Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modernization of agricultural industries in African
countries after the Second World War: problems and
achievements
Mukhriddin RAKHMATOV
1
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
This article examines the economic situation in Africa after
the Second World War, in particular the policies and reforms
aimed at modernizing the agricultural sectors. The impact on
economic changes of the efforts of European countries in other
areas of maintaining colonial orders in Africa was also assessed,
as well as changes in the agricultural potential after the
modernization policy of the countries of the region were
analyzed.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp3
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Africa,
World War II,
agriculture,
modernization,
reforms,
corn,
savanna.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng afrika davlatlarida qishloq
xo‘jaligi
tarmoqlarining
modernizatsiya
qilinishi:
muammo va yutuqlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Afrika,
Ikkinchi jahon urushi,
qishloq xo‘jaligi,
modernizatsiya,
islohotlar,
makkajo‘xori,
savanna.
Ushbu maqolada Ikkinchi jahon urushidan keyin Afrika
davlarlarining iqtisodiy
holati, xususan, qishloq xo‘jaligidagi
tarmoqlarni modernizatsiya qilishga qaratilgan siyosati va
islohotlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, Yevropa davlatlarining
Afrikada mustamlaka tartibini saqlab qolish uchun boshqa turli
yo‘nalishdagi sa’y
-harakatlari
ning iqtisodiy o‘zgarishlar ta’siri
baholandi hamda mintaqa davlatlarining modernizatsiya
siyosatidan keyin qishloq xo‘jaligi salohiyatidafi o‘zgarishlar
tahlil qilindi.
1
Teacher, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: rrahmatovmuhriddin@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
31
Модернизация сельскохозяйственных отраслей в
африканских странах после второй мировой войны:
проблемы и достижения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Африка,
Вторая Мировая Война,
cельское хозяйство,
модернизация,
реформы,
кукуруза,
саванна.
В данной статье рассматривается экономическая
ситуация в Африке после Второй мировой войны, в
частности политика и реформы, направленные на
модернизацию сельскохозяйственных секторов. Было
оценено влияние на экономические изменения усилий
европейских стран по другим направлениям сохранения
колониальных
порядков
в
Африке,
а
также
проанализированы изменения сельскохозяйственного
потенциала
после
проведения
модернизационной
политики стран региона.
Ikkinchi Jahon urushi afrikaliklarni siyosiy jihatdan ozod bo‘lishida muhim o‘rin
tutgan. Bu urush Afrika iqtisodiyotining jahon iqtisodiy
ot tizimiga qo‘shilishida muhim
bosqich vazifasini bajardi. Afrika iqtisodiyotining tizimga integratsiyalashuvi ikkinchi
jahon urushidan keyin amalga oshirildi. Bu holat Afrika mamlakatlarini xalqaro moliya
tizimda noqulay ahvolga solib qo‘ydi. Bunda boshq
aruv tizimini va resurslarni taqsimlash
dunyoning rivojlangan mamlakatlariga nisbatan teng bo‘lmagani sabab bo‘ldi. Urush
maqsadlariga erishish uchun Yevropa davlatlari Afrika qishloq xo‘jaligi uchun zarur
bo‘lgan materiallar va oziq
-ovqat mahsulotlarini i
shlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydilar. Ular
afrikaliklarni o‘z
-
o‘zini boshqarishga tayyorlash uchun muhim islohotlarni amalga oshira
boshladilar. Shu bilan birga, bu urush mustamlakachilar tomonidan afrikaliklar ustidan
nazoratni kuchaytirdi.
Qishloq xo‘jaligi Afrikadagi eng muhim iqtisodiy tarmoqdir. Bu soha qit’aning
mehnatga layoqatli aholisining qariyb 2/3
qismini ish bilan ta’minlaydi va har bir
mamlakat uchun yalpi ichki mahsulotning o‘rtacha 30
-60 % va eksport qiymatining
taxminan 30 %ni tashkil qiladi. Shunga qaramay, haydaladigan yerlar va doimiy ekinlar
ekiladigan yerlar Afrikaning umumiy yer maydonining atigi 6 % tashkil qiladi. Janubiy
Afrika, Zimbabve va Keniya kabi Yevropa millatiga mansub aholi soni ko‘p bo‘lgan
davlatlarda saonat ham yaxshi rivo
jlangan. Qishloq xo‘jaligi asosan ko‘p jihatdan yerni
oddiy asbob-uskunalar bilan vaqtincha ishlov beradigan
va o‘zgaruvchan
dehqonchilikning samarasiz tizimiga bog‘liq edi.
Afrikada don mahsulotlari
–
makkajo‘xori, bug‘doy va guruchdan olinadi. Makkajo‘xori keng tarqalgan bo‘lib, deyarli
mintaqaning barcha hududlarida yetishtiriladi.
Eng ko‘p guruch yetishtiruvchi davlatlar:
Misr, Gvineya, Senegal, Mali, Syerra-Leone, Liberiya, Kot-divuar, Nigeriya, Tanzaniya va
Madagaskardir. Avvallari bug‘doy ishlab chiq
arish janubiy Afrika, shimoliy Afrika
mamlakatlari, Efiopiya va Keniyaning baland tog‘li hududlari bilan cheklangan edi.
Keyingi davrlarda yangi navlar Nigeriya kabi savanna mintaqasidagi mamlakatlarda ham
yetishtirish boshlandi. Choy, qahva, kakao va uzum kabi mahsulotlar ham Afrikada
yetishtiriladi. Keniya, Tanzaniya, Malavi, Zimbabve va Mozambik eng yirik choy ishlab
chiqaruvchilari davlatlardir. [6. P. 2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
32
Efiopiya, Uganda, Kot-divuar, Tanzaniya va Madagaskar esa qahvaning asosiy
ishlab chiqaruvchilari
hisoblanadi. Kakao asosan tropik o‘rmon ekinidir. Uni yetishtirish
Afrikaning g‘arbiy qismida joylashgan Kot
-divuar, Gana, Nigeriya va Kamerun davlatlari
hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu ekinlarning barchasi asosan eksport uchun yetishtiriladi. Uzum
shimoliy Afrika va janubiy Afrikada, asosan, Yevropa bozorlariga sharob tayyorlash
uchun ishlab chiqariladi.
Urushdan keyin Afrikaning ba’zi qismlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarga bo‘lgan
talabni pasayishi katta inqirozga sabab bo‘lgan. Ammo Afrika qishloq xo‘jaligining
strukturasi o‘sha paytda eksportning yangi bosqichiga kirgan edi. Afrika qishloq xo‘jaligini
bu yo‘nalishga yo‘naltirish to‘xtovsiz davom etdi. O‘z
-
o‘zini boshqarish uchun qadamlar
ko‘pincha markazlashtirilgan mustamlaka hokimiyatlari uchun bah
ona edi. Ushbu yangi
tashkil etiladigan hukumat boshliqlarni nazorat qilishini va hokimiyatni mustamlakachi
gubernatorlar qo‘lida markazlashtirishini, ayniqsa, Afrika xalqlarining xohish
-istaklarini
inobatga olmasdan qishloq xo‘jaligi sohasida keskin o‘zga
rishlar kiritishini anglatardi. Bu
yondashuv qora tanlilar va Afrika siyosiy partiyalarining tobora radikal bo‘lishiga olib
keldi. Urushdan keyin ularning aksariyati mustamlakachilikdan mustaqil bo‘lishni talab
qildi. Mustamlaka hukumatlari afrikaliklar ke
lajakda o‘zini o‘zi boshqarish uchun
tayyorlanayotganini aytish bilan javob berdi. Mustamlakachi davlatlar tomonidan
boshlangan
urushdan
keyingi
Afrika
taraqqiyoti
sxemalarining
ba’zilari
muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Muvaffaqiyatsizliklardan biri Tanganik
adagi yeryong‘og‘i
g‘oyasi bo‘lib, u keng ko‘lamli yer yong‘og‘ini rivojlantirish nuqtayi nazaridan ajoyib tarzda
o‘ylab topilgan. Afrika va Yevropa o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning to‘g‘ri strategiyasi
hisoblanadi. Reja bo‘yicha g‘oya Yevropani ma’lum oz
iq-
ovqat mollari bilan ta’minlash va
Afrikada rivojlanishni ta’minlash uchun mo‘ljallangan. Ma’lum bo‘lishicha, bu g‘oya
noto‘g‘ri ishlab chiqilib, sharqiy Afrikadagi Britaniya hukumati tomonidan halokatli tarzda
amalga oshirilgan. Bundan tashqari, Afrika
qishloq xo‘jaligini Yevropa ehtiyojlariga xizmat
qilish uchun rivojlantirish tamoyili allaqachon mustahkam o‘rnatilgan edi. Urush uni
mustahkamlashga yordam berdi. Afrikaning Yevropa uchun ahamiyati sanoatni xomashyo
va tayyor mahsulotlar bozori bilan ta’minlash bo‘lgan [1.
P. 82].
Angola, Mozambik, Jazoir va Keniya kabi mustamlakalarda afrikaliklar o‘z
mustaqilligini qo‘lga kiritish uchun urushlar olib borishga majbur bo‘ldilar. Masalan, o‘z
-
o‘zini boshqarishga bo‘lgan ushbu talablarga javoban, Britaniya
mustamlaka hukumati
1946-yilda Berns konstitutsiyasini kiritdi. Vestminster modeliga asoslangan Berns
konstitutsiyasi Gana elitalari, boshliqlari va qirollarini mustamlakachi hukumat tarkibiga
kiritdi. Hukumat tarkibiga kiritilmaganlar ularning ko‘pchiligi
“ko‘k yoqali” partiyasi
ishchilar a’zolari bo‘lgan. Kvame Nkruma partiyasi tomonidan rad etilgan bo‘lsa
-da,
Berns konstitutsiyasi mustaqil Gana konstitutsiyasiga muhim qadam bo‘lgan. 1945–
1948-
yillarda Senegal, Tanzaniya, Fransiyaning g‘arbiy Afrika temir yo‘l tizimi va g‘arbiy
Afrikaning Oltin qirg‘og‘i bo‘ylab bir qator ish tashlashlar va norozilik namoyishlari bo‘lib
o‘tadi. Ularning katta qismi 1950
-yillarda siyosiy mustaqillik uchun kurashda muhim rol
o‘ynagan. Ko‘pgina Afrika davlatlari mustaqillikk
a keyinchalik dekolonizatsiya yoki
ozodlik yo‘li bilan erishdilar. Mustamlakachilar o‘z mustamlakalarini zudlik bilan va
doimiy ravishda daromadli qilish uchun siyosiy bosim ostida qoladilar [3. P. 30].
Urush keyingi iqtisodiy qaramlik asoslarini qo‘yishni
ng yana bir usuli bu
mustamlaka siyosatini Afrikada qonun va tartibni saqlash axloqidan mustamlakalarda
rivojlanishni kuchaytirish bo‘lgan. Mustamlaka qilingan xalqlarning farovonligini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
33
ta’minlash uchun Britaniya yangi jamg‘arma tuzadi. Bu jamg‘armani tara
qqiyoti va
farovonlik jamg‘armasi deb ataydilar. Bu jamg‘arma afrikaliklarning bir
-birlari bilan jang
qilishini to‘xtatishi va turli jamoalar va qabilalar o‘rtasidagi chorva bosqinlarini nazorat
qilishi kerak edi. Qishloqni rivojlantirish bo‘yicha yangi lo
yihalar tizimli ravishda amalga
oshiriladi va ta’lim siyosatidagi yangi tendensiyalar tez orada sezildi. Afrikadagi deyarli
barcha yirik universitetlar ikkinchi jahon urushidan keyin tashkil etilgan bo‘lib, ularning
ko‘pchiligi urushdan ko‘p o‘tmay mustaml
akachilik siyosatidagi yangi rivojlanish
qonuniga javob beradi. Ammo taraqqiyotning bu harakatlarining o‘zi Afrikaning g‘arbiy
kapitalizmga qo‘shilishining yanada og‘irlashuvi edi. Mustamlaka taraqqiyoti va
farovonlik jamg‘armasi Afrikaning g‘arbga iqtisodiy qaramligini va Afrikaning g‘arbga
madaniy taqlid qilishini chuqurlashtirishga o‘ziga xos tarzda hissa qo‘shdi. Shunga
qaramay, Yeremya Obafemi, Kvame Nkruma, Djomo Keniata va Nnamdi Azikive kabi
afrikalik millatchilar imperiyalardagi o‘zgarishlarni orti
b borayotgan umidlar va
Afrikaning ozod bo‘lishiga intilishlari bilan kuzatdilar. Hatto chet elda bo‘lmagan
afrikaliklar uchun ham urush radio va xalq tilidagi gazetalarda turli janglar taqdirini
kuzatib borish uchun xalqaro tajribalarini kengaytirishga yordam berdi. Hech qachon
oddiy afrikaliklar Dyunkerk, Rangun, Perl-Xarbor va El-Alameyn kabi chekka joylarda
bo‘layotgan mojarolarni bilish
uchun bunchalik ko‘p imkoniyatga ega bo‘lmagan edilar.
Afrikalik harbiy xizmatchilarning o‘zlari
qishloqlaridan minglab kilometr uzoqlikda jang
qilgan va yangi ko‘nikmalarni o‘rganganlar. Ammo urush shu tariqa eski imperiyalarning
siyosiy nazoratiga putur yetkazgan paytda, Yevropaning mustamlaka mahsulotlariga
boʻlgan ehtiyojini oshirib borardi [2
. P. 203].
Mustamlakalarni Yevropaga eng kerakli narsalarni ishlab chiqarishga harakat
qilish davom etdi. Yangi oziq-ovqat mahsulotlari Yevropaning ehtiyojlarini hisobga olgan
holda yetishtirildi. Yangi xomashyolar Yevropaning sanoat tarmoqlari bilan chekka
h
ududlarda mo‘ljallangan bozor sifatida ishlab chiqarildi. Mustamlakalarda urush avj ola
boshlagan davrda yangi depressiya boshlanadi. Afrikadagi rivojlanish va tushkunlik
o‘rtasidagi dialektikaning o‘zi Afrikaning xalqaro bozor tizimga iqtisodiy
integratsi
yalashuvining yangi darajasining alomati bo‘lgan.
Yashil inqilob va qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish 1950–
1960-yillardagi
qishloqlarni rivojlantirish strategiyalari milliy daromad va qishloq xo‘jaligida
hosildorlikni oshirish orqali qishloq kambag
‘allarining hayotini yaxshilashga qaratilgan
edi. Bunga zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini, ayniqsa, yuqori mahsuldor
navlarni qabul qilish yoki tarqatish orqali qishloq xo‘jaligini yaxshilash bilan bog‘liq
bo'lgan Yashil inqilobni joriy etish orqali erishildi. Yashil inqilob texnologiyalarining
qabul qilinishi qishloq xo‘jaligida an’anaviy texnologiyalardan foydalanish rivojlanish
uchun to‘siq ekanligini
bilganlaridan so‘ng sodir bo‘ladi. Lesoto hukumati 1970
-yilda
birinchi besh yillik rivojlanish rejasini kiritdi. Besh yillik davr 1970
–1975 yillarni o‘z
ichiga olgan. Bundan
maqsad “iqtisodiy rivojlanish va iqtisodiy mustaqillik uchun
poydevor qo‘yish” bo‘lgan. Birinchi besh yillik rivojlanish rejasi davomida Lesoto
hukumatining maqsadi o‘simlikchilik va chorvachilikda “qishloq xo‘jaligida
hosildorlikning sezilarli o‘sishiga erishish” edi. Chunki, ekinlar hosildorligi umuman past
darajada kelib qolgan. Birgina
makkajo‘xorida
o‘rtacha 2
-
3 dona hosil bo‘lgan. Qishloq
xo‘jaligi mahsuldorligining pasayishi ortida turli sabablar bo‘lgan. Bular noqulay iqlim
sharoiti, unumdorligi past bo‘lgan qumli tuproqlar, sug‘orishning etishmasligi, migrant
mehnat tizimi tufayli ishchi kuchi tanqisligi, qishloq xo‘jaligi texnikasining etarli emasligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
34
sababli ibtidoiy dehqonchilik usullaridan foydalanish va etarli darajada
mablag‘lari
yo‘qligi ko‘rsatish mumkin. 1970
-
yillarda qishloq xoʻjaligini modernizatsiya qilish
yoʻlidagi asosiy toʻsiqlar sifatida yerga egalik qilishning anʼanaviy tizimi, tuproq eroziyasi
va ibtid
oiy dehqonchilik usullaridan foydalanish bo’lgan. Qishloq xo‘jaligi unumdorlik
pastligi sababli Afrika mamlakatlari oziq-ovqat mahsulotlarini keraksiz ravishda import
qilishga majbur bo‘ladilar [5
. P. 105].
Ikkinchi jahon urush Buyuk Britaniya va Fransiyan
ing o‘z mustamlakalari ustidan
siyosiy nazoratini zaiflashtirgan bir vaqtning o‘zida Afrikaning butun g‘arb dunyosiga
iqtisodiy qaramligini chuqurlashtirgan. 1994-
yilda Janubiy Afrikadagi demokratik o‘tish
iqtisodiy ko‘rsatkichlarda keskin o‘zgarishlar bo‘
lishini kutdi. Savdo va moliyaviy
sanksiyalari aparteid hukumatiga ichki siyosiy qarshilik ikkinchi jahon urushidan so‘ng
eng yomon o‘n yillik o‘sish ko‘rsatkichlariga (1984–
1993) yordam beradi. Bu
cheklovlarning olib tashlanishi mamlakatning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini o‘zgartirishiga
olib keladi. [4. P. 4].
Xulosa. Ikkinchi jahon urushining Afrikaning iqtisodiy ahvoliga ta’siri uning
iqtisodiyotining jahon kapitalistik tizimiga qo‘shilishiga olib keldi. Bu Afrika
mamlakatlarini xalqaro kapitalistik tizimd
a yomon ahvolga solib qo‘ydi. Bunda
boshqaruv tartibi va resurslarni taqsimlash dunyoning rivojlangan mamlakatlariga
nisbatan teng bo‘lmaydi. Ikkinchi Jahon urushi Afrikaning mavqeyini mustahkamlashga
yordam beradi. Yevropa sanoati uchun xomashyo etkazib beruvchi va tayyor
mahsulotlarni sotish uchun katta bozor ham bo‘lib qoladi. Afrika iqtisodiyotining
integratsiyalashuvi natijasida ko‘pgina Afrika mamlakatlari moliyaviy inqirozni boshdan
kechirdilar. Jahon bozorida narxlarni tartibga soluvchi tashkilotlar Afrika mamlakatlari
uchun yuqori shartli kreditlar olish uchun platforma yaratdi, bu esa oxir-oqibat Afrika
rahbarlarini tarkibiy tuzatish dasturlariga kirishga majbur qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
A.G. Hopkins, “An Economic History of West Africa: A Comment,” African
Economic History, No. 2 (Fall, 1976), pp. 81-83.
2.
W, Rodney, “How Europe Under
-
developed Africa”(2012), p. 203.
3.
J.D.B, Miller, “The Politics of The Third World” (1968).
4.
Stan du Plessis and Ben Smiti, “Economic growth in South Africa since 1994”
South Africa (2006), pp. 3-9.
5. Cadribo A (1987). Participation and Development: the Lesotho Experience.
Development: Seeds of Change 2(3): pp. 103-106.
6.
Michael F. Lofchie, “Introduction,” in Robert H. Bates and Michael F. Lofchie
(eds.), Agricultural Development in Africa: Issues of Public Policy (New York: Praeger,
1980)), p. 2.
