ta oliy
ta’lim muassasalarida tajribadan o‘tgan –
ECTS (European Credit Transfer System) tizimi
ushbu vazifani bajara olishini ko‘rsatdi.
Bolonya ta’lim tizimi
–
bu 1998-yilda Yevropaning yetakchi mamlakatlari
–
Germaniya, Italiya, Angliya, Fransiya ta’lim vazirlari tashabbusi bilan tuzilgan umumiy
ta’lim maydoni. Ushbu tashabbusni boshqa davlatlarning rasmiylari qo‘llab
-quvvatladilar
va 1999-yilda Yevropaning 29 ta davlati ECTSga alohida ahamiyat qaratilgan va diplom
ilovalariga umumyevropa maqomini beruvchi Bolonya deklaratsiyasini imzoladi. Shu
bilan birga, ECTSning vazifalari oliy ta’limning yagona tizimini yaratish emas, balki ta’lim
siyosati sohasida mamlakatlar va universitetlarning avtonomiyalarini saqlagan holda
xalqaro shaffoflik va mavjud ta’lim tizimlari va malakalarining muvofiqligiga erishishdir.
Bolonya tizmining ochiqligi boshqa mamlakatlarni bosqichma-
bosqich qo‘shilishini
ta’minlamoqda. Bugungi kunda Bolonya tizimi 48 mamlakatni birl
ashtirgan holda, yangi
a’zolarni birlashtirishda davom etmoqda. Bugungi kunga kelib, Yevropadagi deyarli
barcha davlatlar milliy oliy ta’lim tizimida ta’lim kreditlariga asoslangan isloxotlarni
amalga oshirganligini ko‘rish mumkin. Har bir mamlakat ta’lim
tizimidagi milliylikni,
o‘ziga xoslikni saqlab qolgan holda, hamkorlar tomonidan to‘plangan tajribadan eng
yaxshi va eng ilg’oridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lish barobarida, oliy ta’lim
tizimlari
–
talabalar mobilligi; boshqaruvdagi moslashuvchanlikni namoyon etadi.
Bularning barchasi Yevropaning jahon ta’limi bozorida yanada jozibador bo‘lib
borayotganiga hissa qo‘shadi.
Bolonya ta’lim jarayonining maqsadi:
–
Yevropa yagona ta’lim zonasidagi tizimning asosiy yo‘nalishi sifatida, fuqarolar
mobilligi
ni doimiy ravishda rivojlantirgan holatda, o‘qishni tugatgach ish bilan
ta’minlashning haqiqiy imkoniyatini yaratish.
–
Intellektual, ilmiy, ijtimoiy va madaniy salohiyatni takomillashtirish va
barqarorlashtirish.
–
Yevropa universitetlari tizimining jozib
adorligini oshirish, ya‘ni Yevropa
universitetlari va institutlarining mablag‘, ta’sir va talabalarni jalb qilishdagi global
musobaqada raqobatbardoshligini ta’minlash.
–
Milliy oliy ta’lim tizimlarining muvofiqligi va universalligiga erishish.
–
Ta’lim sifatini oshirish. Oliy o‘quv yurtlarining umumiy madaniy qadriyatlarni
rivojlantirishdagi rolini oshirish, universitetlarga xalqaro ong tashuvchisi maqomini
berish.
Umumyevropa ta’lim makonini yaratish zarurati quyidagi masalalarni hal etish
holatlarini siqib chiqarmoqda:
–
yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlashga fundamental yondashuvlarni
o‘zgartirishni talab qilayotgan zamonaviy iqtisodiyotning globallashuvi. Ishning bosqichma
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
221
bosqich o‘sishi konseptsiyasi yo‘qolib bormoqda: bitta korxonada uzoq mudd
at ishlaydigan
mutaxassislar soni kamayib bormoqda. Kasbiy vazifalarni shaxsiylashtirish shartlarining bir
xilligini va xodimlarning almashinuvchanligi va hakazolar.
Ishchi kuchi qabul qilingan tor standart doirasidan chiqib bormoqda, ya’ni
nostandartlashmoqda.
An’anaviy mehnat turlari o‘ziga xosligini yo‘qotmoqda.
Mutaxassislarning izolyatsiyasi yo‘q qilinmoqda, bu esa mutaxassisliklarning
o‘zgaruvchan parametrlari sh
akllanishiga olib keladi.
Bir kasbni egallashga qaratilgan kasb-
hunar dolzarbligini yo‘qotib bormoqda.
Professionallikni baholashga yondashuvlarni bosqichma-
bosqich tubdan o‘zgarishi,
diqqatni ta’lim jarayonining shakllari va mazmunidan natijalarga yo‘nalt
irish uchun
mo‘ljallangan Boloniya tizimi bo‘yicha ta’limni joriy etish zarurligiga olib keldi
Hozirga qadar deyarli barcha Yevropa davlatlari o‘zlarining milliy oliy ta’lim
tizimlarida islohotlar o‘tkazdilar, ta’lim kreditlari asosida tizimlarni joriy etd
ilar. Biroq
ular bir-biridan juda katta farq qiladi, buning sababi esa mamlakatlarning milliy ijtimoiy-
iqtisodiy vazifalarni hal etishga yo‘naltirilganligidadir. Har bir davlat o‘ziga xos ta’lim
tizimini, milliy tarixiy va madaniy an’analarini saqlab qolis
hga intiladi, buni bir qator
Yevropa mamlakatlarining ta’lim tizimlari tahlili ko‘rsatmoqda.
Shunday qilib, Yevropaning milliy ta’lim tizimlaridagi baholash ko‘lamini
umumyevropa shabloniga aylanib ulgurgan ECTS tizimiga maksimal darajada
muvofiqlashtirish
i va tenglashuvi inkor etib bo‘lmaydigan zaruriyat edi.
Yevropa kreditiga
keladigan bo‘lsak
–
bu tyutor va talaba o‘rtasidagi aloqa soatlari hajmining ma’lum bir shartli
birligi.
O‘rtacha har bir talaba bir o‘quv yilida 60 Yevropa kreditini olishi kerak.
Yevropa kreditlarida doim talaba qancha vaqt auditoriyada shug‘ullanishi haqidagi
masala ochiq qoladi, va bu raqam fan, o‘qituvchi yoki universitetga qarab o‘zgarishi
mumkin. 2004-
yilning aprelida Ednet ta’lim tarmog‘i tomonidan o‘tkazilgan “Ta’lim
bozorin
i globallashtirish: Markaziy Osiyo universitetlari reformalari” mavzusidagi
4-Xalqaro anjumanda 1 ECTS krediti
–
auditoriya mashg‘ulotlari, kollokviumlar,
anjumanlar, kutubxonalardagi bahs-munozaralar, tashqi tadbirlar va shu kabida
qatnashishni, ya’ni barcha turdagi kontakt mashg‘ulotlarini ham hisobga olgan holda
24-36 ish soatlariga teng degan xulosaga kelingan. ECTS tizimida taxminan 60 kredit
–
bir
akademik yil, 30 kredit
–
bir semestr, 20 kredit
–bir trimestrdagi ta’limga mos keladi.
ECTS kredit
–
f
anning o‘quv yuklamalarini o‘zlashtirish uchun mehnat sarfini ifodalaydi,
ish soatlari deganda esa
–
barcha turdagi kontakt soatlar tushuniladi, deb aytish mumkin.
AQSh ta’lim tizimining tuzilishi: talabalar tomonidan sertifikatlar, diplomlar, ilmiy
daraja
lar va boshqa malakalarni olish jarayonida amerika maktab o‘qituvchilari va oliy o‘quv
yurtlari o‘qituvchilari akademik yoki o‘quv kreditlari miqdorlarni hisoblash va izohlash
uchun turli xil formulalardan foydalanadilar. Ko‘pgina hollarda, yig‘ilgan “kredit soatlari”
yoki “kredit birliklari” atamasi bilan belgilanadi. AQSHda qabul qilingan USCS (US Credit
System) tizimida kredit-soat
–
bu o‘qish vaqtiga asoslangan o‘lchovdir.
Masalan,
bakalavriatda 1 kredit-soat talabaning semestr davomida har haftadagi 1 akademik soat
auditoriya ishiga teng.
Bundan tashqari har bir auditoriya mashg‘ulotiga 2 soat (100 daqiqa)
mustaqil ish qo‘shib beriladi. Magistraturada va ayniqsa doktoranturada bu mehnat hajmida
mustaqil ishning hissasi ko‘payib borishi nazarda tutiladi.
AQSHda bakalavr darajasini olish uchun 4 yilda kamida 120 kredit-soat, magistr
uchun 1-2 yilda mos ravishda 30-60 kredit-soat, doktorlik dasturlarida esa 3-4 yilda mos
ravishda 60-90 kredit-
soat to‘plash talab etiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
222
USCS tizimi Amerika talabalarining mobilligini oshiradi, chunki bir universitetda
olingan kreditlar boshqalarida ham hisobga olinadi va talabalar o‘qishlarini bir oliy o‘quv
yurtidan boshqasiga sinov birliklarini saqlagan holda ko‘chirishlari mumkin. Bunday
amaliyot qoldirilgan o‘qish va o‘qishga tiklash jarayonlarini o‘zaro bog‘lash uchun ham
qo‘llaniladi.
Yevropa, Amerika va Britaniya sinov birliklari tizimi bilan bir qatorda Osiyo-Tinch
Okeani regioni uchun UCTS (University Credit Transfer System) universitet kreditlarini
o‘tkazish tizimi
ham mavjud. Bu tizimga regionning yirik davlatlari, masalan, Yaponiya va
Xitoy umuman qo‘shilishmagan. UCTS tizimida esa evropa krediti kabi bir yilga 60 kredit
xisoblanadi. UCTS tizimi talabalarni boshka oliy o‘quv yurtiga o‘tishdagi baxolarini
xisoblash
uchun qo‘llaniladi, ta’lim tizimiga xech qanday ta’sir o‘tkazmaydi. Talaba
xorijda o‘qish dasturini o‘zi mustaqil tuzib chiqadi. Faqatgina ushbu dastur mavjud
bo‘lsagina, talabani jo‘natayotgan oliy ta’lim muassasasi va qabul qilib olayotgan ta’lim
muassas
asi o‘rtasida qanday kredit asosida o‘qishi haqida bitim tuziladi.
Bu loyihaning tajriba loyihasi 5 yilga (1999-2004-
yy.) mo‘ljallangan bo‘lib, uning
maqsadi UMAP (Osiyo-Tinch okeani regionida universitetlar mobilligi) tashkiloti
tomonidan regionda va UMAPfaoliyat sohasiga kiruvchi hududlarda va dunyoning
boshqa regionlaridagi davlatlar bilan birgalikda xorijiy oliy o‘quv yurtlaridagi olingan
kreditlarni kafolatli tan olish orqali talabalar almashinuvini samarali yo‘lga qo‘yishga
yordam ko‘rsatish edi. Talabaning akademik muvaffaqiyati universitetda qo‘llaniladigan
bilimlarni baholash tizimidan foydalangan holda aniqlanadi, lekin ballarni majburiy
ravishda milliy shkala va ECTS shkalasiga tushirish bilan belgilanadi.
Asosiy baholash mezonlari:
talaba mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay oladi, mustaqil
mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo‘llay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatini
tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo‘yicha tasavvurga ega
deb topilganda
–
5 (a’lo) baho;
talaba mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qo‘llay oladi, fanning
(mavzuning) mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu)
bo‘yicha tasavvurga ega deb topilganda –
4 (yaxshi) baho;
talaba olgan
bilimini amalda qo‘llay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatni
tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) bo‘yicha tasavvurga ega
deb topilganda
–
3 (qoniqarli) baho;
talaba fan dasturini o‘zlashtirmagan, fanning (mavzuning) mohiyatin
i
tushunmaydi hamda fan (mavzu) bo‘yicha tasavvurga ega emas deb topilganda –
2 (qoniqarsiz) baho bilan baholanadi.
Kredit tizimiga quyidagi tamoyillar asos bo‘ladi:
1.
“Rezonanslik” tamoyili, ya’ni oliy ta’lim tizimi Boloniya deklaratsiyasiga asosan
ikki
bosqichli tizim sifatida ko‘riladi, quyidagi oddiy formula yordamida hisoblanadi
< akademik daraja >S Ki =
Bu erda
–
kredit, ya’ni ma’lum kreditni yiqqan talaba, kutilgan akademik
darajaga ega bo‘ladi. Shunisi qiziqki,
mutaxassislarni ikki bosqichli tizimda tayyorlash
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
223
ta’lim jarayonini barqarorligini ta’minlaydi. Boshqa tomondan olganda, “rezonanslik”
tamoyili ta’lim traektoriyasini optimallashtirish imkoniyatini beradi, uning asosiy g‘oyasi
bilim va malakalar juda ko‘p bo‘lishi kerak emas, talab etilayotgan resurslarni
optimallashtirish uchun ularning miqdori qat’iy belgilangan bo‘lishi zarur.
2.
Ta’lim jarayonining nosinxronlik tamoyili, ya’ni kredit olishning (bilimlarni
egallashda) hamma uchun qat’iy, oldindan belgila
ngan bir xil tizimining ehtiyojning
yo‘qligi.
3.
Me’yorlar
o‘zgarishi tamoyili, ya’ni Y=f(T) (sovet modeli) dan Y=f(K) modeliga
o‘tish.
Y-akademik daraja, T-vaqt, K-
kredit. Boshqacha aytadigan bo‘lsak, qat’iy vaqt va
aynan o‘qish muassasasiga bog‘liqlik o‘z kuchini yo‘qotadi.
4.
“O‘z
-
o‘ziga rejisser” tamoyili, ya’ni har bir talaba o‘zining shaxsiy ta’lim
traektoriyasini tanlaydi:
<akademik daraja> =K1+K5+K9+…=
= +…=
5.
Texnologiyalashtirish tamoyili, ya’ni oliy ta’limni ommalashuviga yo‘naltirish.
6.
Moslashuvchanlik (konvertatsiyalash) tamoyili, turli oliy ta’lim muassalarida
to‘plangan kreditlar va baholar o‘zaro tan olinishi.
Bunda quyidagi formuladan foydalaniladi:
1 amerikacha kredit-soat = 1 Xitoy krediti = 1 yapon zachet birligi = 2 Yevropa
krediti = 2 Osiyo-Okeaniya krediti = 4 Britaniya krediti.
ECTS talablariga javob beradigan kreditlarning asosiy elementlari va maqsadlarining
funksionalligi nuqtai nazardan kredit tizimi quyidagilar uchun asos bo‘lib x
izmat qiladi.
–
o‘quv jarayonini tashkil etishda shaxsga yo‘naltiriladi, bu talabalarga individual
o‘quv dasturlarini tuzish, fanlarni o‘zlashtirish ketma
-
ketligini erkin belgilash va o‘quv
mashg‘ulotlarining shaxsiy semestr jadvallarini mustaqil ravishda
tuzish imkoniyatini
beradi;
–
o‘quv rejalari, dasturlari va ta’lim mazmuni standartlarini doimiy rivojlanishini
shakllantiradi;
–
professor-
o‘qituvchilarga hatto o‘qitish metodikalarini ham tanlash erkinligini
beruvchi akademik mustaqillik beradi;
–
o‘qitish to‘lovlari va o‘qituvchilarning ish haqi miqdorining iqtisodiy hisob
-
kitoblari optimallashtirish;
–
universitetning tarkibiy o‘quv bo‘limlari daromadlari va xarajatlari byudjetlarini
shakllantirish va h.k.
O‘quv jarayonini tashkil etishda talaba shaxsiga yo‘naltirilganlik va va ta’lim faoliyatini
baholashning rag‘batlantiruvchi ball
-reyting tizimini pedagogik menejmentning rivojlanib
boruvchi tamoyillari bilan mutanosibligi kredit tizimining asosiy elementlari hisoblanadi.
Pedagogik menejmentning asosiy tamoyillari:
–
ta’limning aniq belgilangan mukammal natijalari va maqsadlari;
–
ta’lim
jarayonining pedagogik loyihalash;
–
foydali maslahat;
–
me’yorlash;
–
tezkor, ishonchli (ob’yektiv), to‘liq, aniq va doimiy hisobga olish;
–
talabalarga
nisbatan ob’yektiv munosabat;
–
talabalar va pedagoglarning o‘zaro intizomi;
–
topshiriqlarning sifatli va o‘z vaqtida bajarilishini baholash (ta’lim olishga
rag‘batlantiruvchi motivatsiyasini rag‘batlantiradigan vositalar yoki ballar hisobida).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
224
–
o‘qituvchilar va talabalar uchun ishlab chiqilgan standart yo‘riqnomalar
mavjudligi va ularga qat’iy rioya qilish, bu ta’lim oluvchilarning o‘qish sifatini oshirishga,
o‘qituvchilar va talabalarning o‘zaro nazoratining ob’yektivligi va talabalar baholarining
bashorat qilinishiga yordam beradi.
Kredit tizimining joriy etilishi O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish, raqamli texnologiyalarini rivojlantirish, shuningdek, xalqaro
integratsiya jarayonlarida ishtirokini kengaytirish tal
ablari bilan bog‘liq.
Ta’kidlab o‘tilganidek, kredit
-modul tizimining asosiy tamoyillari va elementlari
qisman O‘zbekiston oliy ta’lim tizimiga tatbiq qilingan. Shunday ekan, biz bu yerda
kredit-
modul tizimining faqat biz uchun yangi bo‘lgan va amaldagi ta’lim tizimida mavjud
bo‘lmagan bir necha muammoli jihati va afzalliklari haqida fikr yuritamiz va zarur
joylarda amalga oshirishning imkoni bo‘lgan takliflarimizni keltirib o‘tamiz.
–
Oliy ta’limning samaradorligi. Amaldagi ta’lim tizimida talabalar 1
-kursdan
boshlab, yo‘nalishlar va ular ichida tarmoqlar bo‘yicha ajratilib ixtisoslik fanlarini
o‘qishni boshlashadi. Ya’ni, biz talabani hali abiturientlik paytidayoq tanlovdan mahrum
qilib ixtisoslikka biriktirib qo‘yamiz. Kredit
-modul tizimida esa eng avvalo talabaga
tanlov imkoni beriladi. Tanlov fanlari semestrdan semestrga oshib boradi.
–
Talabaningmustaqil ish turlari. Ochig‘ini tan olishimiz kerak, biz asosan “talabani
qanday o‘qitishimiz kerak?”, degan muammo ustida bosh qotiramiz.
Kredit-modul tizimida
esa “talaba qanday o‘qishi kerak?” degan muammo ko‘ndalang qo‘yiladi. Ya’ni, kredit
-modul
tizimida talabaning mustaqil ishi muhim ahamiyat kasb etadi. Mustaqil ishga keyslar,
topshiriqlar, intervyu, krossvord, viktorina, esse, dayjest, taqdimot, hisob ishi, hisob-chizma
ishi, kurs loyihasi, kurs ishi, ilmiy izlanishlar, fan to‘garaklarida qatnashish, vodkastlar,
o‘rgatuvchi testlar, virtual trenajyorlar va h.k.larni misol qilib keltirish mumkin. Bunda eng
asosiy masala
–
har bir fan bo‘yicha o‘ziga xos mus
taqil ish turlarini ishlab chiqishdir.
–
Ta’lim natijalari. Kredit
-
modul tizimida ta’lim mazmuni “ta’lim natijalari” asosida
rejalashtiriladi. Yanada aniqroq aytadigan bo‘lsak, talabalarga o‘qitiladigan fanlar va
ularning mazmuni kelgusidagi kasbiy faoliyat turi uchun qanchalik zarurligidan kelib
chiqib shakllantiriladi.
–
Talabaning shaxsiy traektoriyasi. Kredit-modul tizimida talabalarni hayotda
mustaqil bo‘lishga ko‘niktirish amaliyoti qo‘llaniladi. Ya’ni, talabaga o‘z shaxsiy
traektoriyasini tuzish va h
ar semestrda boshqa akademik guruhda o‘qish imkoni beriladi.
Shuningdek, talabalarni differensial o‘qitishga jiddiy e’tibor qaratiladi, bunda ilg‘or
talabalarni alohida o‘qitish orqali ta’lim samarasi oshirish, ularning akademik yutuqlariga
zamin yaratish mumkin.
–
Baholash tizimining shaffofligi. Kredit-modul tizimida
o‘qituvchi asosan o‘qitish
bilan shug‘ullanadi. Baholashni esa komissiya amalga oshiradi. Ya’ni, pedagoglar “lector”
va “tyutor” larga ajratiladi. Lektor –
nazariy bilim beradi, tyutor
–
nazariy bilimlar asosida
talabalarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantiradi, oddiy qilib aytganda talabalarni
imtihonga tayyorlaydi. Imtihonni esa komissiya qabul qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
-yil 5-iyundagi PQ
–
3775-sonli
Qarorida muvofiq fandan dars bergan pedagogning yakuniy nazorat jarayonlaridagi
ishtiroki istisno etildi va talabaning o‘zlashtirish darajasi –
professor-
o‘qituvchilar
faoliyatini baholashning asosiy mezoni etib belgilandi.
Ya’ni, endilikda “o‘qituvchining
o‘zi o‘qitib
–
o‘zi baholash” usuli kun tartibidan olib tashlanadi.
Kredit-
modul tizimining oliy ta’limni modernizatsiya qilishda boshqa ta’lim
tizimlarga nisbatan yaqqol namoyon bo‘layotgan afzalliklari bilan birga, ayrim
kamchiliklari ham mavjud. Ularga quyidagilarni kiritish mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
225
–
o‘qitishning an’anaviy shakllarini bekor qilish (ma’ruzalar va seminarlar);
–
ta’lim jarayonida o‘qituvchining rolini pasayishi;
–
amaliyotga haddan tashqari
e’tibor berish;
–
fundamental bilimlarning mohiyati pasayishi.
–
katta moddiy xarajatlarni talab qiladigan ta’lim sharoitlarining tez
-
tez o‘zgarishi.
Shunday qilib, kredit tizimini joriy qilish orqali O‘zbekiston oliy ta’limi qanday
natijalarga erishishi mumkin? Uning kelajagi qanday?
Ma’lumki, ta’lim tizimi globallashuvning jadal o‘sishi va axborotlashtirish jarayoni
rivojlanishining zamonaviy talablariga javob berishi kerak. Ta’lim jarayoniga kredit
tizimini joriy etish, bo‘lajak oliy malakali mutaxassislar kerakli ma’lumotlarni topishi va
qayta ishlashi, tahlil qilis
hi va kelgusi ishlarida samarali foydalanishi ko‘nikma va
malakalariga ega bo‘lishlari kafolatlanadi.
O‘zbekistonda oliy ta’limga kredit tizimidan foydalanish, hozirgi beqaror xalqaro
mehnat bozorida raqobatbardosh yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash, shuningdek,
oliy ta’lim muassasalarimizni yuqori reytingini ta’minlash imkoniyatini beradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak:
Kredit tizimida eng avvlo talabaning mustaqil ishiga jiddiy e’tibor qaratiladi.
Kredit bu baho emas, balki ish hajmi hisoblanadi.
Kredit ta’lim tizimida o‘quv ishlari hajmi o‘qitiladigan material hajmi bo‘yicha
aniqlanadi va kreditlarda o‘lchanadi.
Barcha turdagi amaliyotlar va diplom ishlari, qo‘shimcha fanlar ta’lim dasturi
doirasida amalga oshiriladi va umumiy kreditlar hisobiga kiritiladi.
Har qanday o‘quv jarayoni asosida talabaning shaxsiy o‘quv rejasi yotadi. Shaxsiy
o‘quv rejalarida mehnat bozorining ehtiyojlari, ish beruvchilarning talablari va
talabalarning qiziqishlari aks ettirilishi lozim.
Kredit ta’lim tizimida faoliyat
yuritayotgan oliy o‘quv yurti o‘z talabalariga Davlat
ta’lim standartlari va malaka talablari doirasida mutaxassislik fanlarini o‘zlashtirishlari
hamda o‘qishni muvaffaqiyatli yakunlab akademik daraja olishlari uchun maksimal
darajada qulay sharoitlar yaratishi lozim.
Oliy ta’lim tizimida ECTS uchta muammoni hal etadi: turli davlatlarning oliy ta’lim
tizimidagi o‘quv rejalarni bir
-
biri bilan muvofiqlashtirish; talabalar mobilligini ta’minlash;
akademik darajalarni tan olinishi.
Kredit ta’lim tizimi
yordamida yosh avlodimizni ijodkor, oliy malakali mutaxassis,
tashabbuskor va novator sifatida tarbiyalash, ta’lim sifatini yangi bosqichga ko‘tarish mumkin.
Kredit ta’lim tizimini o‘rganish va tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, dunyoning turli
davlatlarida
u o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Shunga qaramasdan, kredit ta’lim tizimining
samarasi va maqsadga muvofiqligi uning ko‘plab dunyo davlatlari ta’lim tizimlarida
ko‘proq tarqalganligi bilan asoslaniladi, chunki ta’lim dasturlarining talabalarda mustaqil
ish
lash ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilishi ijodiy faollikni va bilim olishga o‘zini
safarbar qilishga, oxir-
oqibat ta’lim sifatini oshirishga imkon beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
226
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019-yil 8-
oktabr “O‘zbekiston
Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF–
5847-sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasining 2020
-yil 23-
sentabrda qabul qilingan «Ta’lim
to‘g‘risida»gi O‘RQ
-637-sonli Qonuni.
3. Gancherenok I.I., Gribovskaya E.L. Modeli magistrskoy podgotovki: Shvetsiya,
Velikobritaniya, Ispaniya. Minsk,2002.
4.
Usmonov B.SH., Xabibullaev R.A. Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayonini kredit
-
modul tizimida tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma. T.: «Tafakkur» nashriyoti, 2020 y.
5.
Usmonov B.Sh, Xabibullaev R.A. Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayonini kredit
-
modul tizimida tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma. T.: «Tafakkur» nashriyoti, 2020
-y.
6. The European Higher Education Area.
–
Joint Declaration of the Ministers of
Education.
–
Bologna, 1999, 19 June.
7.
O‘rinov V. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida ECTS kredit
-
modul tizimi: asosiy tushunchalar va qoidalar. O‘quv qo‘llanma. Nyu Bransvik
Universiteti, 2020 y.
