Педагогические и психологические факторы личностного формирования молодежи в социальных отношениях

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Pedagogical and psychological factors of personal
formation of young people in social relations

Ibrohimjon MAHMUDJONOV

1

Andijan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2023

Received in revised form
15 May 2023

Accepted 25 May 2023
Available online

15 June 2023

The article is based on the development of a scientific-

practical proposal and recommendation based on the

identification of pedagogical and psychological factors of the

formation of a person in social relations at a young age.

2181-

1415/© 2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp237-245

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

social attitude,

personality,
pedagogical and
psychological factors,

perception,
reality,
motive and motivations.

Yoshlarni ijtimoiy munosabatlarda shaxs sifatida
shakllanishining pedagogik va psixologik omillari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ijtimoiy munosabat,
shaxs,

pedagogik va psixologik
omillar,
idrok,

voqelik,
motiv va motivatsiyalar.

Ushbu maqola yoshlarda ijtimoiy munosabatlarda shaxs

sifatida shakllanishining pedagogik va psixologik omillarini

aniqlash asosida ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab

chiqishdan iborat.

1

Student, Pedagogy and psychology direction, Faculty of Socio-Economics, Andijan State University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

238

Педагогические

и

психологические

факторы

личностного формирования молодежи в социальных

отношениях

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

социальная установка,

личность,

педагогико

-

психологические факторы,

восприятие,

действительность,

мотивы и мотивация

.

В основу статьи положена разработка научно

-

практического предложения и рекомендации, основанной

на выявлении педагогических и психологических факторов

формирования личности в социальных отношениях в

юношеском возрасте.

Jahon ta’lim va ilmiy markazlari tomonidan yoshlarda ijtimoiy munosabatlarda

shaxs sifatida shakllanishining pedagogik va psixologik omillari rivojlanish

imkoniyatlarini, shaxsiy hayotini, kasbiy faoliyati uchun intilishlari, ta’lim tarbiya

jarayoni va shaxslararo munosabatlarda yuzaga keladigan psixologik xususiyatlarni

roʻyobga chiqarish orqali oʻz

-

oʻzini takomillashtirishga ta’sir etuvchi demografik,

individual omillarni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu borada

yoshlarda ijtimoiy voqelikka munosabat shakllanishi, ularda oʻzaro munosabatlarning

rivojlanish dinamikasi, shaxslararo hamkorlik muammosi, oʻ

zaro jarayonlardagi

munosabatlar hamda ularning sotsializatsiyasi, ijtimoiy hozirlik va individual tipologik

tuzilmalarini aniqlash bilan bogʻliq ijtimoiy

-

psixologik izlanishlarga alohida e’tibor

qaratish zarurati mavjud.

Respublikamizda

yoshlarda

ijtimoiy

munosabatlarda

shaxs

sifatida

shakllanishining pedagogik va psixologik omillarini tadqiq etish orqali hamjamiyatimizni

siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy-

psixologik taraqqiyotida koʻzda tutilgan ijobiy oʻzgarishlarga

daxldorlik hissini tarkib toptirish boʻyich

a zarur huquqiy-

me’yoriy asoslar yaratilmoqda.

“.. Yoshlarni san’at dunyosiga oshno etish, komputer va IT texnologiyalari sohasida bilim

va koʻnikmalarga ega boʻlishlari uchun zarur jihozlar bilan ta’minlash borasidagi ishlar

yangi sifat bosqichiga koʻtarish” [1] masalalari bilan bir qatorda ularni shaxslararo

munosabatlarga ijtimoiy-

psixologik tayyorlash, kasbiy koʻnikmalarga ega boʻlishlari

ustuvor vazifa sifatida belgilanganligi, jamiyatimiz a’zolari boʻlgan yoshlar masalalarini

ilmiy oʻrganishga zarur asos boʻla oladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022

-yil 28-yanvardagi PF

–

60-son

“2022–

2026-

yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi

toʻgʻrisida”, 2017

-yil 5-iyuldagi PF

–

5106-

son “Yoshlarga oid davlat siyosati

samarado

rligini oshirish va Oʻzbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qoʻllab

-quvvatlash

toʻgʻrisida” Farmonlar, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019

-yil

7-iyundagi 472-

son “Psixologiya sohasidagi kadrlarni tayyorlash tizimini yanada

takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari

toʻgʻrisida”gi Qarori va boshqa me’yoriy hujjatlar doirasida belgilangan keng koʻlamli

strategik chora-tadbirlarni amalga oshirishda mazkur dissertatsiya ishi muayyan

darajada xizmat qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

239

Zamonaviy jamiyat chuqur inqirozni boshdan kechirmoqda, biz bu jarayonni

bevosita kuzatamiz, shu bilan birgalikda uning ishtirokchilarimiz. Notinchlik, doimiy

ijtimoiy beqarorlik hozirgi ijtimoiy voqelikning oʻziga xos xususiyati boʻlib, uning

oʻzgarishlari tez rivojlanmoqda. Ijtimoiylik qiyofasini oʻzgartirishda globallashuv

jarayonlarining roli haqidagi munozaralar hali tugallanmagan, raqamli jamiyat

muammosi qanday paydo boʻlgan, bu zamonaviylik va uning kelajak qiyofasi doirasida

namoyon boʻlgan soʻnggi tendensiya oʻzini madaniy tajribani oʻrnatishning yangi

shakllarida, virtual, raqamli, haqiqiy “Men” birlashadigan yangi shakldagi oʻziga

xosliklarda namoyon boʻlmoqda. Nihoyat, ijtimoiy voqelik murakkabligi, mozaikligi, koʻp

darajali va koʻp bosqichli, oʻzgaruvchanligi bilan ajralib turadi, bu ham uni tasvirlash va

tushunishni qiyinlashtiradi.

Internetdan tortib blokcheyngacha boʻlgan yangi axborot

-kommunikatsiya

texnologiyalari jamiyatni yangicha shaklda qayta tashkil etmoqda. Gorizontal va tarmoq

tuzilmalari iyerarxiklarga nisbatan ijtimoiy jarayonlarga ta’sirini kuchaytirmoqda. Bir

tomondan, bu zamonaviy inson uchun katta imkoniyatlarni ochib beradi: ijtimoiy

tarmoqlarda deyarli bir lahzali muloqotdan tortib, davlat va uning institutlari bilan

elektron aloqaga qadar. Axborot oʻziga xosligi, axborot jamiyati rivojlanishining natijasi

yoki insonga tushadigan ma’lumotlarning miqdori va intensivligi uning tanqidiy idrok

etishini cheklaydi. Bugungi kunda axborot oqimining shiddati juda tezkorlik bilan

rivojlanib, ortib bormoqda. Shuning uchun yangicha ijtimoiy vaziyatda iqtisodiy-siyosiy-

ijtimoiy jarayonlarga ta’sir koʻrsatish darajasini oʻrganish dolzarb muammo sifatida

gavdalanmoqda.

Falsafa fanida voqelik fenomeni

–

haqiqiy mavjud reallik. Voqe

lik “oʻz

-

oʻzidan”

bilish tufayli namoyon boʻlishi mumkin hisoblangan va muayyan vaqtda roʻy bergan

barcha narsa va hodisalardir. Voqelik mavjud narsalarga taalluqli, ularning mavjudligi

dalil isbotni talab etmaydi. Bunda asosiy muammo narsalarning voqeligi, real

mavjudligida emas, balki biz uni qanday idrok etishimizda, tushunishimizdadir [2].

Mazkur muammo quyidagi nuqtai-

nazarlarga koʻra hal etilishi mumkin:

1.

Bilish “oʻz

-

oʻzidan mohiyatni” aniqlashga yoʻnaltirilgan.

Voqelikni anglash uchun

uni ong bilis

h ob’yektiga aylantirmogʻi lozim. Shu ma’noda, voqelik bilish holatidan qat’iy

nazar, ongdan mustaqil ravishda mavjud boʻlgan narsalar voqeligi, tabiatiga ega.

Bilish

voqelikning mohiyatini aniqlash jarayonidir.

2.

Voqelikni bilish insonga xos boʻlgan hiss

iy-transtsendent holat hamdir. Buning

ma’nosi shuki, voqelik ta’sirida insonda emotsional

-

retseptiv holatlar mavjud boʻladi,

ularni mavjudligini oʻzi ham voqelik. Masalan, kishilarning hissiy

-retseptiv tajribalari,

ta’sirlanish, chidam, azob va hokazolar shular jumlasidandir[3]. Mazkur ma’noda, voqelik

voqealar tarzida namoyon boʻladi. Bilish faqat real mavjud boʻlgan narsalarning

mohiyatini tushunishgina emas, balki, narsalarning insonga ta’siri natijasida hosil

boʻladigan xatti

-harakatlar, emotsional holatlarni tushunish (nimanidir kutish, oldindan

sezish, oʻzini nimagadir tayyorlash, yutuq va kamchilikni his qilish, oʻzi va boshqalar

hatti-

harakatlari oqibatlarini, oʻzi va boshqalar kayfiyatlarini bilish) hamdir. Voqelik

boʻlishi kutilgan narsalarni oldindan sezish, koʻrish, his qilish tarzida namoyon boʻladi.

Insonning xatti-

harakati voqealar jarayoni yoki insonni bilishga yoʻnaltirilgan.

Falsafa fani tarixiy taraqqiyotida ijtimoiy voqelik fenomeni bir necha bor

oʻrganilish ob’yektiga aylangan boʻlsa

-da,

u aynan yakka tartibda oʻrganilmagan hodisa

hisoblanadi. Jamiyat, davlat, jamoatchilik aloqalari, ijtimoiy mavjudot va boshqa

tushunchalar bilan bogʻliq ravishda tahlil qilingan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

240

Qadimgi va oʻrta asr mutafakkirlari (Suqrot, Platon, Arastu, Aurelius Avgust

in,

Tomas Akvina va boshqalar) asarlarida ijtimoiy voqelik mavzusi alohida mustaqil

tadqiqot yoʻnalishi sifatida ajratilmagan

[4]. Antik davr falsafasida bizni atrof-muhit va

narsalar toʻgʻrisida tasavvurlarimizning shakllanishi har doim “narsalardan –

voq

elikka”

yoʻnalishida tahlil qilingan

[5], u mavhumliklar va spekulyatsiyalar uchun asos boʻlgan.

Metafora va analogiyalar asoslarini yaratgan. Qadimgi Yunonistonda barcha narsalarning

tabiatini Suqrotgacha boʻlgan davrda birlamchi elementlariga bogʻlab tus

huntirganlar.

Lekin narsalarning birlamchi elementlari baribir mavhumlikka qarab ketgan, mavhumlik

esa haqiqatni kashf etishga undagan. Suqrot esa birinchi boʻlib, bu ikki narsani bogʻlab

insonning ichki dunyosini bilishning konseptual darajasiga e’tibor q

aratgan holda

quyidagicha tushuntirgan voqelik

–

inson tafakkurining voqeligi, uning dinamik va

dialektik xarakteridir.

Demokrit ta’limotiga koʻra, faqat umumiy nuqtai nazardan rang bor, fikrda

-shirin,

fikrda-

achchiq, aslida esa faqat atom va boʻshliq mavjud. “Umumiy fikr” narsalarning

tabiatiga koʻra emas, balki “umumiy qabul qilingan fikrga koʻra” va “biz uchun” degan

ma’noni anglatadi. U oʻz navbatida, narsalarning tabiatini “haqiqat” iborasi bilan ifodalaydi.

Demokrit oʻz qarashida ob’yektiv ravishda mavjud boʻlgan “narsalarning tabiati” va

sub’yekt tomonidan hissiy idrok etish shakllariga e’tibor qaratadi.

Platon esa voqelik haqidagi gʻoyalarni rivojlantirib ikkita voqelikning mavjudligini

asoslab bergan. Birinchisi empirik va inson idrok eta oladigan, ikkinchisi esa insoniyat

tomonidan idrok etib boʻlmaydigan narsalar va gʻoyalar voqeligi.

Oʻrta asrlarda ijtimoiy voqelik toʻgʻrisida aniqroq tushunchalar va qarashlar paydo

boʻla boshladi. Mutafakkirlar va ilohiyotshunoslarning bahs

-munozaralari natijasida fan

koʻplab ma’lumotlar bilan boyib bordi. Ijtimoiy voqelik mavzusining ayrim jihatlari

P. Dekart, B. Spinoza, T. Xobbs, J. Lokk va Yangi davrning boshqa mutafakkirlari tomonidan

koʻrib chiqila boshlandi. Ularning ilmiy ishlari ijtimoiy voqelik,

qoida tariqasida davlat va

siyosiy muammolar miqyosida tahlil qilingan. Xususan, J. Lokk narsa va jismlarning asosiy

xususiyatlari uzunlik, oʻlcham, shakl, nisbiy holati, oʻtkazuvchanligi, miqdoriy xususiyatlari,

surilishi, mexanik harakati, tinch holati v

a davomiyligi ikkilamchi rang, tovush, ta’m, hid va

boshqalarga qaraganda koʻproq haqiqatga ega deb aytgan.

XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida paydo boʻlgan sotsiologiya va ijtimoiy

psixologiya fani ijtimoiy voqelikni faol ravishda

oʻrganishni boshladi, lekin sotsiologiyaning

oʻziga xos predmeti va oʻziga xos usullari boʻlgani sababli ijtimoiy voqelikni oʻrganish,

avvalambor, sotsiologik bilimlar rivojlanishi uchun xizmat qilmoqda. Oʻsha davrlardan

boshlab deyarli barcha faylasuf va sotsiologlar turli xil konseptual pozitsiyalardan

jamiyatning munosib modellarini yaratishga harakat qilishdi. Jumladan: F. Giddins,

L. Gumpulovich, V. Papeto, P. Park, T. Parsons, P. Sorokin, M. Blansho kabi olimlar ijtimoiy

voqelik nazariyasining rivojla

nishiga katta hissa qoʻshdilar

[28;103]. Ijtimoiy voqelikni

postmodernizm asoslariga tayangan holda, J. Bodriyyara, J. Deleza, J. Derpida, M. Fukolar

tomonidan ijtimoiylikning yangi qiyofasi ijtimoiy voqelik

–

virtuallik tushunchasi fanga

kiritildi.

XX asrning ikkinchi yarmida ijtimoiy voqelik tabiati, jamiyatning mohiyati va

ularning tarkibiy modellarini yaratish imkoniyatlari haqida koʻplab yirik olimlar P.

Aron,

P. Berger, P. Burdie, E. Giddens, L. Goldman, A. Gouldner, G. Lukman, N. Luman,

K. Manxeym, Yu. Xabermas, P. Shtompki, A. Shyuts asarlarida fikr yuritildi va qisman

ta’riflab berildi.

Ijtimoiy voqelikdagi aloqalar, bogʻliqliklar, almashinuvlar tarmogʻi yangicha

interdividual voqelik sifatida namoyon boʻlmoqda. Bu odamlarni bir

-biri bilan

bogʻlaydigan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

241

oʻziga xos ijtimoiy muhitni tashkil etmadi. “Voqelikning ijtimoiy qurilishi nafaqat ijtimoiy

taraqqiyotning murakkab mexanizmlarini boshqarish va oʻzlashtirishni, balki shaxsni unga

adaptatsiyalashuvini ta’minlash muhim ekanligini dalillamoqda”.

“Yoshlarda ijtimoiy voqelikning individuallashuv jarayonlaridan tashqarida

mavjudligini hamda rivojlanishini ham koʻrish mumkin. Lekin ijtimoiy axborotni idrok
etish va qayta ishlash faqat insonning sub’yektiv mexanizmlari yordamida amalga
oshiriladi”. Ob’yektiv xususiyatga ega boʻlgan ijtimoiy voqelik shaxs tomonidan uning

xulq-

atvorida allaqachon mavjud boʻlgan sub’yektiv xarakterga ega boʻlgan

konstruksiyalar (masalan, stereotiplar yoki qoʻrquvlar) orqali idrok etiladi.

Xulq-

atvorga ta’sir etuvchi bir

stimul, turli odamlar, hattoki bir odam tomonidan,

turli kontekstda turlicha interpretatsiya qilinishi mumkin. Shu bois, turli psixologik

yoʻnalishlarda sub’yektiv interpretatsiyalarni tadqiq etish muammosi markaziy oʻrinda
turadi. Inson idroki toʻliqligiga uning tajribasi, koʻnikma va bilimlari anglash aktidagi har
qanday axborot mazmunini belgilab ta’sir qilib boradi. Anglash jarayonini tadqiq etishga
boʻlgan zamonaviy ijtimoiy

-psixologik yondashuv muammoning ikki jihatini kashf etadi:

1. Anglash jarayonini ijtimoiy determinatsiyalashganligi tahlili.

2. Ijtimoiy voqelik, ijtimoiy ob’yektlarni anglash jarayonining oʻzi.

Ushbu yondashuv doirasida anglashning bir necha jabhalari inobatga olinadi:

ijtimoiy idrok (interrepsonal idrok mexanizmlari va effektlari, shaxslararo idrok aniqligi,
shaxslararo attraksiya va h.k.) mavjudligi hamda atributiv (nisbatlash) jarayonlar
(G.Kelli, E.Jons, P.Nisbet) va kognitiv konstruktlarning (F.Xayder, T.Nyukom, CH.Osgud,
P.Tannenbaum, L.Festinger) mavjudligi.

Hozirgi kunda fan tizimli bilimni rivojlantirishning hukmronlik qiluvchi vositasidir.

Bilim va axborotning oʻzaro nisbatida ular oʻrtasida murakkab sinergetik

-dialektik aloqa

ochiladi. Bilim shaxsiy tajriba mavjudligini koʻzda tutsa, axborot aksariyat holda uni
e’tiborga olmaydi. Odam hali birlamchi tajribaga ega boʻlishga ulgurmay turib, axborot

unga ikkilamchi tajribani yetkazib beradi.

Axborotning globallashuv jarayoniga falsafiy va ijtimoiy-psixologik jihatdan

yondashganimizda, uning mohiyatini quyidagicha izohlash

mumkin. Global soʻzi

(fransuzcha global

–

umumiy, lotincha globus

–

shar) muomalada quyidagicha ma’nolarni

ifodalaydi

–

1. Butun yer sharini qamrab oluvchi;

2. Har tomonlama, toʻliq, yalpi, universal. Global muammolar esa –

umumbashariy

hayot va taraqqiyo

t bilan bogʻliq hozirgi zamon muammolari.

“Xulosa qiladigan boʻlsak, har bir odam idroki oniy ta’sirni passiv aks ettirish emas,

ijtimoiy kontekst tomonidan belgilanadigan, yaxlit sifatini anglashga qaratilgan,

anglashning jonli va ijodiy jarayonidir”. Shu

ning uchun uni E.Toffler tomonidan

farqlangan voqelikning turli fragmentlari (parchalarini) “muhit” sifatida ilgari
suriladigan, konkret ijtimoiy “muhitlar” doirasida tahlil qilish joiz.

“Aynan oʻsha besh xil munosabat –

zamonaviy istiqbol negizida

–

ijtimoiy tajriba

toʻqimasini shakllantiradi. Individning ushbu komponentlarga boʻlgan oʻziga xos

munosabati ijtimoiy anglash tomonidan bilvositalashgan inson tajribasi tuzilmasini
ifodalaydi. E.Toffler yondashuvning qadr-qimmati shundaki, u nafaqat ijtimoiy voqelik

“muhiti” holatini farqladi va koʻzdan kechirdi, balki inson shaxsining ijtimoiy anglash va
adaptatsiyalashuv jarayonlarini: oʻtmish

-bugun-kelajak uzviyligida tadqiq etish imkonini

beradigan, muvaqqatlik konsepsiyasini iste’molga kiritdi. Taraqqiy etay

otgan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

242

munosabatlar tizimidagi faol tuzilma sifatida ilgari surilayotgan shaxs ikki tendensiya

egasiga aylanadi”:

1.

Tizimning umumiy tajribasi, ya’ni saqlanish, qayta tiklanish tendensiyasi.

Ayni

vaziyatda, A.G.Asmolov fikriga koʻra, shaxs, shaxs va tizimn

i uzviylik, yaxlitlik sifatida

ilgari suriladigan utilitar funksional sifatlarini namoyon qiladi;

2.

Innovatsiyalar

tizimida

yangiliklar

paydo

boʻlishini

ta’minlaydigan,

“kengaytirilgan qayta ishlab chiqarish”, oʻzgarishlarga moyillik tendensiyasi. Shaxsda

shaxsni jamiyat tomonidan toʻliq qamrab olinishi tufayli vujudga keladigan, oʻziga xos
tizimli sifatlar namoyon boʻla boshlaydi.

Bizning fikrimizga koʻra, ushbu tendensiyalar insonning ijtimoiy voqelikka

qaratilgan ijtimoiy ustanovkalarida (hozirligi) oʻz ifodasini topadi. Biz “ijtimoiy voqelikka
qaratilgan ustanovka” terminini, odamning ijtimoiy ob’yektlar, ijtimoiy muhitga
qaratilgan yoʻnalishda harakatga hozirligiga urgʻu berish maqsadida iste’foda etyapmiz.

Yuqorida tahlil etilgan nazariy konstruktla

r negizida “Ijtimoiy voqelikdagi

konservatsiya va oʻzgarishlarga qaratilgan ustanovkalarni aniqlash” anketasi ishlab

chiqilgan.

Anketa E.Tofflerga binoan, ijtimoiy voqelik muhitlariga xos 5 blokdan tashkil

topgan. Birinchi blok insonni “buyumlar” ijtimoiy

muhiti bilan oʻzaro ta’sirini tavsif etadi:

egalik, saqlash, ayriliq, oʻzgarishlarga munosabat, muvaqqat foydalanishga munosabat;
ikkinchi blok “odamlar” muhitiga muvofiq, uchinchi blok –

“tashkilot” muhiti, toʻrtinchi

blok

–

“axborot” muhiti, beshinchisi

–

“maskan”ga xos.

Savollar odamlar hayoti davomida toʻqnash keladigan yoki toʻqnashining ehtimoli

yuqori boʻlgan, odatiy hayotiy vaziyatlarni tavsiflaydi. Har bir savolga 8 ta muqobil javob

taqdim etiladi va sinaluvchidan ular orasidagi, uning mazkur vaziyatga munosabatini aks
ettiradigan, uchta muqobil javobni tanlash taklif etiladi. Har bir savolga berilgan
javoblarda odamning ikki asosiy ijtimoiy ustanovkasi mavjud: ijtimoiy voqelikning

konservatsiya ustanovkasi va ijtimoiy voqelikni oʻzgartirish ustano

vkasi. Faktorli tahlil

natijalari asosida har bir ijtimoiy ustanovka asoslari uch integral faktorlarga
umumlashtirilgan.

1.1-jadval

Emotsional asoslarga koʻra ijtimoiy voqelikka qaratilgan ustuvor ustanovkalarning

har biri boʻyicha faktorlar

Ijtimoiy voqelik konservatsiyasiga qaratilgan

ustanovkalar

Ijtimoiy voqelikni oʻzgartirishga qaratilgan

ustanovkalar

Faktor 1. “Mening olamim” muntazamligi

Faktor 1. Yangi tajriba qadr-qiymati

1. Odatiylik
2. Xotira

4. “Mening olamim” oʻzgarmasligi

13.

“Mening” qadri

15.“Mening” kelajagim mavhumligi

1. Zamona talablari

6. Oʻtmishdan voz kechish

2. Yangi tajriba
4. Yangini anglash qadri

3.Pragmatiklik (eski narsalardan yangicha

foydalanish)

Faktor 2. Oʻzgarishlardan voz kechish

Faktor 2.

Oʻzgarishlarga intilish

5. Oʻtmish qadri

6. Yangidan qoʻrquv

9. Yangiga ishonch

5. Yangilik qadri

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

243

9. Yangilikka ishonchsizlik
10. Yangilikka ishtiyoq mavjud emasligi

14. Oʻtmish qulayligi

10. Yangining jozibadorligi
14. Yangining qulayligi

Faktor 3. Tara

qqiy etish va oʻzni oʻzgartirish

muammolari

Faktor 3. Oʻzni rivojlantirish va imkoniyatlarini

namoyon qilish

3.Utilitarlik (eski

buyumlardan odatiy

foydalanish)

7. oʻzini oʻzgartirishni xohlamaslik

11. tanlov muammosi

12. oʻz joyini topish

muammosi

8. yangini oʻzlashtirish chogʻidagi qoʻrquv

8.

Yangini

oʻzlashtirish

chogʻidagi

muvaffaqiyatga ishonch

11. Odam nima xohlashini biladi

7. Oʻzgarish, taraqqiyot qadri

15. Yangi imkoniyatlar

12. Imkoniyatlarini namoyon qilish xohishi

13. Tezkor boʻl

ish xohishi

Mazkur metodika nafaqat ijtimoiy olam bilan oʻzaro ta’sirda namoyon boʻladigan

inson ustanovkalarini, balki ushbu voqelikning alohida fragmentlari oʻrtasidagi oʻzaro

aloqalarni ham tadqiq etish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, kashf etilgan ustanovkalar
ortida qanday emotsional-kognitiv asoslar mavjudligini ham tushunishga yordam beradi.

Ular esa, oʻz navbatida, ijtimoiy voqelikni uning muazzamligi, konstantligi yoki oʻzgargan

holati, shuningdek, transformatsiyalashgan holatini idrok etish jarayonidagi inson xulq-
atvori va holatini prognozlash imkonini yaratadi.

Xulosa qilib aytganda, yoshlarda ijtimoiy munosabatlarda shaxs sifatida

shakllanishining pedagogik va psixologik omillarini tadqiq etishga moʻljallangan

metodika ijtimoiy olam

bilan oʻzaro ta’sirda namoyon boʻladigan inson ustanovkalari

bilan birga ushbu voqelikni tashkil qilgan alohida jabhalari oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni

ham tadqiq etish imkonini beradi.

2.

“Oʻrta maxsus ma’lumotga ega respondentlar hayotida shaxslararo

mu

nosabatlarning oʻrtacha davomiyligi oliy ma’lumotli respondentlar hayotidagi

shaxslararo munosabatlarning oʻrtacha davomiyligidan yuqoriroq”. Shaxsning
ma’lumotlilik darajasining ortishi uning yangi ijtimoiy guruhlarga mansubligini

anglatganligi uchun ham,

ma’lumot olish jarayonida u turli insonlar bilan muloqot va

munosabatlarga kirishish jarayonida rollarni faol tarzda oʻzlashtirib borishga nisbatan

ehtiyoj ortib borishi natijasi ekanligi aniqlandi.

3.

“Oʻrta maxsus ma’lumotga ega respondentlarda xususiy

tasavvurlar va obrazlar

tizimini qayta koʻrib chiqish ehtiyoji kuchli. Zotan, ijtimoiy voqelikning boshqa
jabhalariga boʻlgan munosabat olam toʻgʻrisidagi tasavvurlar isloh etilgach oʻzgaradi.
Biroq, oliy ma’lumotli respondentlarda mazkur koʻrsatkich pastl

igi mavjud vaziyat

ularning ehtiyojlarini toʻlaqonli qondirayotganini va ijtimoiy olam toʻgʻrisidagi
tasavvurlarini oʻzgartirish xohishi mavjud emasligini bildiradi”.

4.

Oʻtkazilgan tajribamizdan shunday xulosa qilish mumkinki, ma’lumotlilik faktori

ijti

moiy voqelikni tashkil etuvchi jabhalar bilan doimiy ravishda oʻzgarishlarga moyillik

jihatlarini talab qilar ekan. Bu esa globallashgan va integratsiyalashgan jamiyatga

adaptatsiyalashuvni osonlashtirish uchun yoshlarda oliy ma’lumot faktorini egallash

mu

him zarurat ekanligini koʻrsatadi.

5. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, xizmat sohasi ijtimoiy voqelikni

oʻzgartirishi yoki konservatsiyasiga, sezilarli farqning hosil boʻlishiga olib keluvchi
omillardan biri sifatida namoyon boʻlishini kuzatdik. Davlat

xizmatchisi sifatida faoliyat

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

244

yuritish axborotlarning tizimli ravishda qabul qilinishiga ta’siri natijasi deb xulosa

qilishga imkoniyat yaratib berdi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2023) / ISSN 2181-1415

245

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining

PF-60-

son “2022

-2026-yillarga

moʻljallangan

yangi

Oʻzbekistonning

taraqqiyot

strategiyasi”

Farmoni,

https://lex.uz/docs/5841063

2.

Mualliflar jamoasi. Falsafa qomusiy lugʻat.

-T.:SHarq, 2004.400 b.

3. H.K.Choriyev, Buyuk ilmiy inqiloblar tarixi.

–Т

.:Sharq.2012.244 b.

4. Pa

сс

e

л

.

Б

Ист

op

ия

з

a

п

a

дн

o

й

фил

o

с

o

фии

.

М

o

скв

a:

Миф

, 1993.- 512

с

.

5.

Гусс

ep

ль

Э

.

Филoсoфия кaк стpoгaя нaукa. Нoвoчepкaсск: Сaгунa, 1994.

-

345 с.