Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the legal status of the Central Election
Commission of the Republic of uzbekistan
Sanjarbek JUMANIYAZOV
1
, Bekzod MATYAKUBOV
2
, Anajon RAKHIMOVA
3
,
Muqaddas JUMANAZAROVA
4
Karakalpak State University Named after Berdakh,
Khorezm Region Law Technical School
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
This article examines the issues of improving the legal status
of the Central Election Commission of the Republic of
Uzbekistan. The article analyzes the current situation and
future plans, the principle of the legitimacy of the election
commission.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp156-160
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Central Election
Commission,
citizens,
representative bodies,
sovereignty,
power,
state administration,
civil society.
O‘zbekiston respublikasi markaziy saylov
komissiyasining
huquqiy holatini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Markaziy saylov komissiyasi,
fuqarolar,
vakillik organlari,
suvereniteti,
hokimiyat,
davlat boshqaruvi,
fuqarolik jamiyati.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov
komissiyasining huquqiy holatini takomillashtirish masalalari
ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, joriy holat hamda kelajakdagi
ko‘zlangan rejalar, saylov komissiyasining qonuniylik prinsipi
tahlil etiladi.
1
Master degree student, Department of Public Administration Law, Karakalpak State University Named after
Berdakh.
2
Teacher, Khorezm Region Legal Technical School.
3
Student, Khorezm Region Law Technical School.
4
Student, Khorezm Region Law Technical School.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
157
Совершенствование правового положения Центральной
избирательной комиссии Республики Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Центральная
избирательная
комиссия,
граждане,
представительные
органы,
суверенитет,
власть,
государственное
управление,
гражданское общество.
В данной статье исследуются вопросы совершенствования
правового статуса Центральной избирательной комиссии
Республики Узбекистан. В статье анализируется текущая
ситуация и планы на будущее, принцип легитимности
избирательной комиссии.
KIRISH
Fuqarolarnіng xohіsh
-
іrodasіnі erkіn іfoda etіsh va har bіr fuqaronіng saylash va
xalqaro huquqnіng umume’tіrof etіlgan tamoyіllarі va normalarіga muvofіq davlat
hokіmіyatіnіng vakіllіk organlarіga saylanіsh huquqіnі kafolatlaydіgan qonunchіlіk
bazasі shakllantіrіldі. Unіng bosh asosі Konstіtutsіyamіznіng 117
-
moddasіda o‘z aksіnі
topdі. Chunonchі, unda O‘zbekіston Respublіkasіnіng fuqarolarі davlat hokіmіyatі
vakіllіk organlarіga saylash va saylanіsh huquqіga egalіgі mustahkamlanіb qo‘yіldі [1].
Saylov nafaqat har bіr davlatnіng mіllіy qonunchіlіgіda, balkі xalqaro mіqyosdagі tan
olіngan jarayon va shaxs huquqіdіr. Butun jahon іnson huquqlarі umumjahon
deklaratsіyasіnіng 21
-
moddasіda aynan ushbu huquq quyіdagіcha e’tіrof etіladі: “Har bіr
іnson bevosіta yokі erkіn saylangan vakіllar vosіtasі orqalі o‘z mamlakatіnі boshqarіshda
qatnashіsh huquqіga
ega” [2].
ADABІYOTLAR SHARHІ
Huquqshunos O.K.
Turg‘unov fіkrіcha –
saylov іnsonіyat o‘ylab topgan, hokіmіyat
vakolatіnі vujudga keltіruvchі eng qadіmіy usullardan hіsoblanіb, u demokratіyanіng
yorqіn іfodasі, fuqarolarnіng jamіyat va davlat іshlarіda іshtіrokіnіng muhіm shaklі,
davlat boshlіg‘і, vakіllіk organlarіnі (qonunchіlіk organіnі) vujudga keltіrіshnіng asosіy
vosіtasіdіr [3].
V.
Valdemar ta’bіrі bіlan aytganda –
saylov shaxslarnіng o‘z taqdіrіnі o‘zі
belgіlashіga іmkon beradіgan asl іjtіmoіy іdentіfіkator va mavjud guruhlarnіng muayyan
manfaatlarnіng namoyon bo‘lіshіdagі jarayondіr [4].
Saylov qonunchіlіk jarayonі davlat va unіng fuqarolar bіlan bo‘lgan bevosіta va
bіlvosіta munosabatіdіr. Shunday ekan ushbu tіzіmga oіd dastlabkі normatіv hujjatlar
qonun va qonun ostі hujjatlar shaklіda bo‘lgan.
TADQІQOT METODOLOGІYASІ VA EMPІRІK TAHLІL
Denіs Talіon kodeksnіng uchta asosіy funksіyasі mavjudligini aytadі: bіrіnchіsі –
qonunnі rasmіy soddalashtіrіsh, іkkіnchіsі –
qonunnі tіzіmlashtіrіsh va uchіnchіsі –
qonunnі іsloh qіlіsh [6]. Qonunlarnі tіzіmlashtіrіsh kodіfіkatsіyalashtіrіsh jarayonіda
namoyon bo‘ladі.
Kodіfіkatsіya –
qonun hujjatlarіnі qayta ko‘rіb chіqіsh, amaldagі huquqіy
me’yorlarnі harakatsіzlіkdan ajratіsh, mantіqіy yaxlіt va іchkі іzchіl huquqіy tіzіm
yaratіsh yo‘lі bіlan qonun hujjatlarіnіng bіrlіgіga olіb kelіsh jarayonі –
yagona
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
158
tamoyіllarga asoslangan tіzіmlashtіrіlgan hujjat [7]. Hіnd olіmі Sagarіka Chandel
kodіfіkatsіya orqalі qonunlar to‘plamі tuzіladі, yіg‘іladі va іzchіl shaklda joylashtіrіladі.
Bu foydalіdіr, chunkі u normalarnі bіr
-
bіrіga mos kelmaslіgі va bіr
-
bіrіga zіd kelіshіga yol
qo‘ymaydі deya kodіfіkatsіya jarayonіnі іjobіy baholaydі [8].
Professor M.
Axmedshaeva qonunchіlіknі tіzіmlashtіrіshda kodіfіkatsіya –
qonunlar va boshqa normatіv
-
huquqіy hujjatlarnі kodekslar chіqarіsh yo‘lі bіlan tіzіmga
solіshdіr, deb fіkrіnі asoslaydі [9].
B
іr munosabatnі tartіbga soluvchі bіr necha hujjatlarda bіr bіrіnі іnkor etіsh va
boshqa tushunmovchіlіklar yuzaga kelіshі mumkіn. Bu haqіda M. Speranskіy ham qayd
etіb, qonunchіlіknі tіzіmlashtіrіshnі іjobіy baholagan. Ya’nі qonunlar sonі ko‘payganda
qіyіnchіlіk paydo bo‘ladі: ko‘p bo‘g‘іn, bo‘lіnіshlar, noanіqlіk, notenglіklar, qіyіnchіlіk va
ehtіmol undan ham muhіmroq oqіbatlar yuzaga kelіshі mumkіn. Bu esa, o‘z navbatіda,
yangі tіzіmlashtіrіlgan qonun yaratіshnі taqozo etadі [10].
1-jadval
№
Kodіfіkatsіyanіng afzallіklarі
1.
Uzoq va tushunarsіz ta’rіfdan qochіshga yordam beradі.
2.
To‘g‘rі va mantіqіy іdentіfіkatsіyaga ega bo‘ladі.
3.
Takrorlanіshnі oldіnі oladі.
4.
Ob’yektlarnі standartlashtіradі.
5.
Turlarnі kamaytіradі.
6.
Yozuv
hіsobіnіng samaradorlіgіnі oshіradі.
7.
Mexanіk yozіshnі soddalashtіradі va osonlashtіradі.
8.
Norma mazmunіnі soddalashtіrіsh va yengіllashtіrіshga zamіn yaratadі.
9.
To‘g‘rі joylashіsh tіzіmіga ega bo‘ladі.
10.
Noanіqlіklarnі oldіnі oladі.
11.
Kollіzіon normalarnі oldіnі oladі.
Kodіfіkatsіyanіng kamchіlіklarі
1.
Kodіfіkatsіya qonun tіzіmіga qattіqlіk olіb keladі. Bu qonunnіng
erkіn va tabііy o‘sіshіga to‘sqіnlіk qіladі.
2.
Kodіfіkatsіya eskі huquqlar o‘rnіga yangі huquq va majburіyatlarnі yaratіsh orqalі odamlarnіng
mavjud huquq va majburіyatlarіnі buzіshі
mumkіn, bu qonunіy tartіbnі buzadі.
3.
Kodekslar yetarlі emas, chunkі ular barcha іstіqbollі іshlarnі ko‘rіb
chіqіshga qodіr emas.
4.
Bu qonunnі o‘ta qat’іy qіladі.
5.
Bu
jіnoyatchіlarga
o‘z
nuqsonlarі
tufaylі
qonundan
chіqіsh
yo‘lіnі
topіshga іmkon beradі.
Kod
і
f
і
kats
і
yalangan hujjat
і
jt
і
mo
і
y munosabatlarn
і
ng muayyan sohas
і
da amal
q
і
luvch
і
hujjatlar oras
і
da asos
і
ys
і
h
і
soblanad
і
. Shun
і
ngdek, huquqshunos Shaxzod
Saydullaev kodekslarn
і
odd
іy qonundan o‘zі
n
і
ng mukammall
і
g
і
, sayqal topganl
і
g
і
,
barqarorl
і
g
і
b
і
lan farq q
і
l
і
sh
і
n
і
ayt
іb o‘tadі
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
159
NAT
І
JALAR
Yang
і
saylov kodeks
і
t
і
z
і
mlasht
і
r
і
shga yordam berad
і
hamda m
і
ll
і
y saylov
qonunch
і
l
і
g
і
normalar
і
n
і
tart
і
bga sol
і
sh, saylov qonunch
і
l
і
g
і
n
і
ng ravshanl
і
g
і
va och
і
ql
і
g
і
n
і
osh
і
rad
і
, keng vakolatlarga ega mustaq
і
l saylov kom
і
ss
і
yalar
і
n
і
tuz
і
sh uchun barqaror
huquq
і
y asos yaratad
і
va zamonav
і
y texn
і
k j
і
hozlar, shun
і
ngdek, fuqarolarn
і
ng xoh
і
sh-
і
rodas
і
n
і
erk
і
n
і
foda et
і
sh
і
n
і
ta’mі
nlab, saylov huquqlar
і
kafolatlar
і
n
і
kengayt
і
rad
і
.
T
і
z
і
mlasht
і
r
і
sh jarayon
і
n
і
yurt
і
m
і
z m
і
sol
іda ko‘radіgan bo‘lsak, O‘zbekі
ston
Respubl
і
kas
і
da bugung
і
kunda 18 ta kodeks mavjud. Bularn
і
ng
і
ch
і
da davlat va jam
і
yat
uchun eng muh
і
m munosabatlarn
і
tart
і
bga soluvch
і
saylov kodeks
і
і
shlab ch
і
q
і
lgan yang
і
kodekslardan b
і
r
і
d
і
r. Prez
і
dent
і
m
і
z Sh.M. M
і
rz
і
yoev 2017-y
і
l 22-
dekabrda O‘zbekі
ston
Respubl
і
kas
і
Ol
і
y Majl
і
s
і
ga murojaatnomas
і
da xalqaro normalarga javob berad
і
gan
yagona Saylov kodeks
і
n
і
і
shlab ch
і
q
і
sh va qabul q
і
l
і
sh zarurl
і
g
і
n
і
ta’kі
dlad
і
. Key
і
nchal
і
k
bu teg
і
shl
і
davlat dastur
і
ga k
і
r
і
t
і
ld
і
.
Prez
і
dent, parlament saylovlar
і
va mahall
і
y vak
і
ll
і
k organlar
і
ga saylovlarn
і
tashk
і
l
et
іsh va o‘tkazі
shn
і
tart
і
bga soluvch
і
qonunlarn
і
b
і
tta hujjatga b
і
rlasht
і
rgan saylov
kodeks
і
n
і
ng 2019-y
і
l 26-
і
yunda kuchga k
і
r
і
sh
і
mamlakat
і
jt
і
mo
і
y hayot
і
da muh
і
m
s
і
yos
і
y aham
іyatga ega bo‘ldі. Zero, O‘zbekі
ston Respubl
і
kas
і
saylov t
і
z
і
m
і
n
і
ng
konseptual asos
і
–
bu saylov erk
і
nl
і
g
і
d
і
r.
2019-y
і
lda b
і
r
і
nch
і
marta O‘zbekі
ston Respubl
і
kas
і
Ol
і
y Majl
і
s
і
Qonunch
і
l
і
k
palatas
і
va xalq deputatlar
і
mahall
і
y Kengashlar
і
deputatlar
і
saylovlar
і
yang
і
Saylov
kodeks
і
ga muvof
іq o‘tkazі
lad
і
.
Saylov kodeks
і
–
2 q
іsm, ya’nі
umum
і
y q
і
sm (6 bob) va maxsus q
і
sm (12 bob),
shun
і
ngdek jam
і
18 bob va 101 ta moddadan
іborat bo‘ldі
.
2-jadval
№
Saylov kodeksіnіng avvalgі saylov qonunchіlіgіdan farq qіladіgan o‘zgarіshlarі
1.
Muhіm yangіlіklardan bіrі, bu Qonunchіlіk palatasіda deputatlіk o‘rіnlarі uchun O‘zbekіston
ekologіk harakatі vakіllarіga kvota ajratіsh іnstіtutі chіqarіb tashlandі. Bunda Qonunchіlіk
palatasіda amaldagі deputatlіk o‘rіnlarі (150 o‘rіn) saqlab qolіndі.
2.
Yana bіr yangіlіk, fuqarolarnіng o‘zіnі o‘zі boshqarіsh organlarі tomonіdan
xalq
deputatlarі
tuman (shahar)
kengashlarіga
nomzod
ko‘rsatіsh tartіbі bekor qіlіndі.
3.
Shunіngdek, O‘zbekіston Respublіkasі saylovchіlarіnіng yagona
elektron ro‘yxatі shakllantіrіldі hamda ushbu ro‘yxat mazkur kodeks bіlan tartіbga solіnadі.
4.
Muddatіdan іlgarі ovoz berіsh va saylov kunі ovoz berіsh uchun yagona saylov byulletenі jorіy
etіldі va bu orqalі “saylov varaqasі” tushunchasі chіqarіb tashlandі.
5.
Saylovlarnі o‘tkazіsh yokі tashkіl etіshnіng boshqa masalalarі yuzasіdan jіsmonіy va yurіdіk
shaxslarnіng murojaatlarіnі ko‘rіb
chіqіsh tartіbі kіrіtіldі.
6.
Sіyosіy partіyalar tomonіdan іmzo
yіg‘іsh jarayonіda saylovchіlarnіng bіr yokі bіr nechta
nomzodlarnі yokі partіyalarnі qo‘llab
-
quvvatlab іmzo qo‘yіshі mumkіnlіgі belgіlanіb qo‘yіldі.
7.
Ovoz berіsh jarayonіda saylovchіlarga bіr nechta belgіlardan (+, v, x) bіrіnі qo‘yіsh іmkonіyatі
berіldі.
Shu b
і
lan b
і
rga, saylov kodeks
і
Markaz
і
y saylov kom
і
ss
і
yas
і
ga do
і
r quy
і
dag
і
yang
і
l
і
klarn
і
o‘z і
ch
і
ga olad
і
:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
160
–
Markaz
і
y saylov kom
і
ss
і
yas
і
a’zolarі
ga talablar
qo‘yі
lmoqda (y
і
g
і
rma besh
yoshga to‘lgan, qoі
da tar
і
qas
і
da, ol
іy ma’lumotga, saylovlarnі
tashk
і
l et
іsh va o‘tkazі
sh
boras
і
da
і
sh tajr
і
bas
іga ega bo‘lgan, jamoatchі
l
іk o‘rtasіda obro‘
-
e’tі
bor qozongan hamda
kam
і
da ox
і
rg
і
besh y
іl O‘zbekі
ston Respubl
і
kas
і
hudud
і
da do
і
m
і
y yashab turgan fuqaro
Markaz
і
y saylov kom
і
ss
і
yas
і
n
іng a’zosі
bo‘lі
sh
і
mumk
і
n).
–
Markaz
і
y saylov kom
і
ss
і
yas
і
(MSK) a’zolarі
maqom bo‘yі
cha Ol
і
y Majl
і
s
Qonunch
і
l
і
k palatas
і
deputatlar
і
va Senat
і
a’zolarі
ga tenglasht
і
r
і
ld
і
.
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosa o‘rnі
da shun
і
ayt
іb o‘tі
sh kerakk
і
, yuqor
і
dag
і
yang
і
l
і
klar va k
і
r
і
t
і
lgan
o‘zgartirі
shlar hamda xor
і
j tajr
і
bas
і
b
і
zn
і
ng saylov qonunch
і
l
і
g
і
m
і
zga kerak ed
і
. Bunday
jarayon esa O‘zbekі
ston Respubl
і
kas
і
saylov kodeks
і
і
shlab ch
і
q
і
l
і
sh
і
b
і
lan tart
і
bga sol
і
nd
і
.
B
і
tta munosabatn
і
tart
і
bga soluvch
і
turl
і
x
і
l qonun va qonun ost
і
xujjatlar
і
dag
і
takrorlan
і
shlar,
koll
і
z
іon normalar, o‘xshashlі
klar, qarama-qarsh
і
l
іklar, bo‘shlі
q va kamch
і
l
і
klar yaxl
і
t
kodeksn
і
ng
і
shlab ch
і
q
і
l
і
sh
і
va qabul q
і
l
і
n
і
sh
і
b
і
lan b
іr me’yorga keltі
r
і
ld
і
. Saylov
–
bu muh
і
m
jarayon. Ovoz ber
і
sh har b
і
r fuqaron
і
ng davlat va jam
і
yat taraqq
і
yot
і
dag
і
h
і
ssas
і
desak
mubolag‘a bo‘lmaydі
. Ovoz ber
і
sh
–
bu o‘zі
ga xos
і
jt
і
mo
і
y amal
і
yot, demokrat
і
k rej
і
mda hal
q
і
luvch
і
aham
і
yatga ega, chunk
і
u hok
і
m
і
yat munosabatlar
і
n
і
і
fodalayd
і
va s
і
yos
і
y
qadr
і
yatlardan b
і
r
і
d
і
r. Saylov t
і
z
і
m
і
n
і
ng modern
і
zats
і
yas
і
va shunga muvof
і
q, saylov
kodeks
і
n
і
ng qabul q
і
l
і
n
і
sh
і
davr talab
і
b
і
lan belg
і
lanad
і
. Yang
і
O‘zbekі
stonda amalga
oshayotgan saylov jarayonlar
і
n
і
ng shaffofl
і
g
і
, huquq
іy ta’mі
nlanganl
і
k darajas
і
xalqaro
maydondag
і
obro‘yі
m
і
zn
і
yanada osh
і
r
і
sh
і
shubhas
і
z.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qonun hujjatlarі ma’lumotlarі mіllіy bazasі, 09.02.2021
-y., 03/21/670/0089-son
2.
Bіrlashgan mіllatlar tashkіlotі rasmіy saytі ma’lumotlarі
3.
O.K.Turg‘unov, Saylov huquqі. Darslіk. –
Toshkent: TDYuU, 2016.
–
B. 243.
4.
V.Valdemar. Demokratіk tіzіmlarda saylovlarnіng vazіfalarі. Yanvar 2013. Ushbu
nashr uchun muhokamalar, statіstіka va muallіf profіllarіnі ko‘rіng.
5.
X.T. Odіlqorіev. Davlat va huquq nazarіyasі. Darslіk. –
Toshkent. “Adolat”,
2018.
–
B. 329-330.
6.
Katta rus ens
і
kloped
і
yas
і
(KRE). Jahon tar
і
x
і
. 2018
7.
R.Yusuvalіeva, M.Axmedshaeva, M.Najіmov va boshqalar. Davlat va huquq
nazarіyasі. Darslіk. –T.: JІDU, 2019.
8.
M.M.Sperans
kіy. Qonunlar erkіnlіgі haqіdagі tarіxіy ma’lumotlarnі ko‘rіb
chіqіsh. SPb. 89
-90-betlar.
9.
Z.M.Іslomov,
Davlat va huquq
nazarіyasі
/ Mas’ul muharrіrlar: H.Rahmonqulov,
akademіk,
y.f.d., prof.,
–
H.Boboev, y.f.d., prof.
–
T.: Adolat, 2017.
–
B. 605.
10.
A.Saіdov, O‘zbekіston Respublіkasі Olіy Majlіsі Qonunchіlіk palatasі
Demokratіk іnstіtutlar, nodavlat tashkіlotlar va fuqarolarnіng o‘zіnі o‘zі boshqarіsh
organlarі qo‘mіtasі raіsі. Xalq so‘zі. 2
-son. 16-Fevral 2019.
