Авторы

  • Комилжон Муротмусаев
    И.о.доцент , к.м.н., кафедра педагогики и психологии, Ориентал Университет Республики Узбекистан

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3-pp133-137

Ключевые слова:

эмоциональный интеллект ижтимоий интеллект лидерство

Аннотация

В данной статье рассматривается эмоциональный интеллект как сложный личностный конструкт. В исследовании эмоционального интеллекта рассматриваются разные подходы. Развитие эмоционального интеллекта рассматривается как условие формирования социальной успешности человека и обосновывается необходимость его развития. Была исследована взаимосвязь между эмоциональным интеллектом и лидерством. Выявлены психологические особенности формирования эмоционального интеллекта. Были рассмотрены и обсуждены особенности эмоционального интеллекта с рядом личностных черт. Уточнено определение эмоционального интеллекта как структурно-функциональной характеристики человека.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Psychological features of the development of emotional
intelligence

Komiljon MUROTMUSAEV

1


Oriental University of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2023

Received in revised form

15 May 2023
Accepted 15 June 2023

Available online

25 June 2023

This article discusses emotional intelligence as a complex

personal construct. In the study of emotional intelligence, different

approaches are considered. The development of emotional

intelligence is considered as a condition for the formation of a

person's social success and the need for its development is
substantiated. The relationship between emotional intelligence

and leadership has been explored. The psychological features of

the formation of emotional intelligence are revealed. Features of

emotional intelligence with a number of personality traits were
considered and discussed. The definition of emotional intelligence

as a structural and functional characteristic of a person has been

clarified.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3-pp1

33-137

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

emotional intelligence,

predictable intelligence,
leadership.

Эмоционал

интеллектнинг

ривожланишидаги

психологик хусусиятлари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар

:

эмоционал интеллект,

ижтимоий интеллект,

лидерлик

.

Ушбу мақолада ҳиссий интеллект мураккаб шахсий

тузилма сифатида муҳокама қилинади. Эмоционал

интеллектни ўрганишда турли ёндашувлар кўриб

чиқилади. Эмоционал интеллектни ривожлантириш

шахснинг ижтимоий муваффақиятини шакллантириш

шарти сифатида қаралган, уни ривожлантириш зарурияти

асосланган. Эмоционал интеллект ва лидерлик ўртасидаги

муносабатлар

ўрганилди.

Эмоционал

интеллект

шаклланишининг психологик хусусиятлари очиб берилган.

Эмоционал интеллектнинг бир қатор шахсий хусусиятлар

билан ўзаро боғлиқлиги кўриб чиқилган ва муҳокама

1

Acting Associate Professor, PhD, Department of Pedagogy and Psychology, Oriental University of the Republic of

Uzbekistan


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue

4

3 (2023) / ISSN 2181-1415

134

қилинган. Эмоционал интеллектнинг шахснинг тизимли

-

функционал хусусияти сифатида таърифига аниқлик

киритилган

.

Психологические

особенности

развития

эмоционального интеллекта

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

эмоциональный
интеллект

,

социальный интеллект,
лидерство

.

В данной статье рассматривается эмоциональный

интеллект как сложный личностный конструкт. В

исследовании эмоционального интеллекта рассматриваются
разные подходы. Развитие эмоционального интеллекта

рассматривается как условие формирования социальной
успешности человека и обосновывается необходимость его

развития.

Была

исследована

взаимосвязь

между

эмоциональным интеллектом и лидерством. Выявлены

психологические

особенности

формирования

эмоционального

интеллекта.

Были

рассмотрены

и

обсуждены особенности эмоционального интеллекта с рядом

личностных черт. Уточнено определение эмоционального

интеллекта

как

структурно

-

функциональной

характеристики человека

.

Ҳозирги

вақтда эмоционал интеллект феноменини ўрганиш психология

фанининг энг долзарб йўналишларидан биридир. Бу конструкция кўплаб олимлар,
шунингдек,

бошқарувчилар

фаолиятининг

коммуникатив

компоненти

самарадорлигини ошириш устида иш олиб бораётган амалиётчилар эмоционал
интеллектни инсоннинг ижтимоий

муваффақиятининг асоси деб билишлари

сабабли ўрганилмоқда [2;12;13]. Шундай қилиб, олий маълумот олиш жараёнида
мутахассислар тайёрлашда келажакдаги муваффақиятлар гарови сифатида
эмоционал интеллектни шакллантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозим.

Бугунги кунга келиб, эмоционал интеллект бир нечта назариялар билан

тавсифланади: эмоционал ва интеллектуал қобилиятлар назарияси Ж. Майер, П.
Саловей, Д. Карузо [14]; Р. Бар

-

Он [11] томонидан эмоционал интеллектнинг

когнитив бўлмаган назарияси; Д. Гоулманнинг эмоционал компетенция назарияси [2;
13]; Д.Люсин томонидан эмоционал интеллектнинг икки компонентли назарияси [6].
Шу билан бирга, барча тадқиқотчилар ўзлари ўрганаётган конструксияни
“эмоционал интеллект” деб аташларига қарамай, уларнинг ўрганилаётган
ҳодисанинг психологик моҳияти ҳақидаги фикрлари турлича.

Эмоционал интеллект мавзусидаги биринчи нашр П. Саловей ва Д. Майернинг

[14] иши эди. Муаллифлар эмоционал интеллектни, ҳиссиётларда мавжуд бўлган
маълумотларни қайта ишлаш қобилияти сифатида аниқладилар: эмоцияларнинг
маъносини ҳиссий маълумотлардан, уларнинг бир

-

бири билан алоқаларини

аниқлаш, фикрлаш ва қарор қабул қилиш учун асос сифатида қилишган.

Эмоционал маълумотларни қайта ишлаш билан боғлиқ қобилиятларни таҳлил

қилиш П. Саловей ва Й. Мейерга ўрганилаётган ҳодисанинг тўртта таркибий қисмини
аниқлашга имкон берди: ҳиссиётларни аниқлаш, фикрлаш ва фаолият


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue

4

3 (2023) / ISSN 2181-1415

135

самарадорлигини ошириш учун ҳис

-

туйғулардан фойдаланиш, эмоцияларни

тушуниш ва ҳиссиётларни бошқариш. Ушбу компонентлар иерархия бўйича
жойлашган бўлиб, уларнинг даражалари онтогенезда кетма

-

кет ўзлаштирилади.

Шуни таъкидлаш керакки, ҳар бир компонент шахснинг ўзига хос ҳис

-

туйғуларига

ҳам, бошқа одамларнинг ҳис

-

туйғуларига ҳам тегишли [15].

Д. Гоулманнинг эмоционал интеллект концепцияси П. Саловей ва Й. Майернинг

дастлабки ғояларига асосланиб, бир қатор қўшимчалар киритилган [13]. Д. Гоулман
тадқиқотининг аҳамияти шундаки, муаллиф эмоционал интеллект ва ижтимоий
муваффақият ўртасида боғлиқлик мавжудлигини

исботлаб берди ва шу билан

“эмоционал интеллект” конструкциясининг “қиймати”ни асослаб берди. Д. Гоулман,
Р. Бояцис ва Э. Макки юқори эмоционал интеллектга эга бўлган одамларга хос бўлган
икки турдаги кўникмаларни аниқлайдилар: шахсий кўникмалар (ўзини қандай
бошқаришни аниқлайдиган қобилиятлар) ва ижтимоий кўникмалар (одамлар билан
муносабатларни қандай бошқаришни белгиловчи қобилиятлар) [2].

Р. Бар

-

Он эмоционал интеллект тушунчасини жуда кенг талқин қилади [12].

Муаллиф ҳиссий интеллектни инсонга турли хил ҳаётий вазиятларни
муваффақиятли енгишга имкон берадиган барча когнитив бўлмаган қобилиятлар,
билим ва компетенциялар деб таърифлайди [10]. Р. Бар

-

Он эмоционал

интеллектнинг беш компоненти билан аниқланиши мумкин бўлган бешта ваколат
соҳасини

аниқлади; Ушбу компонентларнинг ҳар бири бир нечта кичик

компонентлардан иборат [6]: ўз

-

ўзини билиш (ўз ҳис

-

туйғуларини англаш, ўзига

ишонч, ўзини ўзи қадрлаш, ўзини ўзи англаш, мустақиллик), шахслараро кўникмалар
(эмпатия, шахслараро муносабатлар, ижтимоий масъулият), мослашувчанлик (
муаммоларни ҳал қилиш, воқелик билан боғланиш, мослашувчанлик), стрессни
бошқариш (стрессга қаршилик, импулсивликни назорат қилиш), устун кайфият
(бахт, некбинлик)[11].

Рус психологиясида эмоционал интеллект тушунчаси Д. В. Люсин томонидан

ишлаб чиқилган ва таклиф қилинган. [6]. Дастлаб муаллиф эмоционал интеллектни
ўзининг ва бошқаларнинг ҳис

-

туйғуларини тушуниш ва уларни бошқариш

қобилияти

деб таърифлаган [7]. Кейинчалик муаллиф ҳис

-

туйғуларни тушуниш ва

бошқариш

қобилияти деганда нимани назарда тутганлигини батафсил аниқлаган [6].

Туйғуларни тушуниш қобилияти инсоннинг ҳис

-

туйғуларни тан олишини,

яъни ўзида ёки бошқа одамда ҳиссий тажрибага эга бўлиш ҳақиқатини аниқлай
олишини англатади; айнан туйғуни аниқлай олади, яъни ўзи ёки бошқа одам қандай
ҳис

-

туйғуларни бошдан кечираётганини ва унинг оғзаки ифодасини топади; бу ҳис

-

туйғуларни келтириб чиқарган сабабларни ва у қандай оқибатларга олиб келишини
тушунади. Туйғуларни назорат қилиш қобилияти инсоннинг ҳис

-

туйғуларнинг

интенсивлигини бошқариши, биринчи навбатда, ҳаддан ташқари кучли ҳис

-

туйғуларни сусайтириши(бўғиши) мумкинлигини англатади; ҳис

-

туйғуларнинг

ташқи ифодасини назорат қила олади; агар керак бўлса, беихтиёрий шаклда у ёки бу
ҳис

-

туйғуларни

ўзида уйғотиши мумкин[11].

Д.В. Люсиннинг таъкидлашича, ҳис

-

туйғуларни тушуниш қобилияти ҳам,

эмоцияларни бошқариш қобилияти ҳам ўз ҳис

-

туйғуларига, ҳам бошқа одамларнинг

ҳис

-

туйғуларига йўналтирилиши мумкин. Муаллиф иккита янги тушунчани тақдим

этади: шахс ичидаги ва шахслараро эмоционал интеллект, бу Д. Гоулманнинг шахсий
малакалар назарияси (ўзини қандай бошқаришни аниқлаш қобилияти) ва ижтимоий


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue

4

3 (2023) / ISSN 2181-1415

136

кўникмалар (одамлар билан муносабатларни қандай бошқаришни аниқлаш
қобилияти) билан қисман мос келади. [2]. Шу билан бирга, агар Д. Гоулман ўз
назариясини аралаш ва ўз ичига олган ҳолда таъкидлайди,яъни когнитив, шахсий ва
мотивацион шахс хусусиятлари, Д.В. Люсиннинг таъкидлашича эса, ҳис

-

туйғуларни

тушуниш ва уларни бошқариш қобилияти инсоннинг эмоционал соҳага умумий
йўналиши, яъни одамларнинг ички дунёсига (шу жумладан, ўз дунёсига) хулқ

-

атвор,

ҳиссий

тажрибаларга тегишли қадриятлар билан қизиқиш, психологик таҳлил

қилиш мойиллиги билан чамбарчас боғлиқдир.

Шу сабабли, эмоционал интеллект икки томонлама хусусиятга эга бўлган ва

бир томондан когнитив қобилиятлар билан ва иккинчи томондан эса, шахсий
хусусиятлар билан боғлиқ бўлган конструкция сифатида ифодаланиши мумкин.
Муаллиф томонидан таклиф қилинган ҳиссий интеллект модели бошқа моделлардан
тубдан фарқ қилади, чунки конструкция ҳиссиётларни тушуниш ва бошқариш
қобилиятига

боғлиқ бўлган шахсий хусусиятларни ўз ичига олмайди. Фақат

эмоционал интеллект даражаси ва индивидуал хусусиятларига кўпроқ ёки камроқ
бевосита таъсир қиладиган шахсий хусусиятларни киритишга мойиллиги билан
белгиланади [6].

Шундай қилиб, эмоционал интеллектни ўрганишга бағишланган кўплаб

ишларга қарамасдан [2; 5; 6; 7; 10; ўн бир; 13; 14;15], у етарли даражада
ўрганилмаганлигича қолмоқда, бу бизнинг тадқиқотимизнинг янада долзарблигини
тасдиқлайди.

Тадқиқот объекти

-

бу шахснинг эмоционал интеллекти. Тадқиқот мавзуси

-

эмоционал интеллектни шакллантиришнинг психологик хусусиятлари.

Тадқиқотимизнинг мақсади

-

бошқарув фаолияти билан шуғулланадиган

шахсларнинг эмоционал интеллектини шакллантириш хусусиятларини аниқлаш.

Эмоционал интеллектни шакллантиришда шахсий ва инструментал омиллар

мавжудлигини тахмин қилинади.

Тадқиқот тажрибаларини ўтказиш учун қуйидаги методикалар режаси

амалга оширилади:

1. Н. Холлнинг “Эмоционал интеллект коэффициентини аниқлаш” методикаси,

унда эмоционал билимдонлик, ўз эмоцияларини бошқариш (ўзини босиш,
ҳиссиётларга

берилмаслик), ўзини ўзи ундаш қобилияти (ўзи истаганича

эмоцияларини

бошқара олиш), эмпатия ва ўзгаларнинг эмоционал ҳолатларини

билиш қобилияти (ўзгаларнинг ҳиссиётларига таъсир кўрсата олиши) шкалалари
бўйича сўровнома ўтказилади.

2. “Ижтимоий интеллектнинг эксперт баҳолаш” сўровномаси социал

интеллектдаги етакчи омилларни белгилайди.

3. Е.Жариков, Е.Крушельницкийларнинг «Лидерлик» методикаси, (ушбу

методика Р.С. Немов томонидан модификациялаштирилган 1996) кенг халқ оммасига
мўлжалланган, методикадан шахслараро муносабатларни аниқлашда ва шахснинг
лидерлик

хусусиятлари

қайси

даражада

шаклланганлигини

белгилашда

фойдаланилади.

Олиб борилган таҳлилларга кўра эмоционал интеллектнинг ижтимоий

муваффақиятини таъминлайдиган инструментал ва шахсий хусусиятларни ўз ичига
олган

тизимли

-

функционал

шахсият

хусусияти

сифатида

таърифини

аниқлаштиришга имкон беради. Ижтимоий муваффақиятга эришиш учун эмоционал


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue

4

3 (2023) / ISSN 2181-1415

137

интеллектнинг шахсий таркибий қисмларини ривожлантириш билан бирга, ўқитиш
ва/ёки психо

-

коррекция ишлари орқали эмоционал интеллектнинг инструментал

таркибий қисмларини ривожлантириш

мумкин

.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1. Бем, С.Л. Линзы гендера. Трансформация взглядов на проблему

неравенства полов / С.Л. Бем.

-

М.: РОССПЭН, 2004.

-

336 с.

2. Гоулман, Д., Бояцис, Г., Макки, Э. Эмоциональное лидерство: Искусство

управления людьми на основе эмоционального интеллекта / Д. Гоулман, Г. Бояцис,

Э. Макки. –

М.: Альпина Бизнес Букс, 2008. –

301 с.

3. Ильин, Е.П. Дифференциальная психофизиология мужчины и женщины /

Е.П. Ильин. –

СПб.: Питер, 2002. –

544 с.

4. Казанцева, О.А. Индивидуально

-

типические особенности ответственности

личности студентов. Автореферат диссертации на соискание ученой степени

кандидата психологических наук, / О.А. Казанцева.

-

Новосибирск, 2008 г. –

22 с.

5. Карпов, А.В., Петровская, А.С. Проблема эмоционального интеллекта в

парадигме современного метакогнитивизма / А.В. Карпов, А.С. Петровская //

Вестник интегративной психологии, №4, 2006.

6. Люсин, Д.В. Современные представления об эмоциональном интеллекте. /

Под ред. Д.В. Люсина, Д.В. Ушакова, Социальный интеллект: Теория, измерение,

исследования.

-

М.: Институт психологии РАН, 2004.

7. Люсин, Д.В. Способность к пониманию эмоций: Психометрический и

когнитивный аспекты // Г.А. Емельянов (ред.), Социальное познание в эпоху

быстрых политических и экономических перемен. М.: Смысл, 2000.

8. Словарь гендерных

терминов.

-

М., 2002.

9. Собчик, Л.Н. Психология индивидуальности. Теория и практика

психодиагностики / Л.Н. Собчик.

-

СПб.: Речь, 2005. –

624 с.

10. Стернберг, Р.Дж. и др. Практический интеллект / Р.Дж. Стенджберг.

-

СПб.:

Питер, 2002.

11. Умаров Б. М., Муротмусаев К. Б., Хамдамов Х. К. Психологические

особенности эмоционального интеллекта в лидерской деятельности / Умаров Б.

М., Муротмусаев К. Б., Хамдамов Х. К.// №11, 2022 ноябрь 291

-

301 б.

12. Bar-On R. The Bar-On Emotional Quotient Inventory (EQ-i): Technical Manual.

Toronto: Multi-Health Systems, 1997.

13. Goleman D. Emotional intelligence. New York: Bantam Books, 1995.

14. Mayer J.D., Caruso D.R., Salovey P. Emotional Intelligence meets traditional

standards for an intelligence // Intelligence. 1999. V. 27. P. 267-298.

15. Mayer J.D., Salovey P., Caruso D.R., Sitarenios G. Emotional intelligence as a

standard intelligence // Emotion. 2001. V. 1. P. 232-242.

Библиографические ссылки

Бем, С.Л. Линзы гендера. Трансформация взглядов на проблему неравенства полов / С.Л. Бем. - М.: РОССПЭН, 2004.- 336 с.

Гоулман, Д., Бояцис, Г., Макки, Э. Эмоциональное лидерство: Искусство управления людьми на основе эмоционального интеллекта / Д. Гоулман, Г. Бояцис, Э. Макки. – М.: Альпина Бизнес Букс, 2008. – 301 с.

Ильин, Е.П. Дифференциальная психофизиология мужчины и женщины / Е.П. Ильин. – СПб.: Питер, 2002. – 544 с.

Казанцева, О.А. Индивидуально-типические особенности ответственности личности студентов. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата психологических наук, / О.А. Казанцева. - Новосибирск, 2008 г. – 22 с.

Карпов, А.В., Петровская, А.С. Проблема эмоционального интеллекта в парадигме современного метакогнитивизма / А.В. Карпов, А.С. Петровская // Вестник интегративной психологии, №4, 2006.

Люсин, Д.В. Современные представления об эмоциональном интеллекте. / Под ред. Д.В. Люсина, Д.В. Ушакова, Социальный интеллект: Теория, измерение, исследования. - М.: Институт психологии РАН, 2004.

Люсин, Д.В. Способность к пониманию эмоций: Психометрический и когнитивный аспекты // Г.А. Емельянов (ред.), Социальное познание в эпоху быстрых политических и экономических перемен. М.: Смысл, 2000.

Словарь гендерных терминов. - М., 2002.

Собчик, Л.Н. Психология индивидуальности. Теория и практика психодиагностики / Л.Н. Собчик. - СПб.: Речь, 2005. – 624 с.

Стернберг, Р.Дж. и др. Практический интеллект / Р.Дж. Стенджберг. - СПб.: Питер, 2002.

Умаров Б. М., Муротмусаев К. Б., Хамдамов Х. К. Психологические особенности эмоционального интеллекта в лидерской деятельности / Умаров Б. М., Муротмусаев К. Б., Хамдамов Х. К.// №11, 2022 ноябрь 291-301 б.

Bar-On R. The Bar-On Emotional Quotient Inventory (EQ-i): Technical Manual. Toronto: Multi-Health Systems, 1997.

Goleman D. Emotional intelligence. New York: Bantam Books, 1995.

Mayer J.D., Caruso D.R., Salovey P. Emotional Intelligence meets traditional standards for an intelligence // Intelligence. 1999. V. 27. P. 267-298.

Mayer J.D., Salovey P., Caruso D.R., Sitarenios G. Emotional intelligence as a standard intelligence // Emotion. 2001. V. 1. P. 232-242.