Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Drafting techniques during the learning process of
students in fine arts lessons
Azizbek BOLTABOEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
This article describes the ways in which students can draw
with a pencil in the art class. Several techniques are provided to
help students choose and illustrate the best way to draw.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp209-213
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
draft,
artistic,
elegant,
graphite pencil,
effect,
construction,
stroke.
Tasvriy san’at darslarida talabalarining o‘quv jarayonida
qoralamalar bajarish texnikalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qoralama,
badiiy,
nafis,
grafit qalam,
effekt,
konstruksiya,
shtrix.
Mazkur maqolada talabalar tasviriy san’at darslarida
qalamchizgi texnikasi orqali tasvirlarni bir necha texnikalar
orqali tasvirlash usullari
yoritib berilgan bo‘lib, ushbu usullar
talabalarda tasvirlashning maqbul yo‘lini tanlashga va
tasvirlashga yordam beradi.
1
Teacher, Namangan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
210
Приемы выполнения черновиков в процессе обучения
студентов на занятиях изобразительного искусства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
черновик,
художественный,
изящный,
графитный карандаш,
эффект,
построение,
штрих.
В данной статье описаны способы, с помощью которых
студенты могут рисовать карандашом на занятиях
изобразительного искусства. Предоставлены помощью
несколько техник, которые помогают студентам выбрать и
проиллюстрировать оптимальный способ рисования.
Qalam bilan chizish uzoq vaqtdan beri mashhur san’at turi bo‘lib kelgan va buning
sababi sir emas.
Qalam bilan qoralama ko‘p qirrali, ko‘chma va faqat
bir nechta asosiy
badiiy materiallarni talab qiladi. Bir nechta vositalar yordamida siz nihoyatda batafsil va
chiroyli san’at asarini yaratishingiz mumkin.
Qalam bilan qoralamalar yordamida chizishingiz mumkin bo‘lgan ko‘plab uslublar
mavjud, ularning barchasi soddalashtirilgan chiziqlardan tortib, murakkab chizmalar va
qoralamalargacha bo‘lishi mumkin. Turli xil qoralama chizish usullarini o‘rganish qalam
bilan chizilgan rasmlaringizni butunlay yangi bosqichga ko‘tarib, siz yaratgan san’at
asariga yanada n
afislik olib keladi. Bu yerda biz keyingi ijodingizda sinab ko‘rish uchun
qalam chizishning turli usullari haqida ma’lumot beramiz. Bizning eng yaxshi eskiz
bo‘yicha maslahatlarimiz va texnikalarimiz quyidagilardan iboratdir.
Qog‘ozga yaratishingiz mumkin bo‘lgan soyalar va to‘qimalar sizning texnikangiz
kengligi bilan to‘liq cheklanmaydi. O‘quv qurolingiz haqida to‘g‘ri ma’lumotga ega
bo‘lmasangiz, o‘zingizni sezilarli darajada cheklashingiz mumkin [1].
Umuman olganda, yumshoqroq grafit qalamlari quyuqroq, yumshoqroq ohangni
beradi, qattiqroq grafit esa qattiqroq chiziq va ko‘proq uchli uchini taklif qiladi. Eng
samarali ish uchun eskiz asboblari to‘plamida bir nechta qalam variantlari bo‘lishi juda
muhimdir.
Ta’lim jarayonida xomaki rasmlarni bajarish ham
davomli
о‘quv rasmini
chizishdagi kabi tasviriy san’atning asosidan bо‘lgan “Umumiylikdan xususiylikka va
xususiylikdan umumiylikka” tasvirlash usuli bilan bosqichlarda amalga oshiriladi.
Tasvirlanayotgan predmet shaklini umulashtirilishining s
о‘nggi yakun
iy bosqichi
–
qog‘ozga tushirilgan narsani yaxlit birlikka yig‘ish va birlashtirishdan butun rasm bо‘ylab
aniqlik kiritish va nur-
soya nisbatlarini bitta yaxlitlikka keltirish, ya’ni tasvirlanayotgan
shakl va ana shu shakl turgan kenglikni tutashtirishdan iboratdir.
Naturadan uning
о‘ziga xos xususiyatlari bilan qisqagina xomaki rasm chizib olish,
asosan, tez k
о‘rish va idrok qila bilish qobiliyatlarini о‘stirish uchun mо‘ljallanadi.
Kuzatish, idrok qilish va xomaki rasmni ijro etishlar k
о‘p hollarda bir va
qtning
о‘zida
sodir b
о‘ladi. Shuning uchun xomaki rasm ustida ishlashning yakuniy bosqichi sifatida
umumlashtirish haqida alohida gapirish shart bo‘lmaydi.
Xomaki rasmlar chizishda foydalaniladigan usullarni farqlashning quyidagi oltita
turini belgilab olish imkonini beradi.
1. Naturani kuzatgan holda undan boshidan oxirigacha bevosita ijro etiladigan
xomaki rasmlar;
2. Kombinatsiya usulida (dastlab naturadan kuzatib, keyinchalik naturasiz
–
xotira
b
о‘yicha) tasvirlanadigan xomaki rasmlar;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
211
3. Faqat
xotiradan bajariladigan, ya’ni kuzatishdan keyin biroz vaqt о‘tgandan
s
о‘ng, ongda kо‘rish qobiliyati mustahkamlanganidan keyin chiziladigan xomaki rasmlar;
4.
Insonning avval ongida qabul qilingan ba’zi predmetlar, tirik ob’yektlar va atrof–
borliq hodisal
ar haqidagi tasavvurlarni jonlantirish qobiliyati bilan bog‘liq tasavvurlar
b
о‘yicha xomaki rasmlar;
5.
Kompleks usul bilan, ya’ni yuqorida kо‘rsatib о‘tilgan hamma ish usullarini,
jumladan tasavvur b
о‘yicha usullarini qо‘llagan holda bajariladigan xomaki
rasmlar;
6. Xayolga keltirish b
о‘yicha –
biron-bir ijodiy fikr yoki badiiy obraz, mavzu, syujet
va hokazo buyum va hodisalar haqida
о‘z tasavvurlarini jonlantirib tiklash asosida
tasvirning umumlashgan xomaki rasmlarini chizish [2].
Xomaki rasmlarning ikkinchi, uchinchi va beshinchi turlari bitta umumiy alomatlar
bilan birlashadi, chunonchi: xomaki rasm chizish bilan bir vaqtda sodir b
о‘ladigan yoki
xomaki rasm chizishdan sal oldin (uning yakunlanishi endi naturasiz, xotiradan yoki
tasavvurda kechadi) b
о‘la
digan naturani ancha yuzaki va tez kuzatish bilan yuzaga
keladigan majburiy alomat bilan.
Agar bunda ijro vaqti cheklanmasa, u holda bunday naturadan chiziladigan xomaki
rasm chizg‘ga aylanib qolishi mumkin.
Xomaki rasmlar
о‘quv vazifasini bajarishda, bir
vaqtning
о‘zida tasvirlanadigan
ob’yektning holati, soni va murakkabligi (xotirjam holat yoki harakatda), boshqacha
aytganda, xomaki rasmning
о‘z mazmunidan, shuningdek amalda duch keladigan
ob’yektiv shart
-sharoitlar.
Bu shart-sharoitlardan bittasi
–
naturani kuzatish va xomaki rasm ijrosi uchun
vaqtning cheklanganligi yoki cheklanmaganligida. Bu
о‘z navbatida naturaning
q
о‘zg‘almasligi yoki qо‘zg‘alish darajasi (harakat tezligiga)ga bog‘liq bо‘ladi. Boshqacha
aytadigan b
о‘lsak, xomaki rasm chizish usuliga eng avvalo ikkita omil ta’sir qiladi: vaqt va
naturaning holati.
Bu о‘zaro bir
-
biriga bog‘liq omillardan tashqari ijrochi va uning ishlash qobiliyati
(binobarin, xomaki rasmdagi tasvir xarakteri va sifati)ga shuningdek tashqi obyektiv
shart-sharoitlar ha
m ta’sir qiladiki, ularga rasm chizuvchi moslashishi kerak bо‘ladi (sinf,
xona yoki kо‘cha, ishlab chiqarish yoki transport, jamoa joyi, sport maydonchasi, yо‘lka,
sayilgoh va hokazolar).
Naturadan kuzatish bо‘yicha xomaki rasm chizish faqat bitta shart bilangina, ya’ni
natura umuman qо‘zg‘almas, harakatsiz turgandagina boshidan oxirigacha bajarilishi
mumkin. Bunday natura eng avvalo, jonsiz predmet (masalan, san’at asarlari,
haykaltaroshlik asarlari, me’morchilik inshootlari, bezaklar, sabzavot, meva, gul,
daraxtlar, tog‘u tosh va ba’zi peyzaj turlari, shuningdek maxsus qiyofa uchun turgan
model (inson ham) bо‘lishi mumkin
[3].
Xomaki rasmning maqsadi naturani tо‘liqsiz umumlashtirilgan kо‘rinishini aks
ettirishdan iborat bо‘lgani uchun rassom
nisbatan ancha bamaylixotir ishlaydi. Agar
maqsad amalga oshgan bо‘lsa–yu natura hali qimirlamay turgan bо‘lsa, u holda
xomakilikdan chizgi (lavha)ga о‘tish mumkin. Bunda hatto qog‘oz chetiga qо‘shimcha,
ba’zi bо‘laklarning batafsilroq chizgilarini ham amalga oshirsa bо‘ladi
[4].
Agar naturaning qо‘zg‘almasligi shartli va tasodif bо‘lsa, ba’zi hollarda u
vaqtinchalik bо‘lsa, ya’ni natura istalgan paytda, rasm chizuvchi uchun nоma’lum bir
soniyada о‘z holatini, yuz qiyofasini, imo
-
ishorasini о‘zgartirib qols
a va hatto nuqtayi
nazardan umuman yо‘qolib qolsa, u holda naturadan xomaki rasm chizishda ish xarakteri
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
212
jiddiy tarzda о‘zgaradi. Bunday holat tasodifda tirik modelning (saylgoh о‘rindig‘ida
о‘tirgan yoki о‘rnidan turib ketsa va hokazo) xomaki rasmini chizayotganda sodir bо‘lishi
mumkin.
Tasviriy san’at o‘qituvchilari talabalarga chiroyli rasmlarni samarali yaratish
uchun oddiy tuxum kabi yumaloq ob’yektni soya qilish orqali mashq qilishingiz
kerakligini aytadilar.
Bu esa talabalarga dars mashg‘ulotlariga k
irishish uchun bir
muncha qulayliklar tug‘duradi
[5].
1-usul. Ushbu tasvirni tasvirlash jarayonida soyalar orqali
eskizlaringizga chuqurlik kiritishning juda keng tarqalgan va samarali
usullaridir. Eskizlaringizni tekislashi mumkin bo‘lgan taniqli qalam
chizish uslublari haqida gap ketganda, chizish va kesishish siz
o‘rganishingiz kerak bo‘lgan ko‘nikmalar ro‘yxatining boshida turadi.
1-chizma
Chizma asosan soya va chuqurlikni yaratish uchun chizilgan asosiy chiziq bo
‘
ylab
chizilgan qator chiziqlardir. B
u chiziqlar tegmasligi kerak. O‘zaro kesishish –
xuddi shu
tarzda ishlatiladigan, lekin ular kesishgan joylarda bir qator chiziqlar yuzaga keladi. Bu
chiziqlar qanchalik yaqin bo‘lsa, chizmangizdagi soyalar shunchalik quyuqroq bo‘ladi.
2-usul. Teshik yoki
o‘zaro faoliyatga o‘xshash soya va chuqurlik
qo‘shish uchun nuqta qo‘shish san’ati. Nuqtalar qanchalik yaqin bo‘lsa,
effekt shunchalik chuqurroq bo‘ladi. Nuqtalaringiz ko‘rinishini va
yaxshiroq ta’sir qilishini ta’minlash uchun bu effekt uchun yumshoqroq
g
rafitdan foydalangan ma’qul, chunki u quyuqroq chiqadi. 2–
chizma
3-
usul. Chizmachilik aslida juda samarali bo‘lishi mumkin bo‘lgan
chizish texnikasi. Chizilgan eskizning xususiyatlarini parcha ichidagi
tartibsiz, notekis va aniq bo‘lmagan tekis
chiziqlar bilan aniqlash
mumkin. Qog‘oz bo‘ylab tasodifiy harakatlardan foydalanish tasvirning
biroz konstruksiyasiga olib keladi va bir
–biriga yaqinroq bo‘lgan tartibsiz
chiziqlar qanchalik ko‘p bo‘lsa, u shunchalik quyuqroq 3–
chizma
ko‘rinadi.
4-usul. Q
alamingiz chiqaradigan ohangni shunchaki unga qo‘ygan
bosim miqdorini sozlash orqali boshqaring. Silliq o‘tishlarni yaratish
uchun siz ko‘proq aralash ko‘rinish beradigan kichik dumaloq zarbalarni
qilishingiz mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, siz seziladig
an chiziqlar
bilan kichik doiralar qilmasligingiz kerak. Buning o'rniga, bosim
qo'shganda qalamni dumaloq harakatda harakatlantiring. Ushbu
yondashuv uchun zerikarli qalam eng yaxshi ishlaydi. 4
–
chizma
5-
usul. Chizmangizga tozaroq soyali elementni qo‘shi
sh uchun
silliq soyalashni sinab ko‘rishingiz mumkin. Buni bir necha usullar bilan
amalga oshirish mumkin, jumladan, barmog‘ingiz yoki o‘ralgan qog‘oz
parchasini chizish yoki kesishishda aralashtirish. Bu sizning eskizingizga
yanada silliq ko‘rinish beradi
. Bundan tashqari, qalamni kengroq
burchakdan foydalanish uchun oddiy burchakka burish orqali
aralashtirasiz, soyalar va soyalar ko‘rinishini yarata 5–
chizma oladigan qalinroq chiziqlar
yaratasiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
213
6-usul. Yorqin nuqtalarni yaratish qoralamangizga chuqurlik va
soyalar yaratish uchun soya qo‘shganingizdek, diqqatga sazovor
joylarni ham yaratishingiz mumkin [6].
Ajratishlar yorug‘lik manbangiz
qayerdan kelayotganini ko‘rsatishga yordam beradi va aks ettiruvchi
yuzalarni ko‘rsatuvchi qo‘shimcha tafsilotlarni
qo‘shishi mumkin. Ushbu
effektni yaratishning ajoyib usullaridan biri pigmentning bir qismini
olib tashlash yoki qorong‘ulik yo‘qligini ko‘rsatish uchun yengil joylarni yaratish va
soyani olib tashlash uchun shtrixdan foydalanishdir.
Biz cheksiz makondam
iz. Biz chizgan har bir narsa makonda sodir bo‘ladi va
subyektning fazodagi o‘ziga xos va alohida o‘rnini aks 6–
chizma ettirish oson ish emas,
shu tariqa mavzuga qog‘ozda uch o‘lchovli xususiyat beradi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, soya yaratishni o‘rganish sizning
san’atingizni yuqori darajaga olib boradi. Soyalash san'ati havaskor rasm va san’at asari
o‘rtasidagi farqni yaratadi, chunki soyalar mavzuingizga chuqurlik qo‘shadi. Oʻzaro
shtrixlash, aralashtirish va keng chiziqli usul kabi qalam b
ilan boʻyash usullari
chizmalarni soyali boʻlmaganlarga qaraganda ishonchli va realroq qilish uchun
gradatsiya yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдурахмонов
Б. Художественная культура Узбекистана: ХХ век. –
Ташкент: Узбекистан, 2000. –
С.15.
2.
Алимходжаева Л. Ильхом Джаббаров. –
Ташкент: ГИЛИ им Г. Гуляма, 1980.
–
Б.18.
3.
Rizayev Hakimjon Ismailovich.
–
Qalamtasvir, 2018. T.: 2010.
–Б
.103.
4.
Абдуллаев Н. Санъат тарихи. 2 т. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1986. –
Б.25.
5.
Методика обучения черчению. Под. ред. Василенко Е.А. –
М.: 1990. –
С. 17.
6.
Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. М.,1989. –
С.41
