Термины, обозначающие международные отношения: когнитивный и концептуальный анализ

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Terms denoting international relations: cognitive and
conceptual analysis

Nigora TASHLANOVA

1

Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khwarizmi, Fergana branch

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2023

Received in revised form

15 May 2023
Accepted 25 May 2023

Available online

15 June 2023

In all areas of our linguistics, bold steps are being taken

toward a deep study of theoretical issues, and several practical

works are being carried out. The main purpose of the research

is to study the terms used in international relations from the

point of view of linguistics, to determine the meaning and
important features of terms, and their goals and objectives,

their place and meaning in language and culture. In addition,

the intended goal includes such sub-goals as cognitive and

conceptual analysis, composition, and lexical-semantic features
of modern English, Russian, and Uzbek political terms in

cultural linguistics. Also, the work analyzed linguoculturological

features and problematic aspects of terms borrowed from

Russian and English into the Uzbek language.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp201-208

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

linguistics,

terminology,

terms denoting international
relations,

linguistic research.

Xalqaro munosabatlarni bildiruvchi terminlar: kognitiv va
konseptual tahlil

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

lingvomadaniyatshunoslik,
terminologiya, xalqaro
aloqalarni bildiruvchi
terminlar,

lingvistik tadqiqot.

Tilshunosligimizning barcha sohalarida nazariy masalalarni

tobora chuqurroq, teranroq tadqiq etish sari dadil qadamlar
tashlanmoqda, amaliy jihatdan qator ishlar amalga oshirilmoqda.

Tadqiqotning asosiy maqsadi xalqaro aloqalarda qo‘llaniladigan

terminlarn

i tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish, terminlarning

ma‘no va muhim xususiyatlarini aniqlash, maqsad va vazifalarini,
ularning tildagi va madaniyatdagi o‘rni va ahamiyatini belgilashdan

iborat. Bundan tashqari, ko‘zlangan maqsad o‘z ichiga hozirgi

zamo

n ingliz, rus va o‘zbek tillarining siyosiy terminlarini

1

Lecturer, Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khwarizmi, Fergana

branch. E-mail: nigoratashlanova7@gmail.com.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

202

lingvomadaniyatshunoslikda kognitiv va konseptual tahlil etish,

yasalish va leksik-

semantik xususiyatlarini o‘rganish kabi quyi

maqsadlarni ham qamrab olgan. Shuningdek, ishda rus

va ingliz tillarid

an o‘zbek tiliga o‘zlashtirilgan terminlarning

lingvokulturologik xususiyatlari va muammoli jihatlari tahlil qilindi.

Термины, обозначающие международные отношения:
когнитивный и концептуальный анализ

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

лингвистика,
терминология,

термины,

обозначающие
международные

отношения,
лингвистические
исследования

.

Во всех областях нашего языкознания предпринимаются

смелые

шаги

к

более

глубокому

исследованию

теоретических вопросов, проводится ряд практических

работ. Основная цель исследования –

изучить термины,

используемые в международных отношениях, с точки зрения
языкознания, определить значение и важные признаки

терминов, их цели и задачи, их место и значение в языке и

культуре. Кроме того, намеченная цель включает в себя

такие подцели, как когнитивный и концептуальный анализ,
состав и лексико

-

семантические особенности современных

английских, русских и узбекских политических терминов в

лингвокультурологии.

Также

в

работе

были

проанализированы лингвокультурологические особенности
и проблемные аспекты терминов, заимствованных из

русского и английского языков в узбекский язык.

KIRISH

Xalqaro aloqalardagi siyosiy sohaga oid chet tillaridan kirgan terminlarni o‘zbek

tiliga tarjima qilish va tarjima jarayonida uchraydigan muammolarni bartaraf etishda

o‘zlashgan terminlarni o‘zbek tiliga aynan mos tushadigan muqobil variantlarini topish

mu

himdir. Ko‘pgina siyosiy terminlar o‘zbek tiliga rus tilidan, rus tiliga esa lotin, yunon,

ingliz, fransuz va boshqa bir qancha tillardan kirib kelgan. Bu

kabi terminlarni o‘rganish

tilshunoslikdagi muhim masalalaridan biridir [1].

Boshqa til va uning xal

qaro aloqalardagi terminlari, til madaniyatidagi o‘rni bilan

tanishish uchun lingvistika sohasi yuqori o‘rinda turadi.

Tilshunoslik orqali biz ingliz, rus

va o‘zbek tilidagi terminlarning strukturasi, semantikasi, kognitiv va konseptual tahliliga
ega bo‘la

miz. Terminlarni

til madaniyati bilan uzviy bog‘lashning o‘ziga xosligi shundaki,

mavjud bo‘lgan

terminlarning

nafaqat o‘z ma’nosida xizmat qilishi, balki, madaniyat

ta’sirida ko‘chma ma’noda ham qo‘llanilishi, bundan tashqari ularning etimologik

jihatdan

chambarchas bo‘g‘liqligini kuzatish imkonini yoritib beradi.

Shuning uchun ham,

bugungi kunda ko‘plab olimlarimiz bu mavzu borasida turli xil tadqiqotlar olib
bormoqda. Jumladan, hozirgi kunda lingvomadaniyatshunoslik o‘zbek tilshunosligiga
yangi o‘rganila

yotgan fan sifatida kirib keldi. Shuni

ta’kidlash joizki, xalqaro aloqalarda

iste’mol qilinayotgan atamalarni lingvomadaniyatshunoslik

bilan

bog‘lash bugungi

kunning dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Shuning uchun

“Xalqaro aloqalarni

bildiruvchi terminlarning

lingvomadaniy xususiyati” nomli magistrlik dissertatsiyasi

tanlandi [2-4].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

203

ADABIYOTLAR SHARHI

O‘zbek tili atamashunoslik sohasining hozirgi darajasi, ilmiy qiymati bevosita rus

hamda boshqa xalqlar atamashunoslarining ishlari bilan chambarchas bog‘liq.

Shu jihatdan qaraganda, N.A. Baskakov, L.A. Bulaxovskiy, G.O. Vinokur, V.V. Vinogradov,
A.A. Reformatskiy, D.S. Lotte, S.A. Chapligina, T.L. Kandelaki, V.P.

Danilenko kabi o‘nlab

terminshunos olimlarning ishlari o‘zbek terminshunosligining tashkil topishiga o‘zining
katta hissasini qo‘shdi. Turkiy xalqlar tilshunoslarining, jumladan, M.Sh.

Gasimov,

B.U. Oruzbaeva, R.A. Urekenova, F.S.

Faseev kabi olimlarning ishlari ham o‘zbek tili

terminologiyasining rivojiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shildi [3

-9].

MATERIAL VA TADQIQOT USULLARI

Bugungi

kunga kelib, til va madaniyat uyg‘unligi muammosi bir qancha olimlar,

tilshunoslar va tadqiqotchilar diqqat-

e’tiborini qozonib ulgurdi.

Ushbu mavzuga doir

turli xil yondashuvlar tilshunoslikning lingvomadaniyatshunoslik, psixolingvistika,

etnolingvistika, sotsiolingvistika, tarix, adabiyotshunoslik kabi sohalarida o‘rganib

kelinmoqda. Olimlar tomonidan olib borilayotgan tadqiqot ishlarida til va madaniyat

munosabatlari masalalari yoritilib, ularning bir biriga bog‘liq doimiy birliklar yoki bir
birini to‘ldiruvchi muhim komponentlar ekanligi to‘laqonli isbotlanib kelmoqda.

Tilda

madaniy qadriyatlar o‘z ifodas

ini topadi va ularni xalqqa yetkazib berishda til

asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.

Til

dunyoning milliy manzarasini, xalqning o‘ziga xosligi

va milliy madaniyatini o‘zida mujassam etadi.

Til va madaniyat

o‘rtasidagi o‘zaro

munosabat ayniqsa, chet tili o

‘qitish jarayonida yaqqol nomoyon bo‘ladi. Lekin, xorijiy

tilni mukammal o‘rganishda esa, u boshqa xalqning, boshqa millatning dunyoviy

manzarasini anglab yetadi.

O

‘

rgatishning

pirovard maqsadlaridan biri har bir til o‘rganuvchida kommunikativ til

ko‘nikmalari va

ularning ijtimoiy madaniy dunyoqarashini boyitish, hamda madaniyat

haqidagi muloqotlarda bayon qilinadigan fikr-mulohazalarning saviyasini oshirishdan iborat.

Madaniyatning

til bilan o‘zaro bog‘liqligi murakkab psixolingvistik jarayonlardan

biri bo‘lgan –

tarjima muhim ahamiyat kasb etadi. Tarjima axborotning asl ma’nosini

ifodalashda lingvistik birliklarning mosini topish va ularning samarali qo‘llanilishini o‘z

oldiga m

aqsad qilib qo‘yadi.

U

o‘z madaniyatimizning xorijiy til madanyati bilan o‘zaro

munosabati va o‘ziga xos tafovutlarini hamda dunyoni anglash

bilan

bog‘liq muayyan

kognitiv jarayonlarni ustun qo‘yadi [10

-14].

Til

va madaniyat uyg‘unlashuvida, shuningdek, ta

rjima jarayonida inson beixtiyor,

tilning muhim leksik tarkibini tashkil etuvchi birliklardan biri bo‘lgan xalqaro

aloqalardagi siyosiy terminlarga duch keladi. Har bir xalq, har bir etnik guruh har qaysi

davrda o‘z onomastik birliklariga, ya’ni siyosiy terminlar ro‘yxatiga ega bo‘ladi.

Xalqaro

aloqalardagi siyosiy terminlar muayyan madaniyatning muhim konseptlarini namoyon

etishda muhim ahamiyatga ega. Vaholanki, ko‘p holatlarda atoqli otlarning og‘zaki nutqda

shakllanish xususiyatlari, ularni xorijiy va ona tilida yetkazib berish tadqiqotchilar, til

o‘rganuvchilar va tarjimonlarning diqqat markazidan chetga chiqib qoladi.

Bundan

tashqari, ularga doir maxsus adabiyotlar xususan, lug‘atlar, qo‘llanmalar, darsliklarning

yetishmasligi mavzuning dolzarbligini oshiradi.

Yuqoridagi mavzuga muvofiq, xalqaro aloqalardagi siyosiy terminlarning atroflicha

til madaniyatidagi ahamiyatini birma bir tahlil qilish jarayonini batafsilroq jadval asosida

bayon qilamiz. Masalan: ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi bir ma’noli t

erminni misol qilib

olsak.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

204

“

ambassador

”, “

посол

”, “

elchi

” –

bir davlatning boshqa bir davlatdagi elchixonasiga

rahbarlik qiluvchi diplomatik vakil. Tarixiy manbalarda bir davlat hukumati tomonidan

ikkinchi davlat hukumatiga diplomatik vazifa bilan yuboriladigan doimiy yoki muvaqqat

vakil. Etimologik

tariflar sifatida quyidagilarni sanab o‘tishimiz mumkin.

Embassador

–

termini o‘rta asrlarda ingliz

-fransuz tilidagi ambassador

so‘zidan

yasalgan bo‘lib, asosi lotin tilidagi “

Ambaxus-Ambactus

” so‘zi va bu so‘z xizmatkor elchi

ma’nosini anglatadi.

XIV

asrda bu termin keng qo‘llanila boshlagan [4].

Посол

–

termining asosi Belarus tilidagi

“посилатъ”

so‘zidan olingan bo‘lib

jo‘natish yuborish ma’nosini anglatadi [5].

Elchi

–

atamasi ilk bor Uyuq daryosi vodiysidan topilgan qadimiy turkiy Enasoy

runik bitigida qayd etilgan, undan avval yalavoch, yalafar, rasul atamalari bilan ham

ifodalangan. “Yalavoch”

atamasi birinchi marta

Oltinko‘l

yaqinidan topilgan Enasoy

yodnomasida ko‘zga tashlanadi.

Mazkur qadimiy turkiy bitikda 711-yilning avgust-

sentabr oylarida Tibetga Turk xoqonligidan kelgan diplomatik vakilning tashrifi xususida

gap boradi [O‘zbekiston

Milliy Ensiklopediyasi].

Lingvomadaniy

jihatdan esa elchi so‘zi kontekstda nafaqat o‘z ma’nosida, balki

ko‘chma ma’noda aynan metafora ham bo‘lib qo‘llanilishi mumkin.

Masalan, elchi

so‘zi ayrim badiiy asarlarda metafora bo‘lib kelganida

sovchi

,

o‘rtakash, payg‘ambar

ya’ni

rasul

(Ollohning yerga birinchi

jo‘natgan elchisi “Muhammad

Sollallohu Alayhi

Vasallam”) so‘zlari qo‘llanilganini ko‘rish mumkin.

Yuqorida

ko‘rsatilgan tadqiqotlardan shuni xulosa qilish mumkinki, nafaqat tilda

qo‘llaniladigan oddiy so‘zlar baki terminlar, ya’ni xalqaro aloq

alardagi atamalar ham til

madaniyatiga ta’sir etibgina qolmay, alohida o‘zgacha o‘rin ham egallar ekan.

Xalq

o‘g‘zaki ijodidan

ham elchi

so‘zi bilan bog‘liq maqollarga e’tibor bersak:

Elchiga

o‘lim yo‘q, sovchiga o‘lim yo‘q.

“

minister

” –

davlat siyosatchisi bo‘lib, milliy va mintaqaviy hukumat boshqaruviga

ega bo‘lgan shaxsdir, vazifasi boshqa davlat ministrlari bilan siyosiy savollarning

yechimida qaror qabul qilishda asosiy qatnashchi. Odatda ular hukumat mahkamasining

a’zolari hisoblanadi. Ba’zi mamlakatlarda

hukumat

rahbari etib “Bosh Vazir” tayinlanadi.

“Министр”

termini hukumat boshqaruv strukturasining asosiy rahbari

hisoblanadi. Ingliz

tilidan o‘zlashtirilgan bo‘lib, boshqa mamlakatlarda, misol uchun,

AQSH, Buyuk Britaniya, Meksikada

devonxona a’zosi deyiladi,

Buyuk Britaniyada esa

alohida vazirlarni davlat kotibi deb ham atashadi.

Vazir (arab.

–

yuk ko‘taruvchi) –

o‘rta

asrlarda Yaqin

va O‘rta

Sharq davlatlarida, shu

jumladan, O‘rta

Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kenga

shi (devon) boshlig‘i.

Vazirlar

vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan.

Vazirlar

podshoh, xon viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari

hisoblangan. Arab xalifaligida vazir lavozimini 1-

bo‘lib xalifa al

-Mansur (754

–

775) joriy

etgan. Somoniylar davrida 10

devon bo‘lib, ularni xo‘jayi buzrug, sohib barid, mushrif, vakil,

muhtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida

saltanatning markaziy ma’mur

iyatini bosh vazir

–

devonbegi boshliq vazirdan iborat arkoni

davlat boshqargan. Ular: 1) mamlakat va raiyat ishlari, 2) harbiy ishlar, 3) tijorat, 4) moliya

ishlari bo‘yicha

vazirlar sanalib, yana 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe

mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur vazir

devonbegiga bo‘ysungan va ular

bilan bamaslahat davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir

yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq to‘plash, qo‘shni xonliklar

bilan aloqa qilish,

amaldorlarni tayinlash va h.k.dan iborat bo‘lgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

205

Lingvomadaniy jihatdan esa rus

tilidagi “министр” so‘zi aynan rus tilida, asosan

og‘zaki tilda nafaqat o‘z terminologik maydonida, balki ko‘chma ma’noda ham kelishi

holatini kuzatishimiz mumkin.

Misol uchun:

Когда человек становится богатым

,

его считают как он стал

министром.

Yuqoridagi misolda

министр so‘zi –

rus tilidagi og‘zaki tilda dimog‘i baland,

kattatarosh, pisand qilmaydigan xarakterdagi insonlarni tasvirlashda qo‘ll

aniladi.

“society”

-

termini lotin “societas” so‘zidan, ya’ni uning ot shakli bo‘lmish

socius

(ittifoqchi, o‘rtoq, do‘stlik)dan kelib chiqqan, partiyalar o‘rtasidagi ichki ta’sir va

munosabatlardagi do‘stona aloqalarni ifodalashda qo‘llaniladi.

Jamiyat-

Cemiyetterminsi

o‘zagidan arab tilida

ictimai

sifati yasalgan.

Ictimai

sifatining fransuz tili

dan o‘zlashgan muqobili hisoblangan

sosyal

so‘zi turkcha nutqda

ictimai

sifatidan ko‘ra faolroq qo‘llanadi.

Middle French societe < Latin societas, equivalent to soci(us) partner, comrade + -

etas, variant of -itas- -ity.

Politics

–

grekcha :

πολιτικός politikos so‘zidan olingan bo‘lib “uchun, ning, ya‘ni

fuqarolarga aloqador” deya ta’riflanadi.

Qadimgi manbalarda berilishicha, 15- asrlarda

“Polettiques” deb berilgan bo‘lsa, hozirgi zamonaviy ingliz tilida “politics” so‘zi

qo‘llanilmoqda. Vazif

asi

–

bir guruhning barcha a'zolari murojaati orqali yagona qaror

qabul qilish jarayonidir. Bundan tashqari, bir shaxsning xatti harakati yana bir kishining

tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatishini o‘z ichiga oladi.

Политика

(grekchadan olingan

bo‘lib “hukumat harakati”) –

tushunish, o‘zida

davlat organlari hukumati va hukumat boshqaruvi harakatni ifodalaydi, bundan tashqari

jamiyat hayotining voqea hodisalari, funksiyalangan hukumat

bilan bog‘liq.

Siyosiy

sohaning ilmiy izlanishlari siyosatshunoslik doirasida olib boriladi.

Siyosat

–

(arab.

س

اي

ةس

(siyasa)

–

ot tarbiyalash, ot boqish)

–

davlatni boshqarish

san’ati.

Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli

guruh vakillari ham qatnashadi. Bu

atama ostida ko‘pincha

hukumat faoliyati tushuniladi.

Siyosat turli ijtimoiy-

siyosiy institutlar, ijtimoiy qatlamlar, tabaqa va guruhlar o‘rtasidagi

munosabatlar bilan bog‘liq.

Uning mohiyatini davlat hokimiyati shakllari, uni amalga

oshirish va boshqarish tashkil etadi.

Queen

–

qadimiy ingliz tilida

cwen “queen,

davlatning ayollar qoidalari, ayol, xotin”

(grek tilidagi manbalarda gyne “ayol, xotin”;

Sanskrit tilida ianis

“ayol” gna “Allohning

ayoli” qadimgi

Slavian cherkovlarida zena, Gothic tilda qino

“ayol”).

Царь (цьсарь, цѣсарь, lotin tilidagi caesar, grekchada καῖσαπ) –

slovyan monarxi

bo‘lib, odatda imperator bilan teng ma’noni anglatadi.

X asrning buyuk knyazi Semeon

I

birinchi qirollik “Царь” nomi berilgan.

Rus

tili tarixida bu so‘z: “sher–

hayvonlar qiroli”.

Царица –

rodda o‘zgarishi (ayollarga).

Qirol, qirolicha

–

so‘zlari o‘zagi turk tilining “kral” so‘zidan o‘zlashtirilgan.

Albatta

qadimda bu so‘zlarga o‘zbek

tilida

muhtojlik sezilmagan, chunki, bu so‘zlarning o‘rnida

“shox” va “malika” kabi o‘sha davrning

maxsus so‘zlari ishlatilgan.

Lingvomadaniy

jihatdan esa queen so‘zi kontekstda nafaqat o‘z ma’nosida, balki

ko‘chma ma’noda aynan metafora ham bo‘lib qo‘llanilishi mumkin.

Masalan:

You are my queen, honey!

Bundan shunday xulosaga kelishimiz munkinki qirolicha,

ya’ni

queen

so‘zi oddiy

xalq, qirolli

k oilasiga mansub bo‘lmagan insonlar orasida ham keng qo‘llaniladi.

Berilgan

jumlada queen so‘zi ayolga nisbatan uning oiladagi o‘rni tilda chiroyli va yuqori darajada

tariflash uchun foydalaniladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

206

Chamber

–

lotin tilidan olingan xona ma’nosini beradi.

Tarixda

bu so‘z so‘roq qilish

kamerasi, yoki “qorong‘i xona”, shundan beri qora quti ma’nosini

beradi. Siyosiy sohada

esa maxsus termin bo‘lib, qabulxona yoki maxsus qarorgohning tinglovchilar xonasi.

Палата

–

1) Bir qancha qonun chiqaruvchi institutlar no

mi. Ko‘plab parlamentlar

odatda ikki guruhga bo‘linadi: yuqori va quyi.

Yuqori va pastki. 2) muayyan davlat yoki

jamoat muassasalari nomi.

Palata

–

ushbu termin o‘zbek tiliga rus tilidan kirib kelgan bo‘lib siyosiy

sohada rus

tilida berilgani kabi bir xildir.

Lekin,

palata

so‘zini

insonlar

muloqotida ko‘p uchraydigan ma’nosi shifoxonaning

bemorlar uchun berilgan xonalariga omonim sifatida keladi. Bu esa

chamber

so‘ziga

berilgan ta’rifga to‘g‘ri keladi.

Terminologiya tadqiqotida milliy tildagi manbani konseptual paradigmada

ifodalash, diaxronik rejada olib borish, modellashtirish imkoniyatining rivojlanish
ehtimolini, miqdoriy va tarkibiy rasmiy ifoda

sidagi o‘zgarishlarni topish lozim. Milliy

terminologiya alohida e'’tibor rivojlanayotgan yo‘nalishlardan

diaxronik

o‘rganishga

qaratildi. Ayni paytda ularning

kelib chiqish vaqtini o‘rnatish uchun atamashunoslikni,

ularning rivojlanish xususiyatlari va ularning

rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillarni

aniqlash yordam beradi. Shu asnoda, ifoda vositasi sifatida

terminologik so‘zni

aniqlashda, maxsus axborot uzatish va saqlash, shuningdek boshqa mexanizmlarini

o‘rganish, tushunchalar va tegishli kategoriyala

rni ifodalovchi terminlar shakllantirishiga

qiziqishlar yuzaga keldi. Rossiyaning bozor iqtisodiyoti rivojlanish jarayoni kabi

yo‘nalishlarni xizmat terminologiyasi bilan boshqarish texnologiyalarida ingliz tilini
o‘rganish, ayniqsa, diqqatga sazovordir.

Ingliz tili terminologiyasida boshqarish tufayli

AQSh boshqaruv dasturlari tarixiy rivojlanish xususiyatlari shakllana boshladi.
Shakllantirish va faoliyat muammolarini tahlil qilish uchun nazariy asos bilim fragmenti
sifatida ingliz tilidagi atamalar boshqarish qoidalariga bilim tilshunoslik va prinsiplari

ilmiy faoliyati bo‘lib xizmat qiladi va bir til maydonida

inson bilim faoliyati turlaridan

kognitiv ya’ni tafakkur ongi

sifatida qaraladi. Konnotativ belgi terminning semantik

strukturasida bevosita va bilvosita qatnashadi. Terminlarning nominativ qismi va (yoki)

uning ta’rifida o‘zining mahalliy nuqtai nazarida ifodalangan bo‘lishi mumkin.

Termin va

uning

ta’rifi shunday bir o‘ziga yetarli strukturaviy ma’noga ega bo‘lib, unga o‘zgarmas

element fanda ana shu aniqlik darajasini belgilash imkonini beradi. Terminlarning

semantik tahlilida, konnotativ belgi o‘zida pragmatik axborotni ifodalash uchun predmet
nomini belgilab olishi, sintaktik kombinatsiyalar, shu bilan birga metaforik, va so‘zning

hosilasini ifoda etadi.

Pragmatik

yondashuvga ko‘ra terminlar eng muhim konseptlarni aks ettirgan

holda belgilash mumkun. Birinchi navbatda terminlar

human

terminoelementida: human

interaction, human needs, human relations, human report etc.

Human

so‘zi (lotin tilidan

“

humanus”

so‘zidan olingan) ingliz tiliga

semantik va rasmiy assimilyatsiyasi natijasida

kirib kelib “insoniy, insoniylik, insonsevar, insonparvarlik” omillarini anglatadi. ХХ asr

20- yillarida ilm fan rivojida E.Meyo asosiy tushunchani ifodalash uchun boshqaruv

konseptida “human relations”

human

so‘zi terminoelement bo‘lib, belgini ifodalaydi.

Kognitiv lingvistika holatida human (insonparvar) konseptini aks ettiradi, prototip

kategoriya hosil bo‘lish maydonida –

barcha fikran-qalban belgini, munosabat asnosida

yotgan va aniq insonning konkret harakati, boshqarish sistemasini o‘z ichiga oladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

207

Lingvomadaniy

sohada siyosat so‘zini konseptual tushu

ncha deb olganimizda

albatta siyosiy maydondagi terminlar

va so‘z birikmalar tafakkurga jam bo‘ladi.

Xususan

har bir davlatning siyosati turlicha bo‘lib, alohida qismlarda shakllanadi.

Misol uchun,

ijtimoiy siyosat va tashqi siyosat. Ijtimoiy siyosatda shu davlatga tegishli siyosiy

terminlar umumiste’molda bo‘lsa, tashqi siyosatda esa, aksincha, barcha davlatlarga

tegishli

bo‘lgan umumiy

terminlar

qo‘llaniladi.

Berilgan lingvokulturologigik tahlilda kognitiv mapping uslubida politika (siyosat)

so‘zi semantik maydonida berilgan yuqoridagi terminlarni o‘z ichiga olgan holatini
ko‘rishimiz mumkin.

XULOSA

Xulosa

qilib, yuqoridagi tahlillardan so‘ng, til va madaniyat uyg‘unlashuvida,

xususan, tarjima jarayonida inson albatta, terminlarga duch kelishi ma’lum bo‘ldi.

Til

birliklari orasida terminlar

–

so‘z va so‘z birikmalar ob’yektlarini nomlash va ularni bir

biridan ajratib turish kabi vazifalari hamda induvidualizatsiya va identifikatsiya
tamoyillari bilan alohida ahamiyatga ega.

Tillar

va madaniyatlararo munosabatlarda va hattoki, xalqlar orasidagi o‘zaro

aloqalarda terminlarning muammosi anchadan beri tadqiq qil

inishiga qaramasdan o‘z

dolzarbligini saqlab qolgan. Terminlarning

murakkabligi va kamchiliklari ham sub’yektiv

(tarjimonning tilni mukammal bilishi va umummadaniy birliklarga ega bo‘lishi) ham
ob’yektiv (terminlaming tilda va og‘zaki nutqda shakllanish xu

susiyatlari) sabablar bilan

bog‘liq.

Terminlarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolar

yechimini topish tarjimondan yuksak mahorat talab etadi. Bu

o‘z navbatida, tillar va

madaniyatlararo samarali va muvaffaqiyat munosabatla

rini ta’minlab berishga xizmat

qiladi.

Terminologiyaning tartibga solinishi nafaqat ilmiy sohada, balki ijtimoiy hayotda

ham ahamiyati katta bo‘lgan masaladir.

Terminologiyani tartibga solishning

samaradorligi terminlar

bevosita qo‘llanadigan quyidagi holatlarda yaqqol ko‘rinadi:

kasbiy ta’limni to‘g‘ri tashkil etishda, ishlab chiqarish amaliyotida bo‘ladigan og‘zaki

muomalada, ilmiy

va ishlab chiqarish jarayonlaridagi o‘zaro yozishmalarda,

matbaachilikda, chet el adabiyotlarini tarjima qilishda. Til faqat

o‘z termin elementlar

hisobiga terminologiyasini qura olmaydi. Til

qurilish jarayoni shuni ko‘rsatadiki,

dunyoda sof tilning o‘zi umuman mavjud emas.

Har doim boshqa tillardan termin

o‘zlashtirish jarayoni sodir bo‘lib turadi, bu jarayondan chekinish mumk

in emas. Ammo

ehtiyoj sezilmagan holatlarda ham

xorijiy terminlarni sun’iy ravishda tilga olib kirish har

doim o‘zini oqlayvermaydi.

Bunday holatlarda

ko‘proq o‘z til imkoniyatlaridan

foydalanish va bunda termin

ifodalash lozim bo‘lgan tushuncha mohiyati b

ilan termin

o‘rtasidagi munosiblikni saqlashga e’tiborni qaratish lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ким В. Н., Ким Т.С. (

2009).

Социально

-

политическая терминология. Т., C.

5.

2.

A.Nurmonov (2002). Hozirgi

O‘zbek adabiy tili.

T.: Sharq. B. 62-63.

3.

Danilenko V. P. (1977).

Русская терминология: Опитлингвистичекого

описания. M.: Наука

. C. 157.

4.

G‘.

Abdurahmonov,S.Mamajonov

(2002). O‘zbek tili va adabiyoti.

T.:

O‘zbekiston,

B. 84-85.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

208

5.

В. В. Виноградов. (1961). «Вопросм языкознания», стр. 3

-10.

6.

Воджно Л. И. (

1971).

Научнотехническая терминология из обектов

изучение закономерностей розвитие язмка. Филологическая наука. с.

103.

7.

Лотте Д. С. (

1961).

Основм построения научно

-

технической терминологии.

Вопросм теории и методики. М. с.

29.

8.

Калинин А. В. (

1971).

Лексика русского язмка: с.

141.

9.

Ташланова, Н. Д. (2022). Особенности Методических Приемов Изучения

Второго Иностранного Языка.

Central Asian Journal of Literature, Philosophy and

Culture

,

3

(9), 1-11.

10.

Ташланова, Н. Д. (2022). Использование технологии дистанционного

обучения в системе высшего образования.

Research Focus

,

1

(2), 333-339.

11.

Djurayevna, T. N. (2022). Semantic and structural features of the vocabulary of

color designation in English, Uzbek and Russian languages.

Global Book Publishing

Services

, 01-123.

12.

Kурбонов, Н. Б., & Ташланова, Н. Д. (2022). Деривационные явления в

топонимии в узбекском и английском языках.

Хоразм маъмун академияси

ахборотномаси

, 302-305.

13.

Djuraevna, T. N. (2023). The Cognitive Aspect of the Purpose of Teaching

Foreign Languages.

Journal of Pedagogical Inventions and Practices

,

16

, 88-94.

14.

Djuraevna, T. N. (2023). Language Education as A System: Structure, Functions

and Main Components.

Periodical Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and

Humanities

,

14

, 141-146.