Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Political and conceptual foundations of decentralization of
state administration
Maksad ISABAEV
1
Institute for the Study of Youth and Training of Promising Personnel under the Agency for Youth
Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 July 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 August 2023
This article analyzes the scientific interpretations of its
management function by examining the state as a political
institution. Its importance in the decentralization of
management has been studied scientifically. Also, the existing
approaches to decentralization, their types and forms, main
features, specific content, and dynamics are highlighted.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp1-12
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
public administration,
state,
power,
decentralization,
civil society.
Davlat boshqaruvni nomarkazlashtirishning siyosiy-
konseptual asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
davlat boshqaruvi,
davlat,
hokimiyat,
nomarkazlashtirish,
fuqarolik jamiyati.
Ushbu maqolda davlatni siyosiy institut sifatida tahlil qilish
orqali uning boshqaruv funksiyasining ilmiy talqinlari tahlil
etilgan. Uning boshqaruvni nomarkazlashtirishdagi ahamiyati
ilmiy tadqiq etilgan. Shuningdek, ushbu jarayonga doir
yondashuvlar, uning tur va shakllari, a
sosiy xususiyatlari, o‘ziga
xos mazmuni va dinamikasiga oid jihatlar yoritilgan.
1
Doctor of Philosophy (PhD) in Political Science, Independent Applicant, Institute for the Study of Youth and
Training of Promising Personnel under the Agency for Youth Affairs of the Republic of Uzbekistan.
E-mail: Maksfind_22@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
2
Политико
-
концептуальные основы децентрализации
государственного управления
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
государственное
управление,
государство,
власть,
децентрализация,
гражданское общество.
В
данной
статье
анализируются
научные
интерпретации управленческой функции государства,
рассматривая его как политический институт. Особое
внимание
уделяется
значению
децентрализации
управления, изученному научно. Также выделяются
существующие подходы к децентрализации, ее виды и
формы, основные черты, а также конкретное содержание и
динамика данного процесса.
Boshqaruvning turli xil talqinlari mavjud bo‘lsa ham, boshqaruvni siyosiy
jarayon deb ataydigan yondashuv hukumat tuzilmalarida yuzaga kelgan
o‘zgarishlarni tahlil qilish uchun asos bo‘ladi. Boshqarish –
bu boshqaruv
jarayonlarini tushuntirish uchun keng qo‘llanilgan tushunchadir. Boshqarish
konsepsiyasidan foydalanish chalg‘itishi mumkin bo‘lsa
-da, ushbu konsepsiyada
ikkita asosiy izohni aniqlash mumkin: biri davlatlarning boshidan kechirgan
o‘zgarishlarga va ularning boshqaruv jarayonlariga uning tashqi muhitiga javob
sifatida murojaat qilishi bo‘lsa, ikkinchisi davlat va xususiy munosabatlarni
muvofiqlashtirishda davlatning roliga ishora qiladi. Boshqarish, siyosiy maydonda,
turli iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy manfaatlar va maqsadlarga ega bo‘lgan
boshqaruv jarayonida ishtirok etayotgan o‘yinchilar o‘rtasidagi muvofiqlashtirish
darajasini aks ettira
di. Shu maqsadda boshqaruv davlat ichida sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlarni hamda davlat va boshqa sektorlar o‘rtasidagi munosabatlarning
shakllanishini anglatadi. Boshqaruv jarayonida ko‘plab sub’yektlar ishtirok
etadilar va ulardan har biri siyosiy-ijtimoi
y natijalarga ta’sir ko‘rsatishga
qaratilgan harakatlarni amalga oshiradi. Bu jarayon boshqaruv deb nomlanib, u
ijtimoiy muammolarni yechishga yoki yangi imkoniyatlar yaratishga qaratilgan
davlat siyosatiga ta’sir ko‘rsatishga intilayotgan ayrim ishtirokch
ilar tomonidan
amalga oshiriladigan barcha harakatlardan iboratdir. Boshqaruvni hokimiyat,
hukumatlar va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi munosabatlarning shakllanishi hamda
muayyan davlatni tavsiflovchi normativ elementlar to‘g‘risida muhokama qilishga
imko
n beradigan “tahliliy tushuncha” sifatida ham qarash mumkin. Boshqaruv
barcha sohalarda (iqtisodiyot, jamiyat, siyosat va menejment) sodir bo‘ladigan
o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi va davlat tomonidan qabul qilinadigan yangi siyosiy
yondashuvlar nuqtai nazaridan tobora muhim ahamiyat kasb etadi. Bu nafaqat
jamiyatdagi rolini aniqlash, balki tashqi o‘zgarishlarga moslashishdir. Boshqarish
konsepsiyasining ushbu elementlari, ya’ni davlatlarning jamiyat bilan
munosabatlarini o‘rnatish bo‘yicha amalga oshiradi
gan xatti-harakatlar, jamoalar
yoki alohida shaxslar hukumatlar tomonidan olib borilayotgan davlat siyosatiga
ta’sir ko‘rsatadigan harakatlar tahlili uchun asosdir. Boshqa tomondan olib
qaraganda, boshqaruv instituti bu nafaqat “jamiyat manfaatlariga tegis
hli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
3
masalalarni hal qilish jarayonlari va an’analarini o‘z ichiga olishi kerak, balki bu
qarorlar qanday qabul qilinayotgani hamda unda fuqarolarning ovozi qay darajada
ekanligi bilan ham bog‘liqdir”.
Boshqaruvning bir nechta tushunchalari yoki ta’riflari mavjudligi sababli,
boshqaruvga oid turli xil nazariya va yondashuvlar mavjud. Jumladan, o‘z
-
o‘zini
tashkillashtiradigan tarmoqlar yondashuvi mahalliy hokimiyat idoralari xususiy va
davlat sektori tash
kilotlarini jamoat ishlari bilan shug‘ullanishga jalb qila
boshlaganida amalga oshirilgan o‘zgarishlarga asoslanadi. “Boshqaruv” markaziy
va mahalliy hokimiyat organlariga qiyin vazifa bo‘lib qolganligidan davlat sifatida
“nazoratning susayishini oldini olishga qaratilgan” moliyaviy nazoratni
markazlashtirish bo‘lgan. Ammo, ba’zi davlatlar tomonidan amalga oshirilgan
o‘zgartirishlarga ko‘ra, globallashuv hamda ichki omillar natijasida vaziyat davlat
rolining pasayishiga olib kelmasligi ham mumkin. Aksincha, bu boshqaruvning
yangi shakllariga moslashishidir. Vaziyatni hukumat va fuqarolik jamiyati
munosabatlaridagi “hukumatning rolini kamaytirish” o‘rniga “o‘zgarib turuvchi
rol” sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotchi Pierre fikriga ko‘ra, boshqaruv bu siyosiy
shaxslar, institutlar, korporativ tashkilotlar va fuqarolik jamiyati o‘rtasida
o‘rnatilgan muvofiqlikni aks ettiruvchi jarayondir.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan boshqaruvning turli xil nazariy jihatlari boshqaruv
haqidagi akademik fikrlashning kengligini namo
yish etgan bo‘lsa
-da, haligacha
ko‘rib chiqilmagan yana bir siyosiy nazariya ham boshqaruv bilan chambarchas
bog‘liq. Xususan, hukumat va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
demokratik boshqaruvni belgilashda hal qiluvchi element hisoblanadi. Boshqacha
qilib aytganda,
boshqaruv
qonuniylik va samaradorlikni aks ettiruvchi hayotiy
siyosiy tizimlarga erishish vositasi sifatida ko‘rib chiqilishi kerak. Hozirgi kunda
demokratiya tushunchasi dunyo xalqlari tomonidan amalga oshirilayotgan siyosiy
o‘
zgarish jarayonlari tufayli qayta talqin qilinmoqda, chunki ular hokimiyatni
mahalliy hukumatlar, jamoat va xususiy institutlar, nodavlat notijorat tashkilotlar,
shuningdek, xalqaro tashkilotlar va millatlararo agentliklar orqali amalga
oshirmoqdalar.
Bosh
qaruv jarayoni shu qadar ko‘p tavsiflanganki, konsepsiya ko‘pchilik
tomonidan chalkashtirib yuborilgan. Boshqaruvning barcha nazariyalarini ko‘rib
chiqishda turli xil konsepsiyalarda boshqaruvning ba’zi umumiy elementlarini
aniqlash mumkin. Bu elementlar hokimiyatni amalga oshirish uslubini tartibga
soluvchi qoidalar va jarayonlar; davlat idoralari, jamoaviy harakatlarni tartibga
soluvchi qoidalar; siyosiy sub’yektlarning kimligini belgilovchi normalar va
fuqarolik jamiyati tomonidan amalga oshiriladigan institutsional tuzilmalar
hisoblanadi.
Shuning uchun boshqaruvdagi an’anaviy va noan’anaviy yondashuvlarning
qaysi biri amalda ekanligiga e’tibor berish muhimdir.
An’anaviy yondashuv
da
xalq
va saylovlar orqali hukumatga berilgan hokimiyat tomonidan qonuniylashtirilgan
davlat va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi vertikal hamkorlik nazarda tutiladi. Bu
davlatlar tomonidan murakkab ijtimoiy muammolarni hal eta olmaslik davlat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
4
boshqaruviga boshqa ishtirokchilarni jalb qilishini anglatadi. Ikkinchi
noan’anaviy
yondashuv
jamiyatni bir butun sifatida ko‘rishga harakat qilib, davlat va fuqarolik
jamiyati o‘rtasida tafovutning yo‘qligini bildiradi.
Bizning fikrimizcha, boshqaruvning noan’anaviy yondashuvi orqali ifoda etilishi
mamlakatni demokratlashuvida muhim o‘rin tutadi. Chunki bu g‘oya siyosatda
markaziy hokimiyatdan foydalanish va oddiy fuqarolarning boshqaruv jarayonida
qatnashishi mumkin bo‘lgan vositalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuvning muhim
jihatlaridan biri fuqarolik jamiyatini jamoat ishlariga jalb qi
lish uchun to‘g‘ri
institutsional muhitni yaratishga qodir yangi siyosiy institutlarni vujudga
keltirishidir. Mazkur jarayonlarning kuchayib borishi nomarkazlashtirish va unda
fuqarolik jamiyati ishtirokining oshishiga imkon beradi.
Nomarkazlashtirish but
un dunyo bo‘ylab (Sharqiy Yevropa, Osiyo va Lotin
Amerikasida) keng tarqalgan hodisalardan hisoblanadi. Nomarkazlashtirish de-yure
markaziy hukumat funksiyalarining me’yorida bo‘lishi va hukumatning quyi
darajalarida ishtirok etish imkoniyatini yaxshilash samaradorlikni oshiradi.
Tadqiqotchi Rondinelli nomarkazlashtirish tushunchasini vakolat va mas’uliyatlarni
markazdan quyi tashkilotlarga yoxud xususiy sektorga o‘tkazish sifatida izohlaydi.
Mumtoz nazariyaga ko‘ra, vakolat, resurs va mas’uliyatlarni marka
ziy hukumatdan
mahalliy hukumatlarga o‘tkazilishini anglatuvchi tushunchasidir.
Nomarkazlashtirish bu davlat islohotlari bilan bog‘liq bo‘lgan jarayon
majmuidir. Bu resurslar, mas’uliyat va vakolatlarni davlat hokimiyatining yuqori
bo‘g‘inlaridan quyi bo‘g‘inlariga o‘tkazishga qaratilgan siyosiy islohotlardir.
Nomarkazlashtirish islohotlari avtoritar va demokratik siyosiy rejimlarda amalga
oshirilishi mumkin. Chunki nomarkazlashuv bilan demokratlashuv tushunchalari
bir xil ma’noga ega emas. Hatto avtoritar deb ta’riflangan siyosiy tizimlar ham
nomarkazlashtirish doirasida vakolat va funksiyalarini qayta taqsimlashi mumkin.
Nomarkazlashtirishning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, agar
muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, u mahalliy jamoalarga yuqori darajadagi
javobgarlik va mas’uliyatni keltirib chiqarishi mumkin. Bu davlat siyosatini amalga
oshirish va xizmatlarni taqdim etishda samaradorlikning ortishini anglatadi.
Sababi mahalliy hokimiyat fuqarolarga davlatning eng yaqin bo‘g‘inidir. Shuning
uchun mahal
liy muammolar va ularni hal qilish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy
-
siyosiy jarayonlar to‘g‘risida ular ko‘proq xabardor bo‘lishadi. Nomarkazlashtirish
siyosati markaziy idoralarning hokimiyatni taqdim etishi va mahalliy
institutlarning boshqaruv jarayonida is
htirok etishini rag‘batlantirishni
ta’minlaydigan siyosiy vakolatni hududlarga taqsimlashdir.
Siyosatshunos olim N.
Dobrinin nomarkazlashtirish tushunchasini “qo‘yilgan
vazifalarni bajarishda mustaqil tarzda boshqaruvni amalga oshirish, mazkur jarayonga
mustaqil boshchilik qilish, axborotlarni mustaqil tasarruf etish maqsadida vakolatlarni
yuqoridan quyiga uzatishdir”, deya ta’riflasa, boshqa bir rus olimi V.
Vaselev
nomarkazlashtirish deganda asosan, “qarorlarni nomarkazlashtirish” jarayoni
eka
nligini aytadi. Uning fikricha, agar so‘z demokratik mamlakat to‘g‘risida ketayotgan
bo‘lsa, davlat o‘z vakolatlarini shu darajada quyiga “tushirishi” lozimki, toki ularni
amalga oshirish keng aholi manfaatlariga mos bo‘lishi kerak”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
5
Nomarkazlashtirish siy
osatining o‘ziga xos mazmuni va dinamikasiga doir
adabiyotlarda 1.
siyosiy,
2.
ma’muriy
va 3.
moliyaviy
(fiskal) kabi jihatlar
nomarkazlashtirishning asosini tashkil etadi deyish mumkin. Mazkur uchta
jihatlarni yoritib o‘tamiz.
1.
Siyosiy nomarkazlashtirish
to‘g‘risida kengroq to‘xtalib o‘tamiz. Sababi,
mazkur tadqiqot ishimizda aynan siyosiy nomarkazlashtirish nuqtai nazardan
muammoga yondashilgan. Mazkur nomarkazlashtirish turi mahalliy (mintaqaviy)
hokimiyatlarning to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri say
lovlar orqali, u konstitutsiyaviy saylov
qonunlariga va mamlakat ishlab chiqqan siyosiy tizimlariga asoslanadi. Bunda
yuqori davlat organlariga hisobdorlik holati uchramaydi.
Siyosiy nomarkazlashtirish fuqarolarga va ularning saylangan vakillariga
qarorla
r qabul qilish hamda davlat boshqaruvida ko‘proq vakolatlar berishni
anglatadi. Bu konsepsiya odatda vakillik boshqaruvi va plyuralistik demokratiya bilan
bog
‘
liq. Siyosiy nomarkazlashtirish fuqarolarga va ularning saylangan vakillariga
siyosiy jarayonlarn
i amalga oshirishga ta’sir o‘tkazish uchun ularga ko‘proq
imkoniyat berish orqali demokratlashtirishga moyil bo‘ladi. Bu bilan saylovchilarga
o‘z siyosiy vakillarini va saylangan mansabdor shaxslarga o‘z saylovchilarining talab
va istaklarini yaxshiroq bilishlariga imkon beradi. Qachonki, mamlakatda
konstitutsiyaviy islohotlarning o‘tkazilishi, plyuralistik siyosiy partiyalarning
rivojlanishi, vakillik institutlarining kuchayishi va turli jamoaviy manfaat
guruhlarining rag‘batlantirilishini talab qiladi. Sh
u bilan bir qatorda, siyosiy
nomarkazlashtirish vakolatlarni mahalliy darajada taqsimlash orqali fuqarolar va
ularning vakillariga qarorlar qabul qilishda ko‘proq imkoniyatlar yaratadi.
Siyosiy nomarkazlashtirish bo‘yicha munozaralarning
aksariyati, hech
bo‘lmaganda, bu konsepsiya qanday bayon qilinganligi bilan bog‘liq. Jumladan,
hokimiyatni turli darajalar o‘rtasida taqsimlash, nomarkazlashtirilgan hukumatlar
muammolarini yaxshiroq biladigan eng yaxshi vakillar sifatida o‘zlarining tarki
biy
qismlariga yaqinroq bo‘ladi. Fuqarolar o‘zlarining kundalik hayotlariga ta’sir
qiladigan har qanday boshqaruv jarayonlarida ishtirok etishlari muhimdir.
Fuqarolik jamiyatining ishtirokini yaxshilash talablari, demokratik siyosiy
tizimlarda vakillikning mavjud emasligi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, bu davlat
boshqaruvining samarasizligiga qarshi kurashish istagi bilan bog‘liqdir.
Siyosiy sohadagi nomarkazlashtirish konsepsiyasi orqali boshqaruv jarayoni
hokimiyatning quyi bo‘g‘inlarga o‘tishini ta’m
inlaydi. Ushbu jarayonning eng asosiy
ta’rifi uning qarama
-
qarshi tomoniga qaratiladi, ya’ni nomarkazlashtirish avvalgi
markazlashtirish paradigmasidan yangi tizimga o‘tish sifatida tavsiflanadi.
Nomarkazlashtirish o‘zining funksiyasi
va
xususiyatlariga
ko‘ra,
bu funksional yoki hududiy nomarkazlashtirish kabi jarayonlarni amalga
oshirishning turli shakllarini o‘z ichiga oladi.
Funksional nomarkazlashtirish
deganda, ma’lum bir faoliyatdagi majburiyatlarni turli milliy yoki mahalliy
sohalarga qayta tayinlash tushuniladi. Hududiy nomarkazlashtirish boshqaruvning
uch xil darajasiga ko‘ra: milliy, mintaqaviy va mahalliy nomarkazlashtirish
darajalariga bo‘linadi. Jumladan,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
6
Milliy nomarkazlashtirish
mustaqil qaror qabul qilish vakolati turli
darajadagi hukumatlarning qarorlar qabul qilish mumkinligini anglatsa, quyi
darajada mahalliylashtirilgan tashkilotlar zimmasiga majburiyatlarni topshirish
mintaqaviy nomarkazlashtirish
hisoblanadi.
2.
Ma’muriy nomarkazlashtirish
davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv
darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanib, bu
markaziy hukumatdan ma’lum davlat funksiyalari: rejalashtirish, moliyalashtirish va
boshqarish uchun javobgarlikni hukumatning quyi tuzilmalariga, yarim mintaqaviy
avt
onom davlat hokimiyati organlari yoki funksional korporatsiyalarga o‘tkazishdir.
Shuningdek, quyi milliy hukumatlar davlat siyosatini ishlab chiqishi va amalga
oshirishi kerak bo‘lgan muxtoriyatni anglatadi.
Nomarkazlashtirish
mazkur
ma’muriy
yondashuv
na
zariyotchilari
(M. Shixan, F. Beyley, R.
Champan)ning fikriga ko‘ra, unitar va federativ tuzilishga
ega mamlakatlarda bir siyosiy tizim ichida qarorlar qabul qilish vakolatini oliy
organlardan quyi mahalliy organlarga uzatishni bildiradi.
Ma’muriy nomarkazlashtirish shakllari o‘rtasidagi yana bir farq jarayonning
darajasi yoki xususiyatiga bog‘liqligidir. Shunga ko‘ra
ularni a)
dekonsentratsiya,
b)
delegatsiya
va
c)
devolyatsiya
kabi shakllarda uchratamiz:
a)
O‘tkazish darajasiga ko‘ra,
dekonsentratsiya
nomarkazlashtirishning kuchsiz
ifodasi hisoblanib, u ma’muriy funksiyalarni mamlakat markazidan tashqarida
joylashgan davlat idoralariga yoki bosh idoralarga qayta taqsimlashni o‘z ichiga oladi.
Bu boshqaruv jarayonidagi har qanday vakolat
larini o‘z ichiga olmaydi (Rondinelli,
Morris). Ya’ni mahalliy hududlarni boshqarishda mas’uliyat asosan markaziy
hokimiyat zimmasida qoladi va boshqaruv ma’muriy iyerarxiya tarzida amalga
oshiriladi. Ushbu tizimda markaziy hukumat qarorlar qabul qilish va ijro etish bilan
bog‘liq vakolatlarining bir qismini o‘z iyerarxiyasidagi bo‘linmalarning boshlig‘i
bo‘lgan ma’murlarga o‘tkazadi. Shu nuqtai nazardan, markaziy hukumatning turli
darajalari o‘rtasida qaror qabul qilish vakolatlari hamda moliyaviy boshqaru
v
mas’uliyatini qayta taqsimlash odatda nomarkazlashtirishning eng zaif shakli
hisoblanadi va unitar davlatlarda qo‘llaniladi (Masalan Fransiya davlati).
b)
delegatsiya
(vakillik) nomarkazlashtirishning yuqori shakli sifatida ko‘rib
chiqilgani bilan bunda ba’zi bir funksiyalar, masalan, mahalliy hokimiyatning kuchi
davlat tomonidan cheklanishi kabi holatlar uchraydi. Yangi majburiyatlarni olgan
tashkilotlar aniq vazifalarni bajarish yoki rejalarni amalga oshirish imkoniyatiga
ega bo‘lsa
-
da, yakuniy hukm hali ham markaziy idoralarga tegishli bo‘ladi
(Rondinelli va boshqalar). Mazkur delegatsiya shaklida siyosiy mas’uliyat mahalliy
hukumatlar va yarim avtonom tashkilotlarga
o‘tkaziladi.
Ular markaziy hukumat
tomonidan nazorat qilinmaydi, biroq unga javobgar bo
‘
ladi. Bunda markaziy
hukumat o‘z nazoratini mahalliy hokimiyatning javobgarligini ta’minlovchi
shartnomaviy munosabatlar orqali amalga oshiradi. Markaziy hokimiyat
tomonidan vakolatlarni yuqoridan tayinlanadiganlarga emas, balki saylanuvchi
quyi organlarga uzatiladi. Natijada ular davlat oldida mas’ul hisoblanadi.
Vakolatlarni quyi bo‘g‘inga berilganligi bois bu markazlashuv deb hisoblanmaydi
(Masalan, Germaniya). Biz aynan mazkur nomarkazlashtirishning vakillik shakli
orqali tadqiqotimizning keyingi boblarida uni batafsil yoritishga harakat qildik.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
7
c)
Nomarkazlashtirishning eng keng tarqalgan shakli bo‘lgan
devolyutsiya
(topshirish), aksincha, mahalliy / mintaqaviy saylangan organ boshqaruvni amalga
oshirishda markaziy davlatdan mustaqilligini anglatadi (Devas, Delay). qarorlar
qabul qilish, moliyalashtirish va boshqaruv vakolatlarini korporativ maqomga ega
bo‘lgan mahalliy hokimiyatning kvazi
-
avtonom bo‘linmalariga o‘tkazi
ladi.
Bu jarayon hukumat darajalarini aniq farqlashni talab qiladi. Shundan ular
mahalliy hokimiyatlarga qonuniy ravishda tan olingan geografik chegaralari
belgilangan holda vakolatlar berib, ular doirasida davlat vazifalarini bajaradilar.
Devolyutsiyada
markaz bilan mahalliy hokimiyat o‘rtasidagi munosabatlar
iyerarxik tarzda kechmaydi (Masalan, Buyuk Britaniya). Devolyutsiya asosan
o‘zida nomarkazlashtirishning siyosiy turini ifodalab, u mahalliy hokimiyat
organlariga cheklangan sohalarda o‘z qarorlarini
qabul qilishga imkoniyat
yaratadi. Ya’ni o‘z meri va kengashlarini saylaydigan, qarorlar qabul qilish uchun
mustaqil vakolatga ega bo‘lgan munisipalitetlarga o‘tkaziladi. Bu shaklda mahalliy
hokimiyatlar aniq va qonuniy tan olingan chegaralarga ega bo‘lib
, tegishli
vakolatlarni amalga oshirgan holatda davlatning funksiyalarini bajaradilar.
Mahalliy bo‘linmalar faqat markaziy hukumatga hisobot beradilar.
3.
Fiskal nomarkazlashtirish
mahalliy hukumatlarning o‘z resurslarini hamda
markaziy hukumat tomonidan ber
ilgan mablag‘larni boshqarish, soliqqa tortish,
budjet va xarajatlar bo‘yicha erkinligini o‘z ichiga oladi.
Biz bu turiga batafsil
to
‘xtalib o‘tmoqchi emasmiz.
Nomarkazlashtirishning yuqorida ta’kidlangan shakllarini tahlil qilar ekanmiz,
siyosiy nomarkazl
ashtirish agar etnik bo‘linishlar mavjud bo‘lgan mintaqalarda
amalga oshirilsa, milliy tinchlikka tahdid solib, yangi davlatlarni tashkil etish g‘oyasiga
olib kelishi mumkin. Biroq, ma’muriy nomarkazlashtirish bunga o‘xshash xavf
tug‘dirmaydi. Rivojlanayotgan mamlakatlar siyosiy, iqtisodiy, ma’muriy va ijtimoiy
sabablarga ko‘ra markazlashganligi haqiqatdir. Ma’muriy nomarkazlashtirish sifatida
ifodalangan bu holat kommunal xizmatlar, ta’lim, ijtimoiy ta’minot, uy
-joy,
ma’muriyat va ijtimoiy xizmatlarni submilliy hukumatlarga o‘tkazadigan siyosat
shaklida paydo bo‘ladi. Shu sababli ham so‘nggi vaqtlarda rivojlangan dunyoda keng
tarqalmoqda. Qarorlar qabul qilish va boshqaruv uchun mas’uliyatni mahalliy
hokimiyatga uzatib borilmoqda. Xususan, tender o‘tkazish,
benifitsiarlarni aniqlash,
mahalliy loyihalarni tanlash kabi mexanizmlar amalga oshirilmoqda. Bunday
harakatlar dastlab 1980-yillarda turli mamlakatlarda, jumladan Armaniston,
Albaniya, Bosniya va Gersegovina, Braziliya, Xitoy, Salvador, Gruziya, Hindiston,
Meksika, Janubiy Afrika, Uganda va O‘zbekistonda amalga oshirilgan. Demak,
ma’muriy nomarkazlashtirish ko‘p millatli unitar tuzilishga ega davlatlar uchun katta
ahamiyat kasb etishini kuzatish mumkin.
Nomarkazlashtirish jarayonlari mantiqiy aham
iyatga ega bo‘lib, ular
mahalliy jamoalarga yuqori darajadagi mas’ullik va javobgarlikni kiritish,
shuningdek, davlat siyosatini amalga oshirish hamda xizmatlarni ko‘rsatishda
samaradorlikning yuqori bo‘lishini anglatadi. Chunki, mahalliy hokimliklar
fuqar
olarga davlatning eng yaqin darajasida bo‘lib, mahalliy muammolar va ularni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
8
hal qilish uchun zarur bo‘lgan siyosiy axborotlar haqida ko‘proq bilishadi. Mahalliy
hokimiyatlar hududiy ehtiyojlarni hisobga olgan holda, ushbu xizmatlarni
haqiqatan ham muhim bo
‘lgan sohalarga xizmat ko‘rsatish uchun tanlash va
moliyaviy resurslarni sarflashda ustunlikka ega. Shu nuqtai nazardan, biz, ushbu
tadqiqotning keyingi rejalarida vakillik institutlari faoliyati va unda fuqarolik
jamiyatining ishtirokini qo‘llab
-quvvatlas
h masalalarini yoritib o‘tamiz.
Bizning fikrimizcha, nomarkazlashtirish siyosati boshqarish darajasi
fuqarolarga eng yaqin bo‘lganligi sababli mahalliy hokimiyatlarga siyosiy
hokimiyatni amalga oshirish imkoniyatini berishi kerak. Bunda hokimiyatni baham
ko‘rish va boshqaruv jarayonida mahalliy institutlarning ishtirokini
rag‘batlantirish ahamiyatlidir. Shuningdek, bu mahalliy hokimiyat organlari o‘z
fuqarolari oldida yanada mas’uliyatli ekanligini anglatadi.
Nomarkazlashtirish siyosatining amalga oshirilishi turli xil tanqidiy
mulohazalarni ham keltirib chiqardi. Ayrim olimlar nomarkazlashtirishni qo‘llab
-
quvvatlovchilarning ba’zi fikrlarining noto‘g‘ri ekanligini ta’kidlaydilar. Jumladan,
samarasiz nomarkazlashtirishning birinchi to‘sig‘i markaziy elita
vakolatlarini
hududiy hokimiyatlarining tajribasi yo‘qligi sababli ularga taqsimlashdan bosh
tortishi mumkin. Eng asosiysi nomarkazlashtirishni milliy idoralarning boshqaruv
faoliyati kuchiga tahdid sifatida ko‘rishadi. Bunga misol Shri
-Lanka hukumati
tomo
nidan davlat siyosatini nomarkazlashtirishda olib borilgan sa’y
-harakatlar
tahlilida ko‘rish mumkin. Unda markaziy idoralar va milliy davlat xizmatchilari
markazlashtirilmagan muassasalarni qo‘llab
-quvvatlashdan bosh tortganlar. Chunki
ular ushbu tashabbus
larni an’anaviy hokimiyat va boshqaruviga tahdid deb bilishgan.
Nomarkazlashtirish siyosatining amalga oshirilishi, shuningdek kimni
boshqarishi masalasida shubha tug‘dirishi mumkin. Bu haqiqatdan ham boshqaruv
jarayoniga fuqarolarni jalb qilishini anglatadimi yoki hokimiyat bu jarayonni oddiy
fuqarolar bilan baham ko‘rmaydigan mahalliy elitada to‘planib qoladimi? Elita
boshqaruvining ushbu modeli Maribtegui tomonidan “sarob” sifatida tavsiflangan,
chunki u nomarkazlashtirishning asl maqsadi nima bo‘lishi kerakligini aniqlaydi. Ba’zi
olimlar mahalliy siyosatni amalga oshirishda markaziy hukumatlarning siyosiy
boshqaruviga ishora qiluvchi nomarkazlashtirish illyuziyasi haqida so‘z yuritishadi.
Bir qator Osiyo mamlakatlarida amalga oshirilgan nomarkazlashtirish dasturlarini
tahlil qilishda, Rondinelli markazlashtirmaslik faqat markaziy hukumatning milliy
siyosatini mahalliy qo‘llab
-
quvvatlash va nazoratni kengaytirish bilan bog‘liq holatlar
deya e’tirof etadi. Natijada nomarkazlashtirishni boshqaruv jarayoniga
mahalliy
jamoalarni jalb qilishdan ko‘ra, davlat siyosatini ommaviy qo‘llab
-
quvvatlash yo‘li
sifatida ko‘rib chiqiladi. Hindiston va Malayziyada amalga oshirilgan
nomarkazlashtirish dasturlarida ma’lum darajada mahalliy boshqaruv jarayoni orqali
mintaqaviy
institutlarni yaratgan bo‘lsa ham, ular markaziy hukumatlarning qat’iy
nazorati ostida ekanligini bildiradi. Bu “boshqariladigan nomarkazlashtirish” deb
nomlagan holatni anglatadi. Bunday “yarim yo‘l”ni tashkil qilish Osiyoda
nomarkazlashtirish siyosatini amalga oshirish uchun eng kam muvaffaqiyatli
strategiya hisoblangan. Bunga yana bir misol Hindistonda markaziy hukumat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
9
mahalliy (shtatlar) hukumatlari zimmasiga yuklatiladigan sog‘liqni saqlash va ta’lim
xizmatlarini taqdim etib, uni moliyalashtirgan. Ushbu siyosat ijtimoiy sharoitlarni
yaxshilashga biroz ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa
-
da, markaziy hukumatning ta’siri
mahalliy hokimiyatlarni xarajatlar masalasini hal qilish vakolatlarini cheklab qo‘ydi.
Mahalliy miqyosda moliyalashtirilgan siyosatni boshqarishning murakkabligi
markaziy hokimiyat siyosatchilarning mahalliy boshqaruvni idora etish
va unga aralashish istagini kuchaytiradi. Demak, asosiy muammo moliyaviy
markazlashtirishdan qochishdir. Shu sababli mahalliy hokimiyat idoralari markaziy
qarorla
rni mustaqil bajarishda ushbu muammoga duch kelmaslik uchun o‘z daromad
manbalarini yaratishi kerak bo‘ladi.
Nomarkazlashtirishga xalaqit beradigan yana bir jihat, bu hududiy
muammolarni hal qilish uchun mahalliy hokimiyat idoralarida ishlaydigan zarur
ta
yyorgarlikka ega bo‘lmagan, malakali mutaxassislarning yetishmasligidir.
Ushbu
turdagi argument markaziy hukumatlarning aralashuvini yoki nazoratini talab qiladi.
Tadqiqotchi N. Devas Indoneziya markaziy hukumatining boshqaruv jarayonida
mahalliy hokimiyat
larga mas’uliyat va mustaqillik berishga qarshilik ko‘rsatilishi
da
aynan ushbu omilga asoslanganligini aniqlaydi. Mahalliy hokimiyat idoralariga siyosiy
hokimiyatni taqsimlashda markaziy hukumat irodasining yetishmasligini mazkur
misol orqali ko‘rishimiz mumkin. Indoneziya hukumati ma’muriy vakolatlarni
mahalliy bo‘linmalarga topshirsa
-da, ammo qarorlar qabul qilish vakolatlarini
mahalliy saylangan organlarga bermasdan nomarkazlashtirishning
o‘ziga xos
sxemasini amalga oshiradi.
Nomarkazlashtirish jarayoni
ko‘plab omillar natijasidir, ular ichida milliy
hukumatlarning siyosiy irodasi va nomarkazlashtirishni yetarli darajada qo‘llab
-
quvvatlaydigan qonunchilik bazasi muhimdir. O‘z vazifalarini bajarishlari uchun
resurslarni markaziy hukumatdan mahalliy hokimiy
at bo‘linmalarga yetarli darajada
o‘tkazish (masalan, Hindiston, Xitoy va boshqa joylarda) keng tarqalgan muammodir.
Ushbu tajribalar va bu yerda taqdim etilishi mumkin bo‘lgan boshqa ko‘plab dalillarga
qaramay nomarkazlashtirish jarayonlarini ishlab chiqi
shda “siyosiy, institutsional,
moliyaviy va texnik omillar” mavjudligini ta’minlash lozimdir.
Moliyaviy manbalardan foydalanish nafaqat mahalliy kengashlar tomonidan
ko‘rsatiladigan xizmatlar sifati va miqdoriga ta’sir qiladi, balki mahalliy
organlarning ushbu manbalardan eng maqbul foydalanish borasidagi
imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, moliyaviy resurslarni adolatli
taqsimlash samaradorlikka erishishga yordam beradi. Moliyaviy resurslarni
adolatli taqsimlash orqali turli mintaqalardagi tengsizliklarni oldini olish lozim.
Aksariyat mamlakatlarda nomarkazlashtirish jarayoni boshlangan va
ularning har birida jarayon samarali kechishi uchun turli siyosiy ta’sir
mexanizmlarini amalga oshirishga harakat qiladilar. Masalan, Hindistonda kichik
fermerlarni rivojlantirish bo‘yicha agentlik mahalliy va markaziy hukumatlar
tomonidan yaxshi xizmat
lar ko‘rsatilmaganligi, undagi samarasiz holatlar sababli
tuzilgan. Pokistonda ham shunga o‘xshash dastur amalga oshirilganda, markaziy
idoralarni aholi punktlariga yaqinlashtirishi mahalliy fermerlarga ko‘rsatiladigan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
10
xizmatlarning sifatini yaxshilaydi de
gan maqsad ko‘zlangan edi. Indoneziya va
Shri-
Lankada rivojlanish paradigmasining o‘zgarishi davlat miqyosida olib
boriladigan siyosatning muhim sababi edi. Indoneziya hukumati rivojlanishni
rejalashtirish va amalga oshirishda “xalq ishtirokini” yaxshilash
ni xohladi, Shri-
Lanka hukumati esa qashshoqlikni kamaytirish va xalq ishtirokni yaxshilash uchun
milliy rivojlanish siyosatini kuchaytirishga intildi. Shunga o‘xshash motivlar
rivojlangan mamlakatlarda nomarkazlashtirish jarayonlarining ildamlashiga sabab
bo‘ldi. Jumladan, Fransiyada nomarkazlashtirishning harakatlantiruvchi kuchi
markaziy hukumatning mahalliy kengashlarga ta’sirini kamaytirish, shu bilan
birga, o‘ta markazlashgan davlat uchun ishlab chiqilgan hukumatlararo
amaliyotning samarasizligini yo‘
qotish edi. Germaniyada nomarkazlashtirish
jarayonini amalga oshirishda oldinga siljish sabablarini markaziy siyosatning
ijtimoiy noroziligi va 1980-
yillardagi iqtisodiy inqirozida ko‘rish mumkin.
Siyosiy nomarkazlashtirishning muhim asoslaridan biri
–
hokimiyatni turli
darajalar o‘rtasida taqsimlash, markazlashtirilmagan hukumatlar o‘zlarining
tarkibiy qismlariga yaqinroq bo‘lishlari va ularning muammolarini bilishidir.
Fuqarolar uchun ularning kundalik hayotiga ta’sir qiladigan mahalliy boshqaruv
jarayonl
arida ishtirok etish muhim. Mahalliy bo‘g‘indagi boshqaruv jarayonida
ishtirok etishni kuchaytirishga qaratilgan loyihalarni ilgari surish va amalga
oshirish turli xil yondashuvlardan kelib chiqadi. Konseptuallashtirish muammoli
bo‘lsa ham u turli xil ssen
ariylarda ishlatilgan. Ulardan biri rivojlanish nazariyalari
doirasida “jamoatchilik ishtiroki” tushunchasini qo‘llash usuliga tegishli.
Jamiyatning ishtiroki nafaqat ushbu siyosatdan foyda oluvchilar sifatida, balki
qarorlarni qabul qilish jarayonida ishtirok etadigan shaxslar sifatida davlat
siyosatini shakllantirishning eng muhim omiliga aylanadi.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, nomarkazlashtirish nafaqat milliy siyosat
samaradorligini oshirish yoki ta’sirini kuchaytirish uchun rivojlanish strategiyasi
sifatida muhim rol o‘ynaydi, balki u xalq ishtirokini rag‘batlantirish va
demokratlashtirish jarayonlarini chuqurlashtirish uchun ham ishlab chiqiladi.
Bunga fuqarolik jamiyatini rejalashtirish jarayonlariga jalb qilish orqali erishilib,
uni takomillashti
rish bo‘yicha davlat siyosati amalga oshiriladi. Boshqaruv
jarayonida mahalliy jamoalarning ishtirok etishi chindan ham mahalliy ehtiyojlarni
aks ettirishni ta’minlashning eng yaxshi usuli deb qaraladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Alper O. Notes to the concept of decentralization // European Scientific
Journal. April 2014 edition vol.10, No.10. P. 416.
2.
Bashaasha Bernard, Mangheni Margaret Najjingo, Nkonya Ephraim.
Decentralization and Rural Service Delivery in Uganda, Development Strategy and
Governance Division, IFPRI Discussion Paper 1063, International Food Policy
Research Institute. No. 1. 2011.
3.
Bealey F., Chapman R., Sheehan M. Elements in political science.
Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999.
–
P. 265.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
11
4.
Bickerstaff K.,
Walker G. “Participatory Local Governance and Transport
Planning”, Environment and Planning A, vol. 33, no. 3, 2001, pp. 431
-451.
5.
Cunill N.
“Participaciу
n Ciudadana. Dilemas y Perspectivas Para la
Democratizaci
у
n de los Estados
Latinoamericanos”,
Centro Latinoamericano de
Administracion Para el Desarrollo, Venezuela. 1991. 262 p.
6.
Devas N. “Indonesia: What Do We Mean by Decentralization?”, Public
Administration & Development, vol. 17, no. 3, 1997, pp. 351-367.
7.
Devas N., Delay S. “Local Democracy and the Challenges of Decentralising
the State: An International Perspective”, Local Governments Studies, vol. 35, no. 2,
2006, pp.677-695;
8.
Eryılmaz Bilal. Public Administration
-
Kamu Yönetimi, Okutman
Publishing-Okutman
Yayıncılık, Ankara. 2011. P. 93.
9.
Falleti Tulia G. A Sequential Theory of Decentralization and Its Effects on
the Intergovernmental Balance of Power: Latin American Cases in Comparative
Perspective, Working Paper-314, July 2004. P. 3.
10.
Fesler J. “Approaches
to the Understanding of Decentralization”, The
Journal of Politics, vol. 27, no. 4,. 1965. p. 555.
11.
Hirst P.
“
Democracy and Governance
”
in Debating Governance. Authority,
Steering and Democracy, ed. Jon Pierre, Oxford University Press, New York. 2000. P. 24.
12.
Hughes G.
, Smith S. “Economic Aspects of Decentralized Government:
Structure, Functions and Finance”, Economic Policy, vol. 13, no. 2, 1991, p. 449.
13.
Kooiman J. “Governing as Governance”, Sage Publication Ltd., London.
2003, P. 4.
14.
Maribtegui J.C. “Siete
Ensayos de Interpretaci
уn de la Realidad Peruana”,
Amauta Editorial, Lima. 1952. 375 pp.
15.
Mawhood
P. “Decentralization and the Third World in the 1980s”,
Planning and Administration, vol. 14, no. 1, 1987, pp. 10-22.
16.
Morris A. “Decentralization: The Context” in Decentralization in Latin
America. An Evaluation, ed. Arthur Morris & Stella Lowder, Praeger, New York,
1992, pp. 1-14.
17.
Newman J.
“Modernizing
Governance. New Labour, Policy and
Society”,
Sage Publication, London. 2001, P. 11.
18.
Pierre J. “Introduction: Understanding Governance” in Debating
Governance. Authority, Steering and Democracy, ed. Jon Pierre, Oxford University
Press, Oxford, 2000. P. 3-4.
19.
Regulska J.
“Decentralization
or (Re)centralization: Struggle for Political
Power in
Poland”,
Environment and Planning C: Government and Policy, vol. 15,
1997. Pp. 187
‐
207.
20.
Rhodes R.
“Understanding Governance. Policy Networks, Governance,
Reflexivity
and Accountability”. Open University Press, Buckingham. 1997, P. 15.
21.
Robinson M. “Does Decentralization Improve Equity and Efficiency in
Public Service Delivery Provision?”, IDS Bulletin,
vol. 38, no. 1, 2007, pp. 7-17.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
12
22.
Rondinelli D. “Government Decentralization in Comparative Perspective:
Theory and Practice in Developing Countries”, International Review of
Administrative Sciences, vol. 2, 1981, pp.133-145;
23.
Rondinelli D.
“
Implementing Decentralization Programs in Asia: a
Comparative Analysis
”
, Public Administration and Development, vol. 3, no. 3, 1983,
pp. 185-187.
24.
Rondinelli D., McCullough J., Johnson R. “Analyzing Decentralization
Policies in Developing Countries: a Political‐Economy Framework”, Development
and Change, vol. 20, 1989, pp. 57-87.
25.
Rondinelli Dennis. What Is Decentralization, Litvack, Jennie and Jessica
Seddon (eds.)., Decentralization Briefing Notes, In World Bank Institute (WBI)
Working Papers, The World Bank, Washington, D.C., 1999. Pp. 2-5.
26.
Sahas I.
“Building
a Learning Network on Governance: The Experience of
the Governance Coope
rative”,
Institute on Governance, Ottawa, Canada. 1998, P. 1.
27.
Schonwalder G.
“
New Democratic Spaces at the Grassroots? Popular
Participation in Latin American Local Governments
”
, Development and Change,
vol. 28, no. 4, 1997. Pp. 753-770.
28.
Slater D.
“Territorial Power and the Peripheral State: The Issue of
Decentralization”, Development and Change, vol. 20, 1989, pp. 501
-531.
29.
Topal, A. Kadir. Intergovernmental Fiscal Relations: A Comparative
Analysis on Turkey and EU Countries-
İdarelerarası Mali İlişkiler: Türkiye ile AB
Ülkelerine İlişkin Bir Karşılaştırma", Journal of Public Administration
-Amme
İdaresi Dergisi, Vol. 38, No. 2, 2005. Pp.25
-50.
30.
Walker D. “Decentralization: Recent Trends and Prospects from a
Comparative Governmental Perspective", International Review of Administrative
Sciences, vol. 57, 1991, pp. 113-129.
31.
Willis E., Garman C., Haggard S.
“
The Politics of Decentralization in Latin
America
”
, Latin American Research Review, vol. 34, no. 1. 1999.
32.
Васильев В. Местное самоуправление. Учебное и научно
-
практическое пособие. –
М., 1999. –
С.9.
33.
Добрынин Н. Государственное управление: Теория и практика.
Современная версия новейшей истории государства: Учебник. Т
.1/
Науч
.
ред
.
А
.
Митин
.
–
Новосибирск
:
Наука
, 2010.,
–С
. 329-407.
34.
Joʻrabekova H. Oʻzbekistonda davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish
jarayoni (xorijiy va milliy tajribalar qiyosiy tahlili). Siyosiy fanlar boʻyicha fan
doktori (PhD) diss.
–
T., 2019.
–
B. 19.
