Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of natural capital in ensuring economic stability
Khusanboy ISROILOV
1
Fergana Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
In different parts of the world, several concepts such as
sustainable development and green growth are emerging as a
result of concern about the environment. This includes different
interpretations of the balance between our society
’
s ecological,
social, and economic aspects by different sectors. This article
examines the concept
’
s dependence on natural resources.
It clarifies how sustainable development relates to natural
capital efficiency.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp5
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
sustainable development,
economic stability,
social stability,
environmental
sustainability,
concept,
challenges,
growth,
interventions,
policy achievement of
developing countries,
natural capital index,
sustainable competitiveness,
resource efficiency,
resource efficiency index,
resource consumption.
Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda tabiiy kapitallar o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
Barqaror rivojlanish,
iqtisodiy barqarorlik,
ijtimoiy barqarorlik,
ekologik barqarorlik,
konsepsiya,
qiyinchiliklar,
o‘sish,
aralashuvlar,
rivojlanayotgan
Dunyoning turli burchaklarida atrof-
muhit haqida qayg‘urish
natijasida bir nechta barqaror rivojlanish, yashil o‘sish kabi
konsepsiyalar yuzaga kelmoqda. Bu jamiyatimizning ekologik,
ijtimoiy va iqtisodiy jihatlari o‘rtasidagi muvozanatni turli sohalar
tom
onidan turlicha talqin qilishni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada
konsepsiyaning asosan tabiiy boyliklarga bo‘lgan bog‘liqligi ko‘rib
chiqiladi. Barqaror rivojlanish tabiiy kapital samaradorligi bilan
qanday munosabatda ekanligiga oydinlik kiritiladi.
1
PhD student, Fergana Polytechnic Institute. E-mail: x.isroilov@ferpi.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
51
mamlakatlar siyosatiga
erishish,
tabiiy kapital indeksi,
barqaror raqobatbardoshlik,
resurs samarodorligi,
resurs samaradorligi
indeksi,
resurs sarfi.
Роль природного капитала в обеспечении экономической
стабильности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
устойчивое развитие,
экономическая
стабильность,
социальная стабильность,
экологическая
устойчивость,
концепция,
вызовы,
рост,
интервенции,
достижения политики
развивающихся стран,
индекс природного
капитала,
устойчивая
конкурентоспособность,
эффективность
использования ресурсов,
индекс эффективности
использования ресурсов,
потребление ресурсов.
В результате заботы об окружающей среде в разных
частях мира появляется несколько концепций, таких как
устойчивое развитие и зеленый рост. Это включает в себя
различные интерпретации баланса между экологическими,
социальными и экономическими аспектами нашего
общества различными секторами. В данной
статье
исследуется зависимость концепции от природных
ресурсов. Автор разъясняет, как устойчивое развитие
связано с эффективностью использования природного
капитала.
KIRISH
Barqaror iqtisodiyot va uning barqaror rivojlanishga ta’sirini o‘rganish, ayniqsa,
so‘nggi yillarda ko‘pchilik tadqiqotchilar uchun muhim va hayotiy mavzulardan biri
hisoblanadi. Barqaror iqtisodiyot
–
bu asosan inson farovonligini yaxshilash va
rivojlantirish, ekologik xavflarni kamaytirishga olib keladigan mexanizm. Ekologik foyda
nuqtai nazaridan, u ifloslanishni kamaytirish orqali iqlimni yaxshilaydi. Shuningdek, u
bandlik va investitsiya imkoniyatlarini ta’minlash, moddiy va insoniy resurslar va
imkoniyatlar bilan ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi, bu esa qashshoqli
k va ijtimoiy
tabaqalar o‘rtasidagi nomutanosiblikni bartaraf etadi, bu esa o‘z navbatida kelajak
avlodlar kelajagini ta’minlash uchun resurslarni saqlab qoladi. Bu inqirozlarni bartaraf
etish va iqtisodiy tiklanishga erishish uchun milliy iqtisodiyot uchun uzoq muddatli
strategiyadir, chunki barqaror iqtisodiyot hamma uchun munosib ish imkoniyatlarini
taqdim etishga intiladi.
Tadqiqotning eng muhim maqsadi atrof-muhitni ifloslanishdan saqlagan holda
barcha uchun farovonlikka erishish va iqtisodiy darajani oshirish uchun energiya va
resurslarni optimal sarf qilish orqali barqaror rivojlanishda barqaror iqtisodiyotning
ahamiyatini ko‘rsatishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
52
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-
muhit bo‘yicha Dasturi (UNEP) barqaror
iqtisodiyotni inson farovonligini yaxshilash, shu bilan birga ekologik xavflarni va ekologik
resurslar tanqisligini sezilarli darajada kamaytiradigan mexanizm sifatida belgilaydi.
Oddiy qilib aytganda, bu kamroq uglerod chiqindilarini ishlab chiqarishga va barcha
ijtimoiy guruhlarni resurs
lar bilan joylashtirishga urg‘u beradigan iqtisodiyotdir.
Resurslar samaradorligi va energiya sarfini oshirish orqali ifloslanish va uglerod
chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan. Barqaror iqtisodiyot, shuningdek, davlat va
xususiy investitsiyalar hisobi
ga amalga oshirilishi kerak bo‘lgan daromadlar va ish
o‘rinlari o‘sishiga intiladi. Ushbu investitsiyalarni maqsadli davlat xarajatlari, siyosatni
isloh qilish va o‘zgartirish qoidalari bilan rag‘batlantirish va qo‘llab
-quvvatlash kerak.
Darhaqiqat, uning
shakllanishi zarurat paydo bo‘lganda cheklanadi, chunki u jamoat
manfaati manbai bo‘lib, ayniqsa, xavfsizligi va turmush tarzi tabiatga bog‘liq bo‘lgan aholi
uchun ijtimoiy masaladir
*
.
Tadqiqotning eng muhim maqsadi atrof-muhitni ifloslanishdan saqlagan holda
barcha uchun farovonlikka erishish va iqtisodiy darajani oshirish uchun energiya va
resurslarni optimal investitsiya qilish orqali barqaror rivojlanishda yashil iqtisodiyotning
ahamiyatini ko‘rsatishdir.
Pollin, R., Garret-Peltier, X., Xaynts, J., Hen
dricks, B. fikricha yashil o‘sish bu tabiiy
resurslardan barqaror tarzda foydalanadigan iqtisodiy o‘sish shaklini tavsiflovchi
konsepsiyani anglatadi. Aslida, bu atama jahon miqyosida klassik sanoat iqtisodiy
o‘sishiga muqobil konsepsiyani taqdim etish uchun tobora ko‘proq foydalanilmoqda, bu
esa taraqqiyotning haqiqiy hodisasi va ekologik xavfsizlik konsepsiyasi bo‘lgan yashil
iqtisodiyot fenomeniga olib keladi [5].
Ideal holda, cheklangan miqdordagi tabiiy resurslardan yuqori iqtisodiy qiymat
olish milliy resurslardan foydalanish foizlaridan sezilarli darajada yuqori iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashi kerak.
OECD yashil o‘sishning to‘rtta asosiy xususiyatini qamrab oluvchi
26 ko‘rsatkichni
aniqlaydigan o‘lchov tizimini ishlab chiqdi. Ularning qisman ko‘
rinishi 1-jadvalda
keltirilgan [7].
e=%
CO2/%
GDP
Yuqoridagi formula orqali YaIM ko‘rsatkichini 1% o‘zgarishi CO2 necha foizga
o‘zgarish to‘g ‘ri kelishini hisoblashga yordam beradi.
YaIM o‘sish darajasi faqatgina CO2gagina bog‘liq bo‘lmay, balki boshqa
omillar
ham borki, ularni quyidagi jadvaldan ko‘rishimiz mumkin.
*
United N 2011 Towards a green economy: Pathways to sustainable development and poverty eradication
–
a reference
for policymakers, Franc, pp.1-5.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
53
1-jadval
Yashil o‘sish uchun OECD ko‘rsatkichlari to‘plami
Ambitsiyalar
Yashil o‘sish ko‘rsatkichlari
Atrof-muhit va resurslar unumdorligi
iqtisodiyoti
CO2 va energiya unumdorligi
Resurs unumdorligi
Ekologik jihatdan moslashtirilgan ko‘p omilli
mahsuldorlik
Tabiiy aktivlar bazasi
Qayta tiklanadigan tabiiy resurslar zaxiralari Qayta
tiklanmaydigan tabiiy resurslar zaxiralari, biologik
xilma-xillik va ekotizimlar
Turmush sifatining atrof-
muhit o‘lchami
Atrof-muhitning ifloslanishi va xavf-xatarlari
Aholining ekologik xizmatlardan foydalanish
imkoniyati
Iqtisodiy imkoniyatlar va siyosiy javoblar
Texnologiya va innovatsiyalar, texnologiya va
bilimlarni tarqatishni osonlashtiradigan
investitsiyalar, ekologik mahsulotlar ishlab chiqarish,
narxlar, soliqlar va o‘tkazmalar, ta’lim
Manba:
OECD 2017
Tadqiqotda tarixiy, statistik, qiyosiy va tizimli tahlil usullari, ekspert baholash usuli
qo‘llanildi, bu esa muallifga qo‘yilgan vazifalarni hal qilishga imkon berdi.
NATIJALAR
OECDning ma’lumotlariga ko‘ra mamlakatlarning iqtisodiy o‘sishi bir nechta
omillar yig‘indisi sifatida olinadi. Ba’zi mamlakatlar mehnat kapitali va ishlab chiqarilgan
kapitallar evaziga i
qtisodiy o‘sishni ta’minlasa, qolganlari tabiiy kapitallar sarfi
unumdorligini oshirish orqali ham o‘sish sur’atiga ta’sir o‘tkazishi mumkin.
Tabiiy kapital indeksi
№
Davlatlar
Tabiiy kapital indeksi
1.
Kolumbiya(1)
58.4
2.
Braziliya(2)
57.6
3.
Butan(3)
56.3
4.
Latviya(4)
55.8
5.
Shvetsiya(5)
55.7
6.
Finlandiya(6)
55.5
7.
Kanada(7)
55.3
8.
Peru(8)
55.3
9.
Qirg‘iziston
49.1
10.
O‘zbekiston
37.2
Manba:
The Sustainable Competitiveness Report, 11th edition 2022
Resurs samaradorligi bo‘yicha yuqori yoki past ballning asosiy oqibatlari
barqarorlik va barqaror iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liq.
Agar kelajakda xom ashyo va
energiyaga global narxlar sezilarli da
rajada ko‘tarilsa (tendesiyalar va mavjud
tadqiqotlarning aksariyati shuni ko‘rsatmoqda), quyi pog‘onadagi mamlakatlar sezilarli
darajada yuqori xarajatlar va o‘sish sur’atlarini saqlab qolish uchun samaradorlik va
intensivlik ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lga
n mamlakatlar bilan solishtirganda,
qiyinchiliklarga duch keladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
54
MUNOZARA
Rossiya, Saudiya Arabistoni, Chili va Isroil kabi mamlakatlarda ichki tabiiy
resurslarni qazib olish daromadlarning sezilarli ulushini oshirishga yordam berdi.
Bu ba’zi mamlakatlarning tabiiy resurslarni qazib olishga bog’liqligi va uzoq muddatda
o‘
tmishdagi
o‘sish sur’atlarini saqlab qolish qobiliyatidan xavotir uyg’otadi.
Oxir oqibat, maqsad qamrovni kengaytirish, shuningdek, yer, tuproq, chuchuk suv,
mahalliy
o‘
rmonlar yoki baliqchilik kabi tabiiy kapitalning boshqa turlarini hisobga
olishdir.
Shu bilan birga, Norvegiya va Buyuk Britaniyada tabiiy resurslar qazib olishning
kamayishi boshqa manbalardan (masalan, mehnat va ishlab chiqarilgan kapital)
foydalanishni ko‘paytirish yoki
mahsuldorlikni oshirish orqali qoplanadi.
Tabiiy kapital indeksini iqtisodiy rivojlanish uchun imkoniyat ko‘lami deb ham
atash mumkin. Resurslar to‘kisligi odatda iqtisodiy qiyinchiliklardan chiqish yo‘llarini
ko‘paytiradi. Bunga misol qilib arab davlatlar
i va Rossiya Federatsiyasini olishimiz
mumkin. Ularning moliyaviy barqarorliklari to‘la
-
to‘kis tabiiy resurslar orqalidir. Ushbu
ko‘rsatkich bo‘yicha yuqori o‘rinda turuvchi mamlakatlar imkoniyatlari yuqori
hisoblangani bilan foydalanish samaradorligi ham juda muhimdir.
XULOSA
Iqtisodiyotning o‘sishini ta’minlash yashil iqtisodiyotning rivojlanishiga hech
qanday to‘siq qo‘ymaydi, aksincha resurslardan samarali foydalanish mo‘tadilnikni
saqlaydi va davomiylikni ta’minlaydi. Ba’zi mamlakatlarning tabiiy boyl
iklarga qaramligi
yuqori darajada bo‘lib ularning iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari asosan tabiiy resurslarning
sarfi bilan shakllantiriladi. Ekologik ta’siri ham juda keng resurs sarfi yuqori bo‘lgan
mamlakatlarning uzoq yillar uchun barqaror o‘sishni ta’m
inlashda qiyinchiliklarga duch
kelishi tabiiy.
Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish samaradorligi har tomonlama mamlakat
iqtisodiy imkoniyatlarini oshirishga xizmat qiladi.
Qayta tiklanuvchi energiya resurslari mamlakatning tabiiy resurslarga bo‘lgan
qaramligini bartaraf etadi va iqtisodiyot xavfsizligini ta’minlash uchun ham eng muqobil
yo‘llardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Birlashgan N 2011 Yashil iqtisodiyot sari: Barqaror rivojlanish va qashshoqlikka
barham beri
sh yo‘llari –
siyosatchilar uchun ma’lumotnoma, Frank, pp.1
-5.
2.
Xanfar, A 2014 Atrof-
muhit iqtisodiyoti “Yashil iqtisodiyot”.
Assiut Journal,
Environmental Studies, 39, Misr, 55-57,59-betlar.
3.
Bina O 2013 Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish: notinch muvozanatmi?
Atrof-muhit va Rejalashtirish C: Hukumat va siyosat, 31, p.1024.
4.
Ismail S 2014 Yashil iqtisodiyotning Jazoirda 2005-2007 yillar mobaynida barqaror
rivojlanishga erishishdagi hissasi, Iqtisodiyotda tadqiqotlar jurnali, 3(2):149-150.
5.
Pollin, R.; Garret-Peltier, X.; Xaynts, J.; Hendricks, B. Green Growth: AQShning
iqlim o‘zgarishini nazorat qilish va ish imkoniyatlarini kengaytirish dasturi, Amerika
taraqqiyoti markazi; Massachusets universiteti Amerika taraqqiyoti va siyosiy iqtisod
tadqiqot institut markazi : Amherst, MA, AQSh, 2014; p. 2.
6.
Lucretia D. Ruminiya: Yashil iqtisodiyot va yashil o‘sish —
barqaror rivojlanish
imkoniyatlari.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
55
7.
OECD 2016 Web brochure: Yashillashtirish samaradorliklarini o‘lchash
8.
O.N.Teshaboyeva, Moliyaviy mexanizm va uning suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirishdagi roli.Results of National Scientific Research International
Journal, 1(3), 66-74.
9.
O.N.Teshabaeva, X.O‘. Isroilov, (2022). O‘zbekistonda suv xo‘jaliklari tizimini
boshqarish iqtisodiy-
moliyaviy mexanizmidagi o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlari.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 4(4), 103-110.
