Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Typical patterns of behavior in violation of advertising
laws and their legal assessment
Bakhshillo KHODJAEV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
According to Article 65 of the Constitution of the Republic of
Uzbekistan, property in different forms makes the basis of the
economy of Uzbekistan aimed at improving the welfare of
citizens. The state creates conditions for the development of
market relations and fair competition and guarantees freedom
of economic activity, entrepreneurship, and labor taking into
account the priority of consumer rights. It follows from the
content of the norm that the state undertakes to guarantee
freedom of entrepreneurship taking into account the priority of
consumers' rights. Also, the creation of conditions for fair
competition is defined as one of the obligations. Accordingly, as
long as the freedom of entrepreneurship is considered to be a
constitutional guarantee, reasonable restrictions can be
established in this area, based on the priority of fair competition
and consumer rights. Some of these restrictions are also
established in the legislation on advertising, which today serves
as a key for entrepreneurs to enter the market. Proceeding from
this situation, the article analyzes these restrictions, the types of
advertising prohibited by law, their essence, the reasons for
their prohibition, the general patterns of offenders' behavior in
this regard, and the issues of their legal assessment. The
experience of international treaties, legislation, and law
enforcement practices of foreign countries and Uzbekistan are
discussed in a comparative-legal aspect. Prohibited types of
advertising, such as inaccurate advertising, unreliable
advertising, knowingly false (misleading) advertising, and
unfair (unethical) advertising are discussed.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp103-114
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
consumer,
business entities,
competition,
advertising,
false advertising,
unreliable advertising,
misleading advertising,
dishonest advertising,
unethical advertising,
hidden advertising.
1
Doctor of Law, Vice-Rector, Tashkent State University of Law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: b.xodjayev@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
104
Реклама тўғрисидаги қонун бузилишини келтириб
чиқарувчи типик хулқ
-
атвор моделлари ва уларга
юридик баҳо бериш
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
истеъмолчи,
тадбиркорлик
субъектлари,
рақобат,
реклама фаолияти,
нотўғри реклама,
ишончсиз реклама,
ёлғон (чалғитувчи)
реклама,
инсофсиз (ноҳалол)
реклама,
ахлоқсиз (ғайриахлоқий)
реклама,
яширин реклама.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 65
-
моддасига кўра, фуқаролар фаровонлигини оширишга
қаратилган Ўзбекистон иқтисодиётининг негизини хилма
-
хил шакллардаги мулк ташкил этади. Давлат бозор
муносабатларини ривожлантириш ва ҳалол рақобат учун
шарт
-
шароитлар яратади, истеъмолчиларнинг ҳуқуқлари
устуворлигини ҳисобга олган ҳолда иқтисодий фаолият,
тадбиркорлик
ва
меҳнат
қилиш
эркинлигини
кафолатлайди. Норма мазмунидан англашиладики, давлат
тадбиркорлик
эркинлигини
истеъмолчиларнинг
ҳуқуқлари устуворлигини ҳисобга олган ҳолда кафолатлаш
мажбуриятини олмоқда. Шунингдек, ҳалол рақобат учун
шарт
-
шароитлар яратиши ҳам мажбуриятлардан бири
сифатида белгиланмоқда. Шунга мувофиқ
тадбиркорлик
эркинлиги конституциявий кафолат ҳисоблансада, ҳалол
рақобат ва истеъмолчилар ҳуқуқлари устуворлигидан
келиб чиққан ҳолда мазкур соҳада оқилона чекловлар
ўрнатилиши мумкин. Ана шу чекловлардан бир қанчаси
бугунги кунда тадбиркорларнинг бозорга киришининг
калити бўлиб хизмат қилаётган реклама қонунчилигида
ҳам ўрнатилган. Мазкур ҳолатдан келиб чиққан ҳолда
мақолада ана шу чекловлар, қонун билан таъқиқланган
рекламалар турлари, моҳияти, уларнинг таъқиқланиш
сабаблари, бу бўйича ҳуқуқбузарликларнинг умумий хулқ
-
атвор моделлари ва уларга ҳуқуқий баҳо берил масалалари
таҳлил қилинган. Халқаро келишувлар, хорижий давлатлар
қонунчилиги ва ҳуқуқни қўллаш амалиёти тажрибаси
Ўзбекистон тажрибаси билан қиёсий
-
ҳуқуқий муҳокама
этилган. Нотўғри реклама, ишончсиз реклама, ёлғон
(чалғитувчи) реклама, инсофсиз (ноҳалол) реклама каби
таъқиқланган реклама турлари ҳақида фикр юритилган.
Типичные
модели
поведения
при
нарушении
законодательства о рекламе и их правовая оценка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
потребитель,
хозяйствующие субъекты,
конкуренция,
рекламная деятельность,
недостоверная реклама,
ненадежная реклама,
заведомо ложная
Согласно статье 65 Конституции Республики Узбекистан,
собственность в различных формах составляет основу
экономики Узбекистана, направленную на повышение
благосостояния граждан. Государство создает условия для
развития рыночных отношений и честной конкуренции,
гарантирует
свободу
хозяйственной
деятельности,
предпринимательства и труда с учетом приоритета прав
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
105
(вводящая в заблуждение)
реклама,
нечестная реклама,
неэтичная реклама,
скрытая реклама.
потребителей. Из содержания нормы следует, что
государство
обязуется
гарантировать
свободу
предпринимательства
с
учетом
приоритета
прав
потребителей. Также в качестве одного из обязательств
определено создание условий для добросовестной
конкуренции.
Соответственно,
пока
свобода
предпринимательства
считается
конституционной
гарантией, в этой сфере могут быть установлены разумные
ограничения, исходя из приоритета добросовестной
конкуренции и прав потребителей. Некоторые из этих
ограничений установлены и в законодательстве о рекламе,
которое
сегодня
служит
ключом
для
входа
предпринимателей на рынок. Исходя из этой ситуации, в
статье
анализируются
указанные
ограничения,
запрещенные законом виды рекламы, их сущность,
причины их запрещения, общие модели поведения
правонарушителей в связи с этим, вопросы их правовой
оценки. Опыт международных договоров, законодательство
и практика правоприменения зарубежных стран и
Узбекистана
обсуждались
в
сравнительно
-
правовом
аспекте. Обсуждаются запрещенные виды рекламы, такие
как недостоверная реклама, ненадежная реклама, заведомо
ложная
(вводящая
в
заблуждение)
реклама
и
недобросовестная (неэтичная) реклама.
КИРИШ
Тадбиркорлик ва истеъмол маданияти, аввало, реклама муносабатларида
иштирок этувчи тадбиркор ва истеъмолчининг ҳуқуқий маданияти, ҳуқуқий онги
ҳамда
ўзаро тартибли муносабатларига боғлиқ. Тадбиркорлик субъектининг
истеъмол эҳтиёжини қондириш мақсадида истеъмолчилар билан мулоқоти
тадбиркорлик маданияти ҳисобланса, истеъмолчининг товар (иш, хизмат)га
бўлган ўз эҳтиёжларини қондириш юзасидан тадбиркорлар билан ўзаро
муносабати ҳамда истеъмолчиларнинг бу борадаги маънавий, маданий ва ҳуқуқий
онги истеъмол маданияти ҳисобланади
(Zokirov, Rustamboyev, & Oqyulov, 2008)
. Бу
борада реклама бозорида тадбиркорлик ва истеъмол маданияти даражасини
белгилаб
берувчи
муҳим
омиллардан
бири
реклама
муносабати
иштирокчиларининг хулқ
-
атвори ҳисобланади
.
Реклама қонунчилигининг таҳлили шуни кўрсатадики, Ўзбекистон
Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонуни ўз таркибий тузилиши
жиҳатидан бошқа хорижий давлатлар қонунчилиги каби муайян хатти
-
ҳаракатларни
тақиқловчи императив нормалардан иборат
(Fonareva, 1996).
Аниқроқ айтадиган бўлсак, давлатимизнинг реклама қонунчилиги “нимаики
тақиқланмаган бўлса рухсат берилган” тамойили асосида тузилган бўлиб, қонун
реклама берувчи, тайёрловчи ва тарқатувчи ўртасидаги муносабатларни тартибга
солишга қаратилмай, балки рекламани тайёрлаш, тарқатиш ва жойлаштириш
борасида тақиқларни белгилаб қўйган
(Badalov, Vasilenkova, Kartashov, Kotov, &
Nikitina, 2012)
. Мазкур ҳолатда, юқорида таъкидланганидек, реклама
қонунчилигида белгиланган тақиқловчи нормалар амал қилиб, ушбу нормалар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
106
реклама фаолияти иштирокчиларининг муайян хулқ
-
атвор моделларини
тақиқлаган ҳолда бундай ҳуқуқбузарликларга нисбатан юридик жавобгарлик
чораларини ўзида ифодалайди. Демак, реклама
қонунчилиги билан тақиқланган
муайян хулқ
-
атвор моделларига юридик баҳо бериш бу борада муҳим
вазифалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги “Реклама тўғрисида”ги
Қонунининг
5-
моддасида олдинги таҳрирдаги қонундан фарқли равишда “номақбул
реклама” тушунчасига таъриф берилган бўлиб, унга кўра номақбул реклама нотўғри,
ахлоқсиз, яширин реклама, шунингдек ушбу Қонун талабларига мос келмайдиган
бошқа рекламаларни ўз ичига олади. Номақбул реклама таркибига кирувчи реклама
қонун
бузилиши моделларига бирма
-
бир тўхталиб ўтамиз.
МАТЕРИАЛ ВА МЕТОДЛАР
Тадқиқотда Ўзбекистон Республикасининг реклама қонунчилиги, хорижий
давлатларнинг реклама қонунчилиги ва амалиёти, шунингдек бу борадаги
халқаро келишувлар, суд амалиёти материаллари таҳлили,
соҳа олимларининг
мазкур масала юзасидан илмий ишлари таҳлил қилинди.
Тадқиқот методлари сифатида қиёсий
-
ҳуқуқий, эмпирик тадқиқот, қиёсий
-
тарихий, анализ, синтез каби усуллардан фойдаланилди.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ
1. Нотўғри реклама
Нотўғри реклама деганда ноаниқлиги, бир хил маъноли бўлмаганлиги,
бўрттириб юборилиши, яшириб кетилиши, тарқатилиш вақти, жойи ва усулига
нисбатан талабларнинг ҳамда қонунчиликда назарда тутилган бошқа
талабларнинг
бузилиши
натижасида
рекламадан
фойдаланувчиларни
чалғитадиган ёки чалғитиши мумкин бўлган, юридик ва жисмоний шахсларга,
шунингдек жамият ҳамда давлат манфаатларига моддий зарар ва маънавий зиён
етказиши мумкин бўлган (инсофсиз, била туриб ёлғон) реклама тушунилади
(Ўзбекистон Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонуни). Бироқ мазкур
таъриф ўз тузилишига кўра мураккаб бўлиб, ҳуқуқни қўллаш амалиётида
тушунмовчиликларни келтириб чиқариши мумкин
(Tot'yev, 1991)
. Масалан, қонун
яширин рекламани нотўғри реклама доирасига кирмайдиган, алоҳида бир
ҳуқуқбузарлик сифатида махсус тарзда ифодалаган бўлса
-
да (5
-
модда), шу билан
бир қаторда қонун чиқарувчи орган нотўғри реклама тушунчасини изоҳлашда
“яшириб кетиши оқибатида” жумласини қўлламоқда. Худди шундай, нотўғри
рекламага берилган тарифда
қўлланилган “ноаниқлик”, “икки хил маънони
англатиши”, “бўрттириб юбориши” жумлаларини, ҳам нотўғри рекламага, ҳам
реклама қонун ҳужжатларини бузганлик доирасига киритиш мумкин. Бизнингча,
юқоридаги ҳолат нотўғри реклама доираси ва унинг турлари аниқ
белгиланмаганлигидан келиб чиққан бўлиб, ўз навбатида, мазкур чалғитувчи
вазиятни бартараф этиш мақсадида қонунда нотўғри рекламанинг барча
турларини ва уларнинг ҳар бирининг доирасини аниқ белгилаш мақсадга
мувофиқдир. Шу мақсадда хорижий давлатлар қонунчилигини қиёсий таҳлил
қилган ҳолда давлатимиздаги ҳуқуқни қўлловчи орган ва реклама фаолияти
иштирокчилари учун қулай бўлган конструкцияни ишлаб чиқиб, уни асослашга
ҳаракат
қиламиз.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
107
Реклама
қонунчилиги
нормаларининг
юқоридаги
таҳлили
шуни
кўрсатадики, нотўғри
рекламадан асосан уч тоифадаги манфаатлар ҳимоя
қилинган: истеъмолчилар манфаатлари, инсофли рақобат ва жамоат манфаатлари.
Шу нуқтаи назардан, нотўғри реклама доираси ва унинг турларини белгилашда
айнан шу уч тоифадаги манфаатлар эътиборга олинмоғи лозим. Яъни нотўғри
рекламанинг истеъмолчилар, рақобатчи тадбиркорлар ва жамоат манфаатларига
зарар етказиши ёки зарар етказиши мумкинлигидан келиб чиқиб унинг ишончсиз,
инсофсиз ва ёлғон каби кўринишларини белгилаш жоиз.
Бу борада давлатимиз ҳуқуқий тизимига яқинроқ
хорижий давлатлар
реклама қонунчилигини қиёсий таҳлил қилган ҳолда ўрганиб чиқиш кўриб
чиқаётган масаламизга янада аниқлик киритишга хизмат қилади. Масалан, Россия
Федерациясининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунида нотўғри рекламага унинг
кўринишлари орқали
таъриф берилиб, унга мувофиқ, инсофсиз, ишончсиз,
ғайриахлоқий, билатуриб ёлғон ҳамда рекламанинг мазмуни, тарқатиш вақти,
жойи ва усулига қўйилган қонунда белгиланган талабларнинг бузилишига олиб
келувчи бошқа реклама нотўғри реклама ҳисобланади
(Federal Law "On
Advertising" (last ed.), 2023)
. Худди шундай Озарбайжон Республикасининг
“Реклама тўғрисида”ги Қонуни ҳам Россия Федерацияси қонунини ҳеч қандай
ўзгартиришсиз такрорлаган
(Law of the Republic of Azerbaijan "On Advertising",
2023)
. Беларусь Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунида эса нотўғри
реклама категорияси унинг уч кўриниши: ишончсиз, ғайриахлоқий ва бошқа
нотўғри реклама орқали ёритилиб, унда инсофсиз ва билатуриб ёлғон реклама
ҳақида сўз юритилмаган
(Law of the Republic of Belarus "On Advertising" , 2023).
Украинанинг “Реклама тўғрисида”ги Қонунида нотўғри реклама ўрнига асосий
категория сифатида инсофсиз реклама тушунчаси қўлланилиб, унга мувофиқ,
қонун талабларини бузувчи ҳар қандай реклама инсофсиз деб топилади.
Қолаверса, Украина қонунида инсофсиз реклама кўринишлари умуман
кўрсатилмаган
(Law of Ukraine "On Advertising", 2023).
МДҲ иштирокчи давлатлар ўртасида Реклама фаолиятини тартибга солиш
соҳасида ҳамкорлик Битимининг 1
-
моддасида асосий тушунчалар қаторида
нотўғри реклама тушунчаси ҳам берилган бўлиб, унга кўра, нотўғри реклама –
рекламанинг тузилиши, уни тарқатиш вақти, жойи ва усулига қўйилган
талабларнинг бузилишига олиб келадиган инсофсиз, ғайриахлоқий, билатуриб
ёлғон ва шу каби бошқа рекламадир
(Agreement on Cooperation between the Member
States of the Commonwealth of Independent States in the Sphere of Regulation of
Advertising Activity, 2023).
2. Ишончсиз реклама
Давлатимиз реклама қонунчилигида ишончсиз реклама тушунчасига таъриф
берилмаган бўлиб, мазкур таърифни қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил орқали
шакллантиришга ҳаракат қиламиз. Чунончи, МДҲ иштирокчи давлатларининг
аксариятида, хусусан, Россия Федерацияси, Беларусь, Озарбайжон каби
давлатларда ишончсиз рекламага ҳақиқий ҳолатга мувофиқ бўлмаган
маълумотларни қамраб олувчи реклама сифатида таъриф берилган
(Federal Law
"On Advertising" (last ed.), 2023) (Law of the Republic of Azerbaijan "On Advertising",
2023) (Law of the Republic of Belarus "On Advertising" , 2023)
. Нотўғри рекламанинг
айнан шу кўринишини тартибга солишга қаратилган Европа Иттифоқининг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
108
ишончсиз реклама бўйича 1984 йил 10 сентябрдаги Директивасига биноан,
ишончсиз реклама чалғитиши мумкин бўлган реклама ҳисобланади
(Lashkevich,
1997)
. Халқаро савдо палатаси томонидан 1987 йил июнда қабул қилинган
Халқаро реклама кодексининг 4
-
моддасида ҳам ноаниқлиги, икки хил маънони
англатиши, тушунарсизлиги ва бўрттириб юборилиши орқали харидорнинг тўлиқ
ёки қисман чалғишига олиб келувчи ишончсиз реклама тақиқланган
(International
Advertising Code, 2023)
[13]. МДҲ иштирокчи давлатлар ўртасида Реклама
фаолиятини тартибга солиш соҳасида ҳамкорлик Битимининг 10
-
моддаси
2-
бандида эса ишончсиз ва ёлғон маълумотларни тарқатишнинг йўл
қўйилмаслиги алоҳида тақиқ сифатида белгилаб қўйилган
(Agreement on
Cooperation between the Member States of the Commonwealth of Independent States in
the Sphere of Regulation of Advertising Activity, 2023).
Шу нуқтаи назардан, юқоридаги ҳуқуқ нормалари таҳлилидан келиб чиқиб,
давлатимиз қонунчилигида ишончсиз рекламага ўзида ҳақиқий ҳолатга мувофиқ
бўлмаган маълумотларни қамраб олувчи ва бу орқали рекламадан
фойдаланувчиларни чалғитиши мумкин бўлган реклама сифатида таъриф бериш
мақсадга мувофиқдир. Шунда амалдаги “Реклама тўғрисида”ги Қонуннинг
5-
моддасида нотўғри рекламага берилган таърифдаги “ноаниқлиги”, “икки хил
маънони англатиши”, “бўрттириб юборилиши” каби мезонлар унинг аниқ бир
кўриниши ҳисобланган
ишончсиз рекламада ифодаланиб, ҳуқуқни қўллаш
амалиётида енгиллик яратади. Бизнингча, бу борада ўзбек олими
Х.В.
Бурханходжаева “истеъмолчи
-
харидорларга ҳақиқатга тўғри келмайдиган
маълумотларни тақдим этиш, товарлар ҳақида ёлғон ахборотлар бериш туфайли
етказиладиган зарарни қоплаш тўғрисидаги мавжуд амалиёт ўрганилиб, бу соҳада
ҳал
этилиши лозим бўлган долзарб муаммолар мавжуд”лигини таъкидлаганида
(Burxanxodjayeva, 2007)
айнан ишончсиз рекламани назарда тутган кўринади.
Чунки “ишончсиз реклама” тушунчасининг қонунда алоҳида белгиланиши
бевосита истеъмолчилар манфаатларини ифода этиб, уларни рекламадан
фойдаланувчи сифатида ишончли ва ҳақиқий ахборот билан таъминлашга хизмат
қилади. Бунга Тошкент шаҳар хўжалик судида 2004 йилда кўрилган Халқлар
Дўстлиги саройи ҳамда Ўзбекистон Республикаси Монополиядан чиқариш ва
рақобатни ривожлантириш давлат қўмитаси ўртасидаги низони мисол сифатида
келтириб мумкин. Иш ҳужжатлари бўйича Қўмита реклама қонунчилиги
талабларига риоя этилиши юзасидан мониторинг ўтказганида Тошкент шаҳрида
жойлаштирилган афишаларда Халқлар Дўстлиги санъат саройида 2004 йилнинг
20 май кунидан 30 майгача хонанда Озода Нурсаидованинг концерт дастури бўлиб
ўтиши тўғрисида реклама берилганлиги, аммо 26 май куни Халқлар Дўстлиги
саройида Озода Нурсаидованинг концерти бўлиб ўтмаганлиги ва бу ҳақда
истеъмолчиларга ҳеч қандай маълумот берилмасдан нотўғри реклама
тарқатилганлиги учун Халқлар Дўстлиги санъат саройига нисбатан жарима
қўллаган. Бу борада Қўмита қарорини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги даъво
аризаси билан мурожаат қилган Халқлар Дўстлиги санъат саройи вакили айнан
2004 йил 26 май куни Тошкент шаҳрига Россия Федерациясининг ёрқин юлдузи
Валерий Леонтьев ташриф буюрганлиги учун Ўзбекистон Телерадиоканалларида
Озода Нурсаидованинг концерт дастури 20 майдан 25 майгача ва 27 майдан 30
майгача бўлиб ўтиши ҳақида аниқ маълумот тарқатилганлигини кўрсатган. Бироқ
аксилреклама талабларига риоя қилинмаган ҳолда афишалардаги реклама
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
109
ўзгартирилмасдан қолдирилганлиги ва бу ноаниқ ҳолат истеъмолчиларни
чалғитишга олиб келганлиги туфайли даъвогар талаблари рад этилган,
шунингдек, биринчи инстанция қарори апелляция ва кассация инстанцияларида
ўзгартиришсиз қолдирилган
(The case files of Tashkent City Economic Court in 2004
and Supreme Economic Court in 2005, 2004-2005).
3. Ёлғон реклама
“Реклама тўғрисида”ги Қонуннинг 5
-
моддасида нотўғри рекламанинг тури
сифатида шунчаки кўрсатиб ўтилган “билатуриб ёлғон” реклама аслида ишончсиз
рекламанинг бир кўриниши сифатида қаралиши лозим. “Шунчаки кўрсатиб
ўтилган” дейилишига сабаб эса амалдаги реклама қонунчилигида билатуриб ёлғон
реклама тушунчасига таъриф берилмаган ва унинг доираси белгиланмаган.
Бизнингча, билатуриб ёлғон реклама деганда реклама берувчи (тайёрловчи ва
тарқатувчи) томонидан истеъмолчини атайин чалғитиш мақсадида қасддан
(олдиндан била туриб) берилган реклама тушунилиши лозим
(Law of the Republic
of Azerbaijan "On Advertising", 2023) (Law of the Republic of Belarus "On Advertising" ,
2023) (Law of Ukraine "On Advertising", 2023) (Federal Law "On Advertising" (last ed.),
2023)
. Мазкур таъриф хорижий давлатлар реклама қонунчилигини
қиёсий таҳлил
қилиш натижасида муаллиф томонидан шакллантирилган бўлиб, бу борада айрим
олимлар билатуриб ёлғон рекламанинг айнан қасддан содир этилиши уни
ишончсиз рекламадан ажратиб туришини эътироф этадилар. Олимларнинг
таъкидлашича, айнан “қасд” белгиси ишончсиз рекламани билатуриб ёлғон
рекламадан фарқлаш учун муҳимдир, чунки истеъмолчиларни чалғитиши мумкин
бўлган реклама ишончсиз реклама ҳисобланса, истеъмолчиларни атайин (қасддан)
чалқитишга қаратилган реклама эса билатуриб ёлғон реклама сифатида қаралиши
лозим
(Vsevolozhskiy & Medinskiy, 1998)
. Олимларнинг ушбу фикри ўринли, айнан
шунинг учун ҳам мазкур “чегара”ни ҳисобга олган ҳолда давлатимиз реклама
қонунчилигида
билатуриб ёлғон рекламани ишончсиз рекламанинг бир кўриниши
сифатида белгилаб қўйиш мақсадга мувофиқдир. Бундай билатуриб ёлғон реклама
берилган ҳолатларни амалий ҳаётимизда ҳам кўриш мумкин. Чунончи, Ўзбекистон
Республикаси Монополиядан чиқариш, рақобат ва тадбиркорликни қўллаб
-
қувватлаш
давлат қўмитасига (ҳозирги Рақобатни ривожлантириш ва
истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитасига) қилинган мурожаат
бўйича 2006 йилнинг 5
-
6 май кунлари “Туркистон” саройида “Давру Давронлар
ҳаққи” деб номлаган катта шоу концерт дастури бўлиб ўтиши ва унда Оғабек
Собиров, Равшан Матёқубов, “Сарбон гуруҳи”, Анвар Собиров, Собиржон Мўминов,
Азиза Ниёзметова, Умида Мирҳамидова, Сардор Раҳимхон, Хулкар Абдуллаева
ҳамда
бошқа хонандалар иштирок этиши ҳақида реклама берилганлиги
аниқланган. Аслида, эса 5
-
май куни бўлиб ўтган концертда рекламада санаб
ўтилган хонандаларнинг фақат уч нафари иштирок этган холос, қолган аксарияти
иштирок этмаган. Мазкур ҳолатни Қўмита яширин реклама деб топиб, уни
ташкиллаштирган “Санъат сеҳри” хусусий фирмаси директорига нисбатан
маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида иш қўзғатган
(Proceedings of the State
Committee for Exclusion of Monopoly, Competition and Entrepreneurship of the Republic
of Uzbekistan, 2006)
. Бироқ истеъмолчиларни атайин чалғитишга қаратилган ушбу
реклама яширин эмас, балки била туриб ёлғон реклама ҳисобланади ва юқоридаги
ишончсиз рекламага келтирилган мисолдан фарқли равишда мазкур ҳолатда
реклама истеъмолчиларни қасддан чалғитиш мақсадида тарқатилган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
110
3. Инсофсиз (ноҳалол) реклама
Реклама қонунчилиги
истеъмолчилар манфаатлари билан бир қаторда
тадбиркорлик субъектларининг манфаатларини ҳам инсофсиз рақобатдан ҳимоя
қилишга
қаратилган. Халқаро савдо палатаси томонидан 1987 йил июнда қабул
қилинган Халқаро реклама кодексининг 5
-
моддасида реклама тижорат соҳасидаги
ҳалол рақобат тамойилига мувофиқ бўлиши белгиланган
(International Advertising
Code, 2023)
. МДҲ иштирокчи давлатлар ўртасида Реклама фаолиятини тартибга
солиш соҳасида ҳамкорлик Битимининг 9
-
моддасига кўра, битим тарафлари
ўзларининг миллий қонунчилиги ва халқаро ҳуқуқ нормаларини ҳисобга олган
ҳолда
реклама фаолияти субъектлари ўртасида инсофли рақобат учун шарт
-
шароит яратиб беришлари бу борадаги ҳамкорликнинг асосий йўналишларидан
бири сифатида белгиланган
(Agreement on Cooperation between the Member States of
the Commonwealth of Independent States in the Sphere of Regulation of Advertising
Activity, 2023)
. Германия, Швецария ва Греция давлатларида эса “Инсофсиз рақобат
тўғрисида” махсус қонун қабул қилинган
(Krylov, 1996)
. Давлатимизда инсофсиз
рақобат тушунчаси Ўзбекистон Республикасининг “Рақобат тўғрисида”ги
Қонунида
белгиланган бўлиб, унинг 4
-
моддасига кўра, инсофсиз рақобат хўжалик
юритувчи субъектнинг ёки шахслар гуруҳининг иқтисодий фаолиятни амалга
оширишда афзалликларга эга бўлишга қаратилган, қонунчиликка, иш муомаласи
одатларига зид бўлган ҳамда бошқа хўжалик юритувчи субъектларга
(рақобатчиларга) зарар етказадиган ёки зарар етказиши мумкин бўлган ёхуд
уларнинг ишчанлик обрўсига путур етказадиган ёки путур етказиши мумкин
бўлган ҳаракатлари (Ўзбекистон Республикасининг “Рақобат тўғрисида”ги
Қонуни). Айнан мазкур таърифдан келиб чиқиб, бизнингча, реклама
қонунчилигида тадбиркорлик субъектларининг рақобат муҳитида инсофсиз
хатти
-
ҳаракатлардан муҳофаза қилиш мақсадида инсофсиз реклама тушунчасини
ва унинг доирасини белгилаш, шунингдек, уларга нисбатан тақиқлов чорасини
мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқдир. Шунингдек, “инсофлилик” ифодаси юқорида
таҳлил қилинган Ўзбекистон Республикасининг “Рақобат тўғрисида”ги ҳамда
“Реклама тўғрисида”ги қонунларида бир маънода қўлланилган, энг асосийси,
мазкур ифода иккала қонуннинг ҳуқуқий тартибга солиш мақсадларига мувофиқ
саналади. Жумладан, Ўзбекистон Республикасининг “Рақобат тўғрисида”ги
Қонунининг 13
-
моддасида инсофсиз рақобат доираси белгиланган.
Шу нуқтаи назардан, инсофсиз реклама тушунчасига “тадбиркорлик
субъектларининг манфаатлари ва ишчанлик обрўсига зид тарзда ёки қиёсий
реклама талабларини бузган ҳолда
инсофсиз рақобат ҳолатларини келтириб
чиқарувчи реклама” сифатида таъриф бериш мақсадга мувофиқдир. Мазкур
таърифда қиёсий реклама талабларига урғу берилишидан мақсад шу билан
изоҳланадики, айнан қиёсий реклама талабларининг бузилиши оқибатида
юқорида санаб ўтилган инсофсиз рақобат ҳолатлари вужудга келади, бу эса ўз
навбатида, Ўзбекистон Республикаси “Реклама тўғрисида”ги Қонунининг 16
-
моддасида белгиланган қиёсий рекламага қўйилган талабларни бузиш
ҳолатларини
инсофсиз реклама доирасига киритишни тақозо этади.
“Реклама тўғрисида”ги Қонуннинг 5
-
моддасига мувофиқ, қиёсий реклама
рақобатчини
ёки
рақобатдош
товарни
бевосита
ёки
билвосита
идентификацияловчи реклама ҳисобланади. Қонуннинг 16
-
моддасига кўра, агар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
111
реклама берувчи реклама қилинаётган қиёслаш
ишончлилигининг фактик
далилларини тақдим этиши мумкин бўлса, агар бунда реклама фойдаланувчисини
реклама чалғитиб қўймаса ва чалғитиб қўйиши мумкин бўлмаса, рақобатчининг
ишчанлик обрўсига ёки унинг товар белгисига (хизмат кўрсатиш белгисига),
фирма номига, товарига ёки фаолиятига путур етказмаса, қиёсий рекламага йўл
қўйилади. Ушбу модда талабларидан келиб чиқиб, агар рекламада маҳсулотнинг
моддий, муҳим, ишончли хоссалари холисона ва инсофли таққосланса, агар бунда
реклама ундан фойдаланувчини чалғитиб қўймаса
ва чалғитиб қўйиши ҳам
мумкин бўлмаса, реклама берувчи билан рақобатчининг шахси ёки реклама
берувчининг ва рақобатчининг товар белгилари (хизмат кўрсатиш белгилари),
фирма номи, маҳсулоти аралашиб кетмаса ҳамда рақобатчининг ишчанлик
обрўсини ёки унинг товар белгисини (хизмат кўрсатиш белгисини), фирма
номини, маҳсулоти ёки фаолиятини бадном этмаса, қиёсий рекламага йўл
қўйилади
.
Қиёсий
рекламага қўйилган бундай талабларнинг бузилиши эса
тадбиркорлик субъектининг манфаатлари ва ишчанлик обрўсига путур етказади
(Lobanov, 1999)
. Шунинг учун ҳам айнан шу объектлар инсофсиз рекламадан
ҳимоя қилинган.
4. Ахлоқсиз (ғайриахлоқий) реклама
Ўзбекистон
Республикасининг
“Реклама
тўғрисида”ги
Қонунининг
5-
моддасида ахлоқсиз реклама
тушунчасига таъриф берилган бўлиб, унга кўра
ахлоқсиз реклама деганда шахсларнинг жинси, ирқи, миллати, тили, дини,
ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ва ижтимоий мавқеига дахлдор
бўлган ҳақоратли сўзлар, тасвирлар ҳамда ўхшатишлардан, ҳақорат қилувчи
тасвирлардан фойдаланиш орқали инсонийлик ва ахлоқнинг умумқабул қилинган
нормаларини бузувчи, миллий ёки жаҳон маданий бойлигини ташкил этадиган
санъат объектларига, тарихий ва архитектура ёдгорликларига тажовуз қилувчи,
Ўзбекистон Республикасининг давлат рамзларини (байроғини, гербини,
мадҳиясини), миллий валютасини таҳқирловчи реклама тушунилади.
Бошқа хорижий давлатларда эса бундай реклама ахлоқ нормаларининг
жамиятдаги таъсирига қараб турлича белгиланган
(Cheryachukin, 2002)
. Масалан,
Саудия Арабистонида қонунчилик рекламада аёлларни намойиш этишни тақиқлаб
қўйган
(Bovee, Thill, Dovel, & Marian, 1995)
. Россия Федерацияси, Беларусия,
Озарбайжон каби давлатларда эса ғайриахлоқий реклама инсонпарварлик ва
ахлоқнинг умумэътироф этилган нормаларини, шунингдек, иш одатларини
ҳақоратомуз
сўзлар, ўхшатиш ва тасвирларни қўллаш орқали бузишга қаратилган
реклама сифатида белгиланган
(Federal Law "On Advertising" (last ed.), 2023), (Law
of the Republic of Azerbaijan "On Advertising", 2023), (Law of Ukraine "On Advertising",
2023), (Law of the Republic of Belarus "On Advertising" , 2023).
5. Яширин реклама
Ўзбекистон Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунининг 5
-
моддасига биноан, яширин реклама деганда рекламадан фойдаланувчининг
идрокига унинг ўзи англамаган ҳолда махсус видеоиловалардан (қўш овозли
ёзувдан) фойдаланиш йўли билан ҳамда бошқа усуллар билан таъсир ўтказадиган
реклама тушунилади. Масалан, АҚШ кинотеатрларида қўйилган киноларнинг
бирида “Кола ичинг” деган 25
-
кадр жойлаштирилган ва киносеанс тугаганидан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
112
сўнг томошабинлар “Кола” истеъмол қилганликлари кузатилган
(Zokirov,
Rustamboyev, & Oqyulov, 2008)
. Шу сабабли яширин рекламадан радио, теле
-,
видео
-
, аудио
-
ва кино маҳсулотда, шунингдек, бошқа маҳсулотда фойдаланишга
ва уни ўзга усуллар билан тарқатишга йўл қўйилмайди.
ХУЛОСАЛАР
Ўзбекистон Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунида номақбул
реклама деганда нотўғри, ахлоқсиз, яширин реклама тушунилиши белгиланган.
Уларнинг ичидан нотўғри реклама доираси аниқ белгиланмаган. Яъни нотўғри
реклама тушунчаси кенг доирада ифодаланган бўлса
-
да, унинг кўринишлари
сифатида фақатгина инсофсиз ва билатуриб ёлғон реклама кўрсатилган холос.
Бундай ҳолат эса нотўғри реклама Қонуннинг вазифаларини тўлиқ қамраб
олмаганлигини ва энг асосийси қонун ҳимоя қилувчи манфаатларни тўлиқ
ифодалай олмаганлигини намоён этади.
Қолаверса, қонун билан тақиқланган нотўғри рекламага берилган таъриф
Қонуннинг 16
-
моддасида белгиланган рекламага доир асосий талабларни ўзида
тўлиқ ифодалай олмаган.
Шу нуқтаи назардан, юқорида тадқиқ этилган “Реклама тўғрисида”ги
Қонуннинг вазифалари, рекламага қўйилган асосий талаб ва тақиқлар, шунингдек,
қонун ҳимоя қилишга қаратилган уч тоифа манфаатларни ҳисобга олган ҳолда
нотўғри реклама тушунчасига асосий категория сифатида қуйидагича таъриф
бериш мақсадга мувофиқдир:
Нотўғри
реклама деганда рекламадан фойдаланувчиларни чалғитувчи ёки
чалғитиши мумкин бўлган, истеъмолчилар, тадбиркорлар, давлат, жамоат ва
бошқа шахсларнинг манфаатларига зарар етказувчи ёки зарар етказиши мумкин
бўлган ишончсиз, инсофсиз ва ёлғон реклама тушунилади.
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари билан муҳофаза қилиниши
кафолатланган “истеъмолчи ҳуқуқлари”, “ҳалол тадбиркор манфаатлари” ҳамда
“жамиятнинг умумэътироф этилган ахлоқ нормалари”ни ўзида тўлиқ ифодалай
олган нотўғри реклама кўринишларини қонунда мустаҳкамлаш, шунингдек,
нотўғри реклама ва унинг кўринишларини тавсифловчи ҳуқуқ нормаларини
амалиётида қўллашда енгиллик яратиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг
“Реклама тўғрисида”ги Қонунининг 5
-
моддасини қуйидаги мазмундаги қисмлар
билан тўлдириш мақсадга мувофиқдир:
ишончсиз реклама –
ўзида ҳақиқий ҳолатга мувофиқ бўлмаган
маълумотларни қамраб олувчи ва бу орқали рекламадан фойдаланувчиларни
чалғитиши мумкин бўлган реклама;
ёлғон реклама –
реклама берувчи (тайёрловчи ва тарқатувчи) томонидан
истеъмолчини атайин чалғитиш мақсадида қасддан (олдиндан била туриб)
берилган реклама;
инсофсиз реклама –
тадбиркорлик субъектларининг манфаатлари ва
ишчанлик обрўсига зид тарзда ёки қиёсий реклама талабларини бузган ҳолда
инсофсиз рақобат ҳолатларини келтириб чиқарувчи реклама;
Юқорида таклиф қилинган нотўғри рекламанинг ишончсиз, инсофсиз ва
ёлғон реклама каби кўринишлари муаллиф нуқтаи назари бўлиб, мазкур нуқтаи
назар реклама қонунчилигини принципиал тарзда ўзгартирмайди, балки аксинча
реклама қонунчилиги мақсад ва вазифаларидан ҳамда унда ифодаланган
истеъмолчи, тадбиркор ва жамоат манфаатларидан келиб чиққан ҳолда ундаги
нормаларни тушунарли тарзда амалиётида қўллаш учун қулайлик яратади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
113
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Agreement on Cooperation between the Member States of the Commonwealth of
Independent States in the Sphere of Regulation of Advertising Activity. (2023). Retrieved
from Consortium "Kodeks". Electronic fund of legal and normative-technical documents:
https://docs.cntd.ru/document/542617603
2.
Badalov, D., Vasilenkova, I., Kartashov, N., Kotov, S., & Nikitina, T. (2012).
Postateynyy kommentariy k Federal'nomu zakonu «O reklame» [Article
-by-article
commentary to the Federal Law "On Advertising"]. Moscow: Statut Publ.
3.
Bovee, C., Thill, J., Dovel, G., & Marian, B. (1995). Advertising Excellence. New
York: McGraw-Hill, Inc.
4.
Х
.
Бурханходжаева
, (2007).
Аҳолига
савдо
хизмати
кўрсатишнинг
фуқаролик
ҳуқуқий
масалалари
[Civil legal issues of providing commercial services to
the population]. Abstract of Ph.D thesis , TSIL, Tashkent.
5.
Cheryachukin, Y. (2002). Problemy pravovogo regulirovaniya reklamnoy
deyatel'nosti v Rossii i zarubezhnykh gosudarstvakh [Problems of legal regulation of
advertising activities in Russia and forei
gn countries]. Doctor’s degree dissertation,
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Russian Federation, Volgograd.
6.
Federal Law "On Advertising" (last ed.). (2023). Retrieved from Official Internet
portal of legal information: http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docdiv=&nd=102105292
7.
Fonareva, N. (1996). Kak deystvuyet zakon «O reklame»? [How does the Law on
Advertising work?]. Zakon
–
Law(12), 20.
8.
International Advertising Code. (2023). Retrieved from Consortium "Kodeks".
Electronic
fund
of
legal
and
normative-technical
documents:
https://docs.cntd.ru/document/901784169
9.
Krylov, I. (1996). Teoriya i praktika reklamy v Rossii [Theory and practice of
advertising in Russia]. Moscow.
10.
Lashkevich, N. (16 December 1997
г
.). Stranam Baltii otkryli dveri v YES
–
The
doors to the EU were opened to the Baltic countries.
Izvestia, стр. 3.
11.
Law of the Republic of Azerbaijan "On Advertising". (2023). Retrieved from
Geography. Advertising in the regions: https://geography.agency/zakon-azerbajdzhana-
o-reklame/
12.
Law of the Republic of Belarus "On Advertising" . (2023). Retrieved from
National
Legal
Internet
Portal
of
the
Republic
of
Belarus:
https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700225
13.
Law of Ukraine "On Advertising". (2023). Retrieved from Information and
analytical
system
under
the
legislation
of
Ukraine:
http://consultant.parus.ua/?doc=001VM6EE7F#google_vignette
14.
Lobanov, G. (1999). S nazoylivoy reklamoy mozhno borot'sya [You can fight
annoying advertising]. Biznes-advokat(9), 14.
15.
(2006). Proceedings of the State Committee for Exclusion of Monopoly,
Competition and Entrepreneurship of the Republic of Uzbekistan. Proceedings.
16.
The case files of Tashkent City Economic Court in 2004 and Supreme Economic
Court in 2005, 10-0418/10357 (Tashkent City Economic Court; Supreme Economic Court
2004-2005).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
114
17.
Tot'yev, K. (1991). Nenadlezhashchaya reklama: zakonodatel'nyye zaprety i
ogranicheniya [Inappropriate Advertising: Legislative Prohibitions and Restrictions].
Khozyaystvo i pravo
–
Economy and Law(1), 14.
18.
Vsevolozhskiy, K., & Medinskiy, V. (1998). Pravovyye osnovy kommercheskoy
reklamy [Legal bases of commercial advertising]. Moscow.
19.
И.Зокиров,
,
М.Рустамбоев,
О.Оқюлов,
(2008).
Ўзбекистон
Республикасининг
“Реклама
тўғрисида”ги
қонунига
шарҳлар
[Comments on the Law
of the Republic of Uzbekistan "On Advertising"]. (R. Roziyev, Ed.) Tashkent: Sharq Publ.
