Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The technology of using fairy tales in speech training
Nodira AZIMOVA
1
Turon Zarmed University, Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
This article explains that the fairy tale is one of the most
ancient, popular types of folk oral creativity. In the activities of
preschool educational
organizations at the Center “Language and
Speech”, the role of fairy tales in raising children in the national
spirit, introducing them to traditions, rituals, natural
phenomena, and animals, and, most importantly, in growing
their speech and increasing the wealth of vocabulary is laid
down.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp139-143
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
fairy tale, folk oral fiction,
matal,
ushuk,
varsaki,
chupchak,
fictional fiction,
character,
upbringing.
Nutq o
‘stirish mashg‘ulotlarida ertaklardan foydalanish
texnologiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ertak,
xalq og‘zaki ijodi,
matal,
ushuk,
varsaki,
cho‘pchak,
xayoliy uydirma,
personaj,
tarbiya.
Ushbu maqolada ertak xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy,
ommaviy turlaridan biri ekanligi izohlab o‘tilgan. Maktabgacha
ta’lim tashkilotlarida “Til va nutq” markazida olib boriladigan
faoliyatlarida bolalarni milliy ruhda tarbiyalashda, urf-odat,
marosimlar, tabiat hodisalari, jonivorlar bilan tanishtirishda va
eng muhimi, ularning nutqini o‘stirishda va lug‘at boyligini
oshirishda ertaklarning tutgan o‘rni haqida ma’lumotlar
yoritilgan.
1
Teacher, Turon Zarmed University. Independent applicant, Bukhara State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
140
Технология использования сказок в обучении речи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сказка,
народная устная проза,
матал,
ушук,
варсаки,
чупчак,
художественный вымысел,
характер,
воспитание.
В данной статье объясняется, что сказка является одним
из древнейших, популярных видов народного устного
творчества. В деятельности дошкольных образовательных
организаций при Центре «Язык и речь» роль сказок в
воспитании детей в национальном духе, приобщении их к
традициям, обрядам, явлениям природы, животным и самое
главное, в развитии их речи и заложено увеличение
богатства словарного запаса.
Ertak xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy, ommaviy turlaridan biridir.
Ertakning
paydo bo‘lishida qadimiy urf
-odat,
marosimlar, tabiat hodisalari, jonivorlar muhim o‘rin
tutgan.
Hayot haqiqat bilan bog‘liq bo‘lib, xayoliy va hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan
didaktik g‘oya tashuvchi og‘zaki hikoyalar ertak deyiladi. Ertakning ba’zi bir viloyatlarda
boshqacha atamasi h
am uchraydi. Masalan, Surxondaryo, Samarqand, Farg‘onada –
matal,
Buxoro atrofidagi ba’zi qishloqlarda
–
ushuk, Xorazmda
–
varsaki, Toshkent shahri va
uning atrofida cho‘pchak atamasi ham ishlatiladi.
Epik turdagi asarlarda, ayniqsa, ertaklarda xayoliy uyd
irmalar asosiy o‘rinni
egallaydi. Ular o‘ziga xosligi bilan ham ajralib turadi. Ertak kirish qismi, voqealar rivoji,
tugallanmadan tashkil topadi. Ba’zi ertaklar “Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir podshoh (yoki
cho‘pon) bo‘lgan ekan”, “Sizga bog‘ bo‘lsin, bizga hayot” kabi qisqagina boshlamalar bilan
boshlansa, ba’zi boshlamalar ancha uzun bo‘ladi. Ertaklarning mavzu jihatidan hayvonlar
haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklar kabi turlari bor.
Bu ertaklar orasida hayvonl
ar haqidagi ertaklar ham o‘z o‘rniga ega.
Hayvonlar haqidagi ertaklar barcha qiziqib tinglaydigan va o‘qiydigan fantastik
hikoyalardir. Ulardagi asosiy mazmun majoziy tarzda tasvirlanadi, asar qahramonlari
hayvonlar bo‘lsa
-da, voqealar odamlar turmushi kabi kechadi. Hayvonlar haqidagi ertak
personajlari
–
bo‘ri, tulki, sher, turli parranda va hasharotlar xuddi odamlarday harakat
qiladilar, gapiradilar. Bunday ertaklarda Tulki
–
ayyorlik va munofiqlik, Ayiq
–
go‘l, laqmalik,
Bo‘ri –
qonxo‘rlik, Chumchuq –
chaqimchilik ramzi sifatida xayolimizda muhrlanib qolgan.
Xalqimizda birovning salbiy qilig‘i, muomalasi hamisha ham yuziga aytilmaydi, aniqrog‘i,
birovning aybini ko‘rsatib tanbeh berishdan ko‘ra, uni yomon odatlardan ogoh etish, qaytarish
millatimizga xos
xususiyatdir. Bema’ni xulqli odamni yaxshi yo‘lga boshlash, tarbiyaga muhtoj
insonni ezgu ishlarga undashda xuddi shu hayvonlar haqidagi ertaklar, ulardagi majoziy
qahramonlar (bo‘ri, tulki, eshak, xo‘roz) qo‘l keladi.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi tarixida ertaklarning badiiy asar darajasiga ko‘tarilishi va
bugungi kungacha saqlanib qolishida Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi o‘g‘li,
Haydar Baychi o‘g‘li, Nurali Nurmat o‘g ‘li, Husanboy Rasul o‘g‘li kabi ertakchi,
matalchilarimiz katta xizmat qilganlar.
Ular og‘zidan yozib olingan o‘zbek xalq
ertaklarining bebaho namunalari bizga hanuzgacha ma’naviy zavq berib kelyapti.
“Ertaklar –
yaxshilikka yetaklar” degan naql bor xalqimizda. Ular shunchaki ko‘ngil
ochish vositasi, ermak emas, balki ajoyib suhbatdosh, bizni faqat ezgulikka undovchi, zavq-
shavq bag‘ishlovchi ma’naviy manbadir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
141
Maktabgacha ta’lim tashkilotida maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini o‘stirishda
har xil metod va usullarni qo‘llash muhim ahamiyatga egadir. Sababi, ushbu metodlar
bolalarning badiiy tasavvurlari hamda bilimlarni egallab olishga qaratilgan faoliyat turi
hisoblanadi. Yuqorida keltirilgan barcha metodlar orqali bolalarga nutq normalari va
qoidalari, ijtimoiy hayot voqealari o‘rgatiladi. Bolalarda badiiy tasavvur va tushunchalar
sh
akllantiriladi. Ularning nutqini o‘stirishda ularni noo‘rin tanqid qilish, uning ustidan
kulish, unga nisbatan e’tiborsizlik qilish mumkin emas. Bu o‘rinda barcha metodlardan o‘z
o‘rnida izchillik bilan kompleks ravishda foydalanish maqsadga muvofiq. Makta
bgacha
ta’lim tashkilotlarida bolalarning nutqiy sifatlarini shakllantirishda tushuntirish va
namuna ko‘rsatish metodidan foydalanish katta natija beradi.
Nutq boyligini o‘stirishga qaratilgan va badiiy didini yuksaltiradigan ertaklardan
namunalar ko‘rsati
sh orqali bolalar nutq normalari va qoidalarini, ijobiy xulq shakllarini
egallaydilar. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar nutq o‘stirish tajribalarini
kengaytirib borish, xulq-
atvorida chiroyli atamalar bor yoki yo‘qligini aniqlab borishda
tarbiyachidan ziyraklik talab etiladi. Ertakdagi qahramonlarning hatti
–
harakatlarini tahlil
qilish jarayonida bolalar o‘z fikr
-
mulohazalarini aytishlariga o‘rganadilar. Ertak
qahramonlarining har bir xatti-harakatini ongli ravishda, axloq normalari va qoidalari
do
irasida bajarishga urinadilar. Badiiy adabiyotni o‘qib berish, san’at asarlari va amaliy
san’at buyumlarini tomosha qilish, multfilmlar tomosha qilishda, musiqa va ashula eshitish
bolalarda estetik hisni uyg‘otadi, shu bilan bir qatorda nutq qoidalari va n
ormalarini
singdirib boradi. Bolalarning nutqiy sifatlarini shakllantirishda maktabgacha ta’lim
tashkilotida turli xil metodlardan foydalaniladi.
Ertaklarning badiiy kuchi- uning namunaviy ahamiyatga egaligidadir. Ertaklarda
bolalarning yosh xususiyatlari
alohida e’tiborga olinadi. Voqealar qiziqarli, sodda, ixcham,
izchil, qisqa bayon etilishi talab qilinadi. O‘zbekistonning turli viloyatlarida bu janrga oid
asarlar turlicha (toshkentliklar-
cho‘pchak, farg‘onaliklar
-matal, xorazmliklar -varsaqi)
atalgan.
So‘z mulkining sultoni hazrat Alisher Navoiy ham g‘azallaridan birida cho‘pchak
so‘zini qo‘llaganlar:
Habibim husni vasfin uyla muhlik anglakim bo‘lg‘ay,
Qoshinda qissai Yusuf bir uyqu kelturur cho‘pchak.
Ushbu baytdagi “cho‘pchak” so‘zi 1959
-
yil “Navod
ir-ush-
shabob”ning qayta
nashrida “cho‘rchak” shaklida yozilgan.
Shuning uchun ham Alisher Navoiy zamonida
“cho‘rchak” yoki “cho‘pchak” atamasi bo‘lgan deb aytishimiz mumkin bo’ladi. Baytdagi
“uyqu” so‘ziga e’tibor beradigan bo‘lsak, oqshom payti bolalarni
uxlatishda ertakning
sehrli ta’sir kuchidan foydalanish nazarda tutilganiga guvoh bo‘lamiz.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ertakning ta’lim
-tarbiyaviy jihatlarini bolalar
ongiga yetkazib berishda tarbiyachi bir qancha usul va vositalardan foydalanishi mumkin.
Har bir usul va vositadan tarbiyachi o‘z o‘rnida foydalanishi tavsiya qilinadi.
Bu vositalardan biri
–
bolajonlar uchun sevimli bo‘lgan, ular qiziqib tomosha
qiladigan multfilmlardir.
Multfilmlar “kam kuch sarflab, ko‘proq natijaga erishish vositasi”
desak xato bo‘lmaydi. Sababi, multfilmlarni bola tomosha qilganida ko‘proq ma’lumotni
oladi. Bu esa tarbiyachiga juda katta ma’suliyat yuklaydi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida qo‘yib ko‘rsatilayotgan multfilmlar
-
o‘zida milliylikni, ta’limiylikni,
t
arbiyaviylikni mujassamlashtirgan bo‘lishi kerak. Bolajonlarimizga o‘zimizning milliy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
142
multfilmlarimizni qo‘yib ko‘rsatishimiz orqali ularning nafaqat ta’lim, balki nutqiy
sifatlarini ham shakllantirishimiz mumkin. Masalan, “Zumrad va Qimmat” ertagi. Bu
ertakning multfilmida Zumradning atlas libosda ekanligi, uning uy yumushlarini bajarishi
(tongda hovli supurishi, tandirda non yopishi, o‘choqda ovqat qilishi va h.k.) bolalar
diqqatini jalb qiladi.
Zumrad mehnatsevarligi, odobliligi, shirinso‘zligi, kattalar
ga hurmat, kichiklarga
izzatda bo‘lishi bilan bolajonlarni axloqiy tarbiyaga chaqiradi. Maktabgacha ta’lim
yoshidagi barcha bolalar bu multfilmdan va ertakdan o‘zlari uchun ma’naviy, milliy va
axloqiy tarbiyani o‘zlashtiradilar. Bizning ota
-bobolarimiznin
g an’analari qanday ekanligi,
ularning kundalik faoliyatlari ro‘zg‘or tutish an’analari avloddan –avlodga o‘tib sayqallanib
kelayotgan liboslarni uyg‘unlashuvini ko‘radilar va o‘zlariga kerakli xulosalarni
chiqarishga yordam beradi, yaxshi va yomon odatlar
ni farqlashga o‘rganadi. Ertaklardagi
ijobiy qahramonga o‘xshashga harakat qilib, o‘zlaridagi yomon xulqlarni bartaraf etadilar.
Zumradga o‘xshashga harakat qilib, tozalikka, mehnatsevarlikka odatlanadilar.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachiga y
ordamlashishga, xonanani ozoda
saqlashga, o‘z
-
o‘ziga xizmat qilishga o‘rganadilar.
Shunday qilib, bolalarning badiiy tasavvur va tushunchalarni egallab olib, uni
kundalik odatga aylantirishlari uchun bolalarning ertaklar vositasida kattalar
rahbarligidagi
qizg‘in faoliyati tashkil etilishi lozim. Tarbiyachi bola shaxsida nutq
odoblarini tarbiyalashda barcha usullar va vositalardan o‘z o‘rnida qo‘llashi maktabgacha
yoshdagi bolalarda nutqiy va axloqiy sifatlarni shakllanishiga xizmat qiladi.
Ertaklar, ularni
kim to‘qishidan qat’iy nazar, ko‘pincha inson mantiqiy fikri emas,
xayolotining mahsuli bo‘ladi. Bolalarning esa fantaziyasi o‘ta kuchli. Bundan badiiy
adabiyot faoliyatlarida unumli foydalana bilish kerak, xolos. Tanish ertak syujeti asosida
yangi ertak
yaratish, ya’ni o‘sha qahramonlar ishtirokida boshqa ertak to‘qish, xotira bilan
o‘ynash –
so‘zlar va hodisalarni eslash, guruhda hikoyachi rolini bajarish –
o‘ylab topilgan
voqeani aytib berish singari ijodiy ishlarni amalga oshirish mumkin.
Bunday ertak
to‘qish, hikoyachi o‘rnini egallash singari faoliyatlar jarayonida
tarbiyachi bolalarning ijodini, u qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, yozib borishi kerak.
Masalan, yorug‘lik
-(qalam), shkaf-
(it) so‘zlar juftligi ishtirokida ertak tuzishda bolalar
so‘zlar juftligidagi ikkinchi so‘zning nimaligini bilmaydilar. Shu so‘zni qidirib dunyo
-dunyo
voqealarni aytib yuborganliklarini o‘zlari ham sezmay qoladilar. Kimning ertagida mana
shu ikki so‘z ishtirok etganini tarbiyachi belgilab boradi va o‘yinning oxirida buni
yuzaga
chiqaradi. Bu o‘yindan maqsad berkitilgan so‘zni topish emas, bolalarni ijodga, uning
uchun o‘ta foydali bo‘lgan mashg‘ulotga undashdan iborat.
Yoki ― Nima qilarding agar… (davomi kutilmagan savollar) dunyoda pul bo‘lmasa;
dunyoni pul bosib ketsa; Sirdaryo boshqa planetaga tushib qolsa; dinozavr bilan
to‘qnashib qolsang; suv osti shaharchasiga tushib qolsang; parilar mamlakatiga borib
qolsang; sehrgar bo‘lib qolsang va hokazo g‘ayrioddiy, xayolparastlikka undaydigan
savollar bilan ham bolalarni ijo
dga yo‘naltirish mumkin.
Biror ertakning mazmunini o‘zgartirib qayta aytish ham ancha jiddiy, ijodiy o‘yin.
Faqat buning uchun avval zarur vaziyatni yaratib olish kerak. Bolalar tabiatan ertaklar
aslining tarafdori bo‘ladilar. Ular ertaklarning ayni o‘sha
birinchi marta eshitgan so‘zlar
bilan aytilishini istaydilar. O‘sha tanish so‘zlarni, ular dastlabki holatida eslab qolgan
iboralarni, o‘sha hayajonni qaytadan tuyish, yana qayta hayratlanish, shodlanish ularga
xush yoqadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
143
Psixologlarning aytishicha, bo
la dunyoning o‘zi o‘zlashtirib olgan holatidan tez
-tez
o‘zgarib turishini xushlamaydi. Uning boshqacha yo‘nalishga qo‘yilishi, tanish ertakni
o‘zgacharoq shaklda eshitish bolaga yoqmaydi. U so‘zlarni tuzatishga, ertakchiga
voqealarning aslini eslatishga ur
inadi. Bu jarayon bolani o‘ylantiradi, bezovta qiladi,
ziyraklantiradi, izlantiradi, xushyorlikka undaydi, aqli, xotirasini kuchaytiradi. Bola o‘sha
avval tuygan lazzat, hayajon, qo‘rquvni qayta his qilgisi keladi. O‘sha tuyg‘ularni qidiradi.
Agar u ertakn
ing o‘zgargan holati bilan kelishgan taqdirda ham, undagi o‘zgarishlar bolani
yangi tuyg‘ularni his qilishga majbur qiladi. Ular endi ertak bilan emas, o‘z
-
o‘zlari bilan
o‘ynaydilar. O‘zlariga javobgarlikni oladilar. Bu hol bolani yomon kuchlardan
qo‘rqmaslikka, yaxshiliklardan zavqlanishga, go‘zallikdan hayratlanishga o‘rgatadi.
Umuman, bolaning qahramonlarga munosabatida o‘zgarish bo‘ladi. Bola haqiqiy hayot
bilan o‘ylab topilgan hodisalar orasidagi farqni anglab boradi. Bu o‘yinning bolani mustaqil
muloh
aza yuritishga undaydigan ikkinchi jihati shundaki, bola ertakni o‘zicha tahlil qilib
boradi. Uning dastlabki varianti bilan yangisini taqqoslaydi. Bir vaqtning o‘zida ertakning
har ikkala shakliga o‘ziga yarasha munosabat bildiradi. Tarbiyachi bola xayoli
dagi mana
shu munosabatni, tahlilni, taqqoslashni so‘zga aylantira olishi, yuzaga chiqara bilishi kerak.
Uning tarbiyachilik vazifasi mana shuni taqozo qiladi.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlash mumkinki, ertaklarning qiziqarli syujeti bolalarni
mustaqil fikrlashga, ijodkorlikka, asar qahramonlariga taqlid qilishga, ularning xatti-
harakatlariga munosabat bildirishga yo‘naltiradi. Agar bolalarni mustaqil fikrlashga
o‘rgatmoqchi bo‘lsak, eng avvalo, ularni ertaklar to‘qishga, ijodkorlikka, sarguzashtlar
tuzishga undash kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Avezov S.S. Folklore traditions in Navoi
’
s works. Ilmiy maqola. Middle european
scientific bulletin. 2021.
2.
S.S. Avezov D.B.Xamrayeva Maktabgacha ta’lim tashkiloti guruhlarida folklor
kichik
janrlarni o‘rgatish.
Monografiya. 2022.
3.
N.X.Azimova,, S.U.Gulyamova, MTTlarda nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida
maqollardan foydalanish texnologiyasi. Ilmiy maqola. Scientific progress. 2023.
4.
D.R.Babayeva, Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi. Darsl
ik. Toshkent
–
2018.
5. Jumayev U.T., Azimova N.X., Raxmonova S.M. Theoretical foundations of
cooperation between the family and preschool education in the moral and aesthetic
development of preschool children. Middle European scientific bulletin. 2021.
