Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Scientific and theoretical views on the study of the
category of inflection in the Japanese and Uzbek languages
Muslima TEMIROVA
1
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2023
Received in revised form
15 May 2023
Accepted 25 May 2023
Available online
15 June 2023
In the grammar of Japanese and Uzbek languages, the
category of inclination, which belongs to the group of verbs, has
been the object of research many times. Although a number of
scientific works have been carried out on the subject, it still
attracts the attention of linguistics in the field of comparative
research. Because the need for a new perception of reality
covers not only the economy and politics of society but also the
development of science and culture. In particular, an attempt to
interpret the problems of linguistics in a new way is sure to
cause great interest.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss4/S-pp271-277
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mood category,
grammatical form,
types of mood,
tense categories,
functional forms.
Mayl kategoriyasining yapon va o‘zbek tillarida tadqiqi
bo‘yicha ilmiy nazariy qarashlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mayl kategoriyasi,
grammatik shakl,
mayl turlari,
zamon kategoriyalari,
vazifadosh shakllar.
Yapon va o‘zbek tillari grammatikasida fe’l so‘z turkumiga
kiruvchi mayl kategoriyasi ko‘p marta tadqiqot ob’yekti bo‘lgan.
Ushbu mavzu bo‘yicha qator ilmiy ishlar oshirilgan bo‘lsa
-da,
hali-
hanuz qiyosiy tadqiqot bo‘y
icha tilshunoslik diqqatini jalb
etmoqda. Zero voqelikni yangitdan idrok etish zarurati nafaqat
jamiyatning iqtisodiyoti, siyosatini, balkim ilm-fan, madaniyat
ravnaqini ham qamrab olmoqda. Xususan, tilshunoslik
muammolarini ham yangicha yo‘sinda talqin et
ishiga urinish
katta qiziqish paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi tayin.
1
Lecturer, Japanese language at the Department of Japanese Philology, Tashkent State University of Oriental Studies.
E-mail: muslima.temirova.2022@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
272
Научно
-
теоретические взгляды на изучение категории
словоизменения в японском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
категория наклонения,
грамматическая форма,
виды наклонения,
категории времени,
функциональные формы
.
В грамматике японского и узбекского языков категория
склонения, относящаяся к группе глаголов, неоднократно
становилась объектом исследования. Хотя на эту тему
выполнен ряд научных работ, она до сих пор
привлекает
внимание лингвистов в области компаративистских
исследований. Потому что потребность в новом
восприятии действительности охватывает не только
экономику и политику общества, но и развитие науки и
культуры. В частности, большой интерес наверняка
вызовет попытка по
-
новому осмыслить проблемы
языкознания.
Harakat va sub’yekt o‘rtasidagi turli aloqa munosabatlar, ularning yuzaga kelish
hodisalari tilshunoslikning har doim diqqat markazlaridan biri bo‘lib kelgan.
Bu hodisa
qiyoslanayotgan tillarda ham har tomonlama tadqiq qilingan masalalardan biridir.
Yapon
tili dunyodagi murakkab tillardan biri sifatida e‘tirof etilar ekan, u nafaqat
yozuvi (iyerogliflari) bilan, balki murakkab grammatikasi orqali ham tilshunos olimlarni
qiziqtirib keladi. Ma’lumki, yapon tili, uning kelib chiqishi va rivojlanish masalalari
haligacha to‘liq o‘z isbotini topmagan bo‘lsa
-da, yapon tili grammatikasining turli
masalalari azaldan nafaqat yapon tilshunosligining, balki umumiy tilshunoslikning
qiziqishiga sabab bo‘lib kelgan va bu hozir ham davom etib kelmoqda.
Yaponshunos olim M. Kieda izohlaganidek, yapon tili grammatikasi sistemasi
Tokugava davrining oxirlarida shakllantirilgan bo‘lsa
-
da, ilmiy tadqiqot ishlari so‘nggi
o‘ttiz
-qirq yillarda olib borildi xolos. Demak, bu orqali yapon tili grammatikasida hali
o‘rganilishi, tadqiq qilinishi lozim bo‘lgan hodisalar ko‘pligi kuzatiladi.
Lingvistik adabiyotlarda yapon tilining mayl kategoriyalari masalasi o‘tgan asrning
oxirlaridan boshlab o‘rganila boshlangan. Bu davrda olib borilgan ilmiy ishlarda mayl
alohida kategoriya sifatida emas, balki ularning formalarigina tahlilga olingan xolos.
Natijada tilshunos olimlar orasida qarama-qarshi fikrlar, yondashuvlar kelib chiqa
boshladi.
Tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, yapon tilida mayl kategoriyasi, uning turlari
masalasi bo‘yicha yagona sistematik yondashuv kuzatilmaydi. Ko‘plab yapon tiliga oid
adabiyotlarda ularning semantik jihatdan guruhlarga ajratishdan ko‘ra, har birini alohida
“yordamchi qo‘shimcha” sifatida o‘rganishni munosib hisoblashgan. Bunga asosiy
sabablardan biri
–
olimlar orasida fikrlar yakdilligi kuzatilmasligidadir.
Mayl kategoriyasining masalalari to‘g‘risidagi dastlabki ilmiy ishlar sirasiga
M.Kiedaning yapon tili grammatikasiga oid asarini keltirish mumkin. Ushbu yaponshunos
50-yillarda ijod qilgan tilshunos olimlarning qarashlarini har tomonlama tahlil qiladi va
uning fikricha, fe’l ning bir turi bo‘lib, mustaqil so‘zlarni tashkil etadi va mustaqil
bo‘lmagan so‘zlar fe’l bo‘la olmasligini ta’kidlaydi. Uning asarida fe‘llarning tuslanishini
izohlash paytida fe’l ma
yllarini ifodalovchi formalarni mayl sifatida emas, balki
yordamchi fe’l deya izohlaydi. Shuningdek, shart maylini ifodalovchi formalarni ham
yordamchi formalar sifatida keltirib o‘tadi. U bir qator yapon tilshunoslari, jumladan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
273
Mr.Yamada, D. Maizaburo, N. Yoshitaro kabilarning ham ushbu hodisada keltirgan
umumiy fikrlarini tahlil qiladi.Uning fikricha, so‘z –
qurilish materiali bo‘lsa, gapning o‘zi
binodir. Fe’l ana shu binoni qurilishida yetarli bo‘lgan asoslardan biridir. Shuningdek,
so‘z gapdan tashqarida ishlatilmasligini e’tirof etadi.
Bundan tashqari yapon tilshunoslaridan A. Hanusuma hamkorlikda shart maylini
ifodalovchi
と
(to),
ば
(ba)hamda taxminiy maylni ifodalovchi
たら
(tara),
なら
(nara)
formalarini tahlil qilish va barcha formalarni
条件表現
(
joukenhyougen
) deb nomlagan.
Unda formalar semantik jihatdan guruhlarga ajratilgan. Ammo mayl kategoriyasi sifatida
tahlil qilinganligi kuzatilmadi. Bir necha yapon tiliga oid lingvistik adabiyotlarda
条件表現
ning uchta guruhga, ya‘ni
仮定条件
(kateijouken)
,
原因・理由
(genin, riyuu)
va
逆説
(gyakusetsu)
ajratib ko‘rsatiladi va bu mayl bog‘lovchilar orqali ifodalanishi izohlanadi.
Tahlilga olingan ko‘plab yapon tilshunosligiga oid asarlarda shart maylini
ifodalovchi formalardan tashqari buyruq-istak, xabar mazmunini ifodalovchi formalar
fe’lning tuslanishi tarkibida ko‘rib chiqilgani kuzatildi. Shunga qaramay, ularning
semantik jihatdan misollar orqali tahlil qilingani ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqorida keltirilgan yapon tilshunoslarining qarama-qarshi fikrlari qatoriga rus
yaponshunos olimlarining ham qarashlarini inobatga olish ahamiyatlidir. Yapon tilida
mayl kategoriyasini izohlab berishda ham aynan ularning xizmatlari katta bo‘ldi.
Mashhur akademik yaponshunos olim V. Alpatov kollektivdagi yapon tilining
nazariy tadqiqi
ga bag‘ishlangan kitobida yapon tilshunosi Suzukining fikrlarini inobatga
olgan holda, mayl kategoriyasini to‘rt turga, ya’ni aniqlik (indikativ) mayli, taxminiy
(prezumativ) mayli, II shaxs buyruq (imperativ) mayli, I shaxs buyruq (gortativ) mayliga
ajratadi. Ammo bu hodisa Nitta qarashlarida ikki katta guruhga (imperativ va
prezumativ) ajratiladi va rus olimi Siromyatnikov asarida esa, yuqorida sanab o‘tilgan
mayl turlari qatoriga inkor va istak maylini (
отрицание
и
желательные
) kiritilganligini
izohlagan
holda, yagona fikr mavjud emasligini ta’kidlaydi. Shuningdek, tilshunos olimlar
ko‘pincha “mayl” tushunchasini butunlay rad etgani holda, yuqoridagi guruhlarga
kiruvchi qo‘shimchalarni har birini alohida
-
alohida ko‘rib chiqishni ma’qul deb
hisoblashlarini
ham kiritib o‘tadi.
Ushbu hodisaga yaponshunos olim V. Golovninning yondashuvi boshqalardan
farqlanishi bilan ayniqsa diqqatga sazovor. U yapon tilida fe’l mayllarini sistema tarzida
o‘rganishga kirishadi va ularni vazifasi jihatidan ikki qarama
-qarshi guruhlarga: xabar
(
повествовательный
) mayli va buyruq (
повелительный
) mayllariga ajratish
mumkinligini ta‘kidlaydi. Shuningdek, ushbu ikki guruhning har birini o‘z navbatida
kichik guruhlarga taqsimlaydi. Ushbu hodisani asoslab berishga intilish barobarida,
xususan, birinchi guruh, ya’ni xabar mayli modallik ma’nolarni beruvchi va yagona
sub’yektga nisbatan aniqlikni ifodalovchi vazifani bajarishini ta’kidlaydi, ikkinchi guruhni
esa unga qarama-
qarshi, ya’ni modallik ma’nolarini ifodalovchi buyruq ohangiga e
ga va
umumiy holda ish-
harakatning bajarilish, bajarilmasligini ko‘zlashga xizmat qilishini
e’tirof etadi. Shuni ham aytib o‘tish lozimki, u mayl kategoriyasini qisman rus
grammatikasiga tayangan holda olib borgani kuzatildi.
Yapon tilida mayli kategoriyasini yana bir yaponshunos olim B. Lavrentyev
tomonidan amaliy jihatdan tadqiq qilingani diqqatga sazovor. U mayl formalarini alohida
guruh deb oladi va ularni taxminiy(
предположительное
), istak (
желательное
1, 2, 3),
buyruq (повелительное), ijozat (разрешительное
), taqiqlovchi (
запретительное
)kabi
olti turga bo‘lib, har bir guruhga kiruvchi formalarni alohida izohlab beradi. Yaponshunos
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
274
olim mayl formalarini ifodalashda amaliy grammatikaga asoslanishga intiladi va keltirgan
misollarda ham ushbu hodisa yaqqol
namoyon bo‘lgan.
Yapon tilida mayl kategoriyasining murakkabliklari va masalalarini ochib berishda
bundan tashqari, bir qator rus yaponshunoslarining maqola va ocherklarida ham o‘z
yechimini topishga intildi. Bular qatoriga I. Kolbina, V. Pryaxina, A. Kolesnikova kabilarni
misol qilib keltirish mumkin.
Yaponshunos I. Kolbina o‘zining “
Zamonaviy yapon tilida shart maylining ayrim
ma’noviy qo‘shimchalari
”nomli maqolasi shart maylini ifodalovchi vositalar bo‘lgan
ば
(
ba
),
たら
(
tara
) formalarini gapda tahlil qilib berar ekan, shart mayli, umuman yapon
tilida mayl masalasi nafaqat yapon tilini o‘rgatuvchi tilshunoslarga balki umumiy
tilshunoslikning ham katta qiziqishiga sabab bo‘layotganini alohida ta’kidlaganini inkor
etib bo‘lmaydi.
V. Temerov esa shart maylini ifodalovchi vositalarning turlarini rus
grammatikasiga tayangan holda olib borgan va u ushbu mayl ikki xil yo‘l bilan, ya’ni eba
va ra formalari orqali yasalishini o‘z maqolasida keltirib o‘tadi.
Rus yaponshunoslaridan V. Pryaxina, A. Kolesnikova bilan hamkorlikda yapon tili
grammatikasiga bag‘ishlangan ocherkida
と
to
,
ば
ba
,
たら
tara
qo‘shimchalarini shart
mayli sifatida emas, shart formasi deb tahlil qiladi. Shuningdek, ocherkda mayl
kategoriyasi so‘zi deyarli uchramaganligi kuzatildi.
Bundan tashqari, yapon tilshunoslari ushbu hodisani qiyosiy tadqiq qilishga ham
bel bog‘laganlarki, keltirilgan ilmiy ishlar tadqiqotimizni amalga oshirishda muhim
asoslaridan biri bo‘lib xizmat qildi. Bunday yapon tilshunoslari qatorida Y. Mizutaning
Chikagoda himoya
qilgan ilmiy ishini nazardan chetda qoldirib bo‘lmaydi. U xabar
maylini ifodalovchi
「～ている
(te iru)
va
た
(ta)
」
qo‘shimcha (formant)larni semantik
aspektda ingliz tili bilan qiyoslagan. U zamon ko‘rsatkichlarini ifodalovchi yuqoridagi
formantlar yapon tili grammatikasida va gap mazmunida aniqlikni ifodalashda katta rol
o‘ynashini ham alohida e‘tirof etgan.
Ingliz yaponshunoslaridan R. Bogdan pedagogik ta‘lim jarayonida mayl va zamon
uyg‘unligini o‘rgatish yo‘llarini tahlil qiladi va ularning vositalarini polyak va
yapon tili
bilan qiyoslaydi.
Shuningdek, O. Hideakining yapon tilida maylda zamon va paytning roli,
P. Ananthning doktorlik ishi, Y. Takekuraning ushbu masala doirasida pedagogik
yondashuvi ham tadqiqotimizga yaqin ilmiy ishlar sirasiga kiradi.
Mazkur yo
‘
nalishlarga bag
‘
ishlangan tadqiqotlar bilan bir qatorda yapon tilida u
yoki bu mayl kategoriyasidagi mayllar bor yoki yo
‘qligi ta’kidlamaydigan, faqatgina
yapon tilining ta’rifiga bag‘
ishlangan ishlar mavjud. Ushbu tadqiqotlarda mualliflarning
nuqtai nazarlari bir-
biriga mos kelmasa, yetarli dalillar keltirilmasa va masalani ko‘rib
chiqishda qarama-
qarshiliklar bo‘lsa ham, ularning fikrlari yapon tili grammatikasidagi
jumboqli masalalarining yechimini topishga yordam berib kelmoqda.
Yaponshunos olimlarning nazariy tadqiqotlari yapon tilida mayl kategoriyasi,
ularning formalarini o‘zbek tili bilan qiyosiy o‘rganish imkonini beradi. Zero, ularning
ilmiy izlanishlari yapon tilini o‘rganuvchi mutaxassislarga muhim ilmiy manba bo‘lib
xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot ishida yapon tilshunoslari qatorida, yaponshunos rus
olimlardan V. Alpatov va V. Golovninning qarashlariga ham tayaniladi.
Yapon tilida mayl kategoriyasining yoritilishi borasida shunday xulosalarga kelish
mumkinki, yapon tili gapda harakat va sub’yekt o‘rtasidagi voqelikka nisbatan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
275
munosabatni ifodalashda fe’l maylining o‘rni muhim. Yapon tilshunosligida mayl
kategoriyasi masalasi har tomonlama o‘rganilgan hodisadir, shunga qaramay,
mayl
kategoriyasining tulari, ularning formalari turli manbalarda turlicha va to‘liq
tasvirlanmagan. Dastlabki yillarda mayl kategoriyasining shakliga nisbatan, gapda
ifodalaydigan mazmun munosabati birinchi o‘rinda bo‘lgan. Fe’l maylining
qo‘shimchalarini
semantik tahlil qilishda yapon tilshunoslari qatori ingliz hamda rus
yaponshunoslarining ham xizmatlari katta bo‘ldi.
O‘zbek tilida ham mayl kategoriyasi azaldan o‘zbek tilshunosligining diqqat
markazidagi masalalardan biri bo‘lib kelgan va bu hodisa ko‘plab o‘zbek tilshunoslari
tomonidan tahlilga tortilgan masalalardan biridir.
Bizga ma’lumki,
mayl
o‘zbek tili grammatikasi, xususan morfologiya bo‘limida juda
katta o‘rin tutadi. O‘zbek tili grammatikasining so‘z turkumlari ichida nisbatan eng asosiy
qismi
ni otlar va fe’llar tashkil qiladigan bo‘lsa,
fe’l
ular orasida keng bir soha ekanligi
anglashiladi.
Fe’l
so‘z turkumi boshqа
so‘z turkumlа
rig
а
nisb
а
t
а
n boy v
а
mur
а
kk
а
b
gr
а
mm
а
tik k
а
tegoriy
а
l
а
r sistem
а
sig
а
eg
а
.
Mayl kategoriyasi ko‘plab
bahs-
munozaralarga sabab bo‘lgan tilshunoslik
masalalaridan biri sifatida qaraladi. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, ushbu kategoriyaga
berilgan ta’riflar, shuningdek, mayl turlari ham barcha lingvistik adabiyotlarda bir xil
taqdim etilmagan.
Lingvistik adabi
yotlar, lug‘atlarda maylga quyidagicha ta’rif beriladi: “
H
а
r
а
k
а
tning
voqelikka bo‘lgаn munosаbаtini ko‘rsаtuvchi grа
mm
а
tik k
а
tegoriy
а
g
а
m
а
yl
deyil
а
di
”.
Keltirilgan ta’rif bo‘yicha ham tilshunoslar orasida turli xil yondashuvlar kuzatiladi.
Masalan, o‘zbek tilshunosi Sh.Rahmatullayevning fikricha, “harakatning voqelikka
munosabati” keng tushuncha bo‘lib, u bo‘lishlik
-
bo‘lishsizlikni ham, zamonni ham
qamrab oladi va ushbu ta’rifni u biroz toraytirish lozimligini ta’kidlaydi. Tilshunos olim
ilmiy asarida: “
Har
akatning buyurish, istash, maqsad, shart qo‘yish yo‘sinida amalga
oshuvini ifodalaydigan modal ma’nolar fe’l mayllari deyiladi
” deya ta’riflaydi.
Fe’l va uning mayllari gap qurilishida markaziy o‘rinni egallashini inkor etib
bo‘lmaydi. Sub’yektning ruhiy
-psixologik, ekspressiv-emotsionallik holatini va uning real
voqelikka, tinglovchiga, o‘zgaga bo‘lgan turli modal munosabatini ifodalashda ham fe’l
mayllarining roli muhimdir.
Fe’lning mayl kategoriyasi, uning sistemasi, turlari, ularni ifodalab
keluvchi formantlar
(formalar) ni xususida deyarli barcha o‘zbek tilshunoslari qo‘l urganlar va ularning ilmiy
asarlari hozirgi o‘zbek adabiy tilining rivojlanishiga katta turtki bo‘lib kelmoqda.
O‘zbek tilshunoslik tarixiga nazar tashlasak, A.
G‘ulomov,
T.
Xo‘jayev, A.
Hojiyev
kabilarning ilmiy izlanishlari mayl kategoriyasining keng yoritilishiga katta qadam bo‘ldi.
Shu bilan birga, kollektivda yaratilgan qator fundamental adabiyotlar ham o‘zbek tili
grammatikasining rivojlanishiga turtki berdi.
Yuqorid
a aytganimizdek, mayl kategoriyasining turlari bo‘yicha olimlar orasida
yakdillik kuzatilmaydi.
Kollektivda yaratilgan qator fundamental adabiyotlarda maylning asosan uch turi,
ya’ni
buyruq-istak, darak va shart mayllari
keltirgan bo‘lib, uni ifodalovchi
vositalar
mayl
formantlari
deya yuritilgan. Ba’zi adabiyotlarda esa to‘rtta turi keltiriladi.
T.
Xo‘jayev maylnining to‘rtta turiga yana ikkitani qo‘shadi, ya‘ni
to‘siqsizlik va
vazifa mayli
deb qo‘shishni tavsiya qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
276
O‘zbek tili grammatikasida fe’l so‘z turkumini keng ochib berishda ayniqsa yirik
tilshunos olim A.Hojiyevning xizmatlari beqiyos. Muallif ilmiy asarida fe’lni har tomonlama
tadqiq qilar ekan, mayl kategoriyasiga nisbatan ham o‘ziga xos qarashlarini keltirgan. Uning
o‘ziga xosliklaridan bir
i, mayl kategoriyasini besh turga taqsimlaganidadir, shuningdek, ular
orasida aniqlik maylini
“ijro mayli”
deb ham keltiradi.
A.
Hojiyevning turli tillarda, hatto qardosh tillarda ham mayl turlari ham bo‘lishi
mumkin degan fikrini Sh.Shukurov ilmiy
ishida tasdiqlaydi. Sh.Shukurov o‘zbek tili
yozma yodgorliklarda keltirilgan fe’llarni tahlil qilar ekan, undagi mayllarni uchta
guruhga, ya’ni buyruq
-
istak, shart va aniqlik mayliga bo‘ladi. Mayl formantlarini zamon
bilan qiyosiy planda tahlil qiladi. Til
shunos tilga olingan boshqa mayl turlarini “ajratish
isbot talab qiladi” deb ta’kidlaydi. Uning ushbu doktorlik ishi ilmiy tadqiqotimizni qiyosiy
planda amalga oshirishda yordamchi manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kuzatishlar natijasi sifatida shuni aytish joiz
ki, o‘tgan davrda ayni mavzu bo‘yicha
olib borilgan tadqiqotlarda mayl kategoriyasi masalasini o‘rganishda tilshunos
-
olimlarimiz ko‘p hollarda rus grammatikshunos olimlarning xulosalariga tayangan. Shu
tufayli ayrim hollarda o‘zbek tilining o‘ziga xos jiha
ti, mohiyati diqqatdan chetda qolgan.
Mayl kategoriyasi o‘zbek tili grammatikasiga oid barcha adabiyotlarda taqdim
etilgan bo‘lsa
-
da, uning ko‘plab masalalari hali tadqiqqa tortilishi lozim. Ushbu
hodisalarning yangidan-
yangi tahlillari hozirgi o‘zbek ada
biy tilining yanada rivojlanish
va yuksalishiga yordam beradi va uni mukammallashtiraveradi.
Kuzatuvlar mayl kategoriyasining leksik, grammatik, stilistik tahlili keyingi davrda
yanada rivojlanganligini ko‘rsatdi. Bunda M.Sodiqova,
A.Shomaqsudov kabi olimlarni
misol qilib keltirishimiz o‘rinlidir.
M.Sodiqova doktorlik ishida fe
’lning xususiyatlari, uning o‘zbek tili
grammatikasidagi o‘rnini gapirar ekan,
fe
’
llarni leksik-stilistik va grammatik-stilistik
planda tahlil qilgan. Ilmiy ishining
II bobi fe’llarning stilistik
-grammatik xususiyatlariga
bag‘ishlangan bo‘lib, unda
muallif
fe’l mayllari formalari va ularning stilistik
xususiyatlarini ochib berishga harakat qilgan. U ham fundamental adabiyotlarga
tayangan holda maylning aniqlik, buyruq va shart va maqsad mayllari, ularning
formalarini ko‘rib chiqqan. Ushbu tadqiqot ishimizda ko‘rilgan masalalar yuzasidan
M.Sodiqovaning qarashlariga tayandik. Ma’lumki, fe’l mayllari turli guruhlarga bo‘linadi.
Ammo kategoriyaning klassifikatsiyasi va nomlanishi traditsion normativ
grammatikalarda yagona sxemaga ega emasligini M.
Sodiqova ham ta‘kidlab o‘tgan.
Bundan tashqari A.
Shomaqsudov hamkorlikda o‘zbek tili stilistikasiga nazar
tashlab, morfologik stilistika tarkibida mayl formalarining stilistikasini tahlil qilar ekan,
ularning biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash, bir mayl formasi ikkinchi mayl ma’nosini berish
mumkinligini tasdiqlaydi. Masalan, ijro mayli (aniqlik mayli) harakatning bajarilganligini
yoki bajarilmaganligini ko‘rsatadi va u hech qanday grammatik ko‘rsatkichga ega emas,
shunga qaramay, u ba’zan buyruq, ba’zan shart mayllari o‘rnida kelib, ular anglatishi
lozim bo‘lgan ma’noni ifodalashi mumkinligini nazarda tutgan.
Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligini qiyosiy o‘rganish, tadqiq
qilish ancha oldindan
yuzaga kelgan. Ushbu hodisani fe’l mayllari doirasida ham benihoya olib borilganligi
kuzatildi. Zero, qardosh bo‘lgan va qardosh bo‘lmagan tillardagi tilshunoslik masalalari
qiyosiy o‘rganish, ayniqsa bugungi kun davr talabiga aylandi. Fe’l mayllarini qiyosiy
tadqiq qilishga qo‘l urgan o‘zbek tilshunoslaridan U. Tursunov fe’l mayllari orasida shart
maylining o‘zbek tilida ifodalanishi, formalari hamda ularning rus tilida berilish usullarini
tahlil qilgan. Ammo muallif qiyosiy tahlil jarayonida Sovet davri grammatikasiga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2023) / ISSN 2181-1415
277
tayanadi. O‘sha davrda rus tilini o‘rganish, ilmiy ishlar olib borishga talabning kuchaygani
sababli, rus tilshunosligi hodisalarini o‘zbek tili bilan qiyosiy o‘rganish zamon talabi
bo‘lgan
lig
ini e’tirof etgan. Ushbu tadqiqot ishimiz ham ikkala til, ya’ni yapon va o‘zbek
tillaridagi mayl kategoriyasining qiyosiy tadqiqiga bag‘ishlangan bo‘lib, ular orasida
tafovutli va mushtarak tomonlari tahlil qilinadi.
O‘zbek tilshunosligida fe’lning mayl kategoriyasini tadqiq qilish
barobarida, uni
ma’naviy durdonalarimiz orqali tahlil qilishda katta hissa qo‘shdilar. Jumladan, o‘zbek
tilshunosi Z.
Islomov Maxmud Zamaxshariy asarlaridagi turkiy fe’llarga yuzlanadi. Muallif
Maxmud Zamaxshariyning “Muqaddimatu
-l-
adab” asaridagi turkiy fe’llarning zamon
shakllari, harakat nomi, sifatdosh, fe’l mayllari, darajalari, ularning yasalish
qonuniyatlarini qiyosiy tarixiy uslubda tahlil qilgan. Ilmiy asar 2-bobining kichik
paragrafi aynan fe’l mayllariga bag‘ishlanadi. Unda traditsion grammatikad
agi keltirilgan
fe’llarni uch xil maylda o‘rgangan.
O‘zbek tilshunoslaridan Z.
Xudaybergenova ham mayl kategoriyasi, uning turlari
masalasiga oid qarashlar turli adabiyotlarda turlicha ifodalanishini rad etmaydi. O‘zbek
va turk tillarida zamon va mayl kate
goriyasi masalasini o‘rtaga qo‘yadi va uni bir
-biridan
chegaralab ayirish mushkul ekanligini e’tirof etadi. Ushbu hodisada muallif urg‘uni o‘tgan
zamon fe’liga qaratadi. Muallif ilmiy ishida o‘zbek va turk tillaridagi o‘tgan zamon
fe’llarini grammatik, fun
ksional-semantik, uslubiy jihatdan qiyoslab, ularning tafovutli va
mushtarak tomonlarini ochib bergan.
Hozirgi zamon o‘zbek tilshunoslari orasida N.Musulmanova mayl kategoriyasiga
o‘ziga xos yondashgani kuzatildi. U o‘zbek tili grammatik ma’nosi murakkab t
arkibli
ekanligi, unda kategorial ma’no bilan birga boshqa kategoriyaga xos yondosh va hamroh
ma’no qorishgan holda mavjudligini asoslashga intilgan. Muallif yuqoridagi grammatik
ma’nolar turini aniqlar ekan, zamon kategoriyasida “mayl” ma’nosi “zamon” ma’
nosi
uchun yondosh ma’no sifatida yashashini nazariy asoslashga intiladi.
Yuqoridagilardan shuni xulosalab aytish mumkinki, mayl kategoriyasi masalasi
o‘zbek tilshunoslari tomonidan har tomonlama o‘rganilgan, shunga qaramay, mayl
turlari, ularni ifodalovchi formalar adabiyotlarda turlicha berilgan. Mayl kategoriyasi
tilshunoslar tomondan stilistik, grammatik ma’no, semantik kabi tomonlardan
o‘rganilgan. O‘zbek tilida mayl kategoriyasi zamon va shaxs
-
son bilan birgalikda bir fe’l
tuslanishida birlashadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
I.F.Abdug‘afforov, O‘zbek tili grammatikasi. –T.: “O‘qituvchi”, 1999.238 b.
2.
G‘.Abdurahmonov, А.Rustamov, Qadimgi turkiy til. –T.: “Fan”, 1982. –
216 b.
3.
G‘.Abdurahmonov, Sh.Shukurov, Q.Mahmudov, O‘zbek tilining tarixiy
grammatikasi.
–T.: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”, 2008. –
320 b.
4.
Feyda Umarbek. O‘zbek va uyg‘ur tillarida o‘tgan zamon fe’llarining badiiy
nutqda ishlatilishi: Filol. fan. nomz. ...diss.
–
T., 1998.
–
102 b.
5.
久野ｽｽﾑ『日本文法研究』
(
大修館
)
＃ｽｽﾑ＝日＋章
. 1973.
–
318 p.
6.
井上優（
2001
）中国語・韓国語との比較から見た日本語のテンス・
7.
アスペクト」『月刊言語』
12
月号
