Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Technological opportunities for improving students
’
artistic thinking based on cultural events
Omonboy ERGASHEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
The article deals with the issues of improving knowledge,
skills and abilities for the development of artistic thinking of
students and their assessment; organizational and preparatory,
clarification of the prospects for the introduction of technology,
the choice of the form, methods and means of the pedagogical
process, methodological recommendations of the teaching staff.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp259-264
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
cultural events,
artistic thinking,
pedagogy,
technology,
method,
education and training.
Madaniy tadbirlar asosida talabalarning badiiy tafakkurini
takomillashtirishning texnologik imkoniyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
madaniy tadbirlar,
badiiy tafakkur,
pedagogika,
texnologiya,
metod,
ta’lim va tarbiya.
Maqolada talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirishga
doir bilim, malaka va ko‘nikmalarini oshirish va ularni
baholash; tashkiliy-tayyorlov
–
texnologiyani amalga oshirish
istiqbolini aniqlashtirish, pedagogik jarayon shakl, metod va
vositalarini tanlash, professor-
o‘qituvchilarning metodik
tayyorgarligini takomillashtirish texnologiyasini bosqichma-
bosqich amalga oshirish masalalari yoritilgan.
1
Doctoral student, Theory and History of Pedagogy Department, Namangan State University.
E-mail: omonboy.ergashev@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
260
Технологические возможности совершенствования
художественного мышления студентов на основе
культурных событий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
культурно
-
массовые
мероприятия,
художественное
мышление,
педагогика,
технология,
метод, воспитание и
обучение.
В статье рассматриваются вопросы совершенствования
знаний, умений и навыков по развитию художественного
мышления учащихся и их оценки; организационно
-
подготовительные, уточнение перспективы внедрения
технологии,
выбор
формы,
методов
и
средств
педагогического процесса, методические рекомендации
профессорско
-
преподавательского состава.
KIRISH
Bugungi kunda talabalarning ta’lim
-
tarbiyasida madaniy tadbirlarning o‘rni
muhim bo‘lib, talabalarni milliy va umuminsoniy qadriyatlarga nisbatan hurmat ruhida
va axloq
qoidalari asosida tarbiyalash, yosh avlodda hayotga qat’iy ishonch va qarashni,
mentalitetimizga yot bo‘lgan zararli ta’sir va oqimlarga qarshi tura olish qobiliyatini
rivojlantirish barcha pedagoglar hamda madaniy-
ma’rifiy ishlar mutasaddilarining asosiy
ustuvor vazifalardan hisoblanadi. Shu jihatdan ham madaniy tadbirlarni tashkil etish,
uning dramaturgiyasini yaratishda ham tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan manbalarni
qo‘llay olish, unda odob, axloq, jamiyat taraqqiyoti, insonlarni bilimli, ilmli qilish,
ma’naviyat bilan qurollantirish, badiiy tafakkurini rivojlantirish, komil insonni
tarbiyalashga qaratilgan vazifalar dolzarbligini yo‘qotmaydi.
Ilm-fanimizning hozirgi zamondagi dolzarb vazifalaridan biri
–
yoshlarni ma’naviy
-
axloqiy jihatdan tarbiyalashd
an iborat. Zero, Yangi O‘zbekiston poydevorini yaratishda
ilm-
fan, ma’naviy va madaniy faoliyat, ta’lim
-tarbiya sohalarini keng rivojlantirish va
yangi bosqichga olib chiqish muhim ahamiyat kasb etadi [1. B. 34]
. Shu ma’noda
talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish orqali ularning dunyoqarashini,
shaxsiyatini shakllantirish bugunning dolzarb masalasidir.
Talabalarning har tomonlama rivojlanishini, uning zamonaviy o‘zgarib borayotgan
jamiyat hayoti bilan muvofiqlashtirish ta’limiy va kasbiy dasturlar
ni ongli ravishda
tanlash va ularni bosqichma-
bosqich o‘zgartirish, jamiyat, davlat va oila oldida o‘zining
mas’uliyatini his qiladigan fuqarolarni tarbiyalashdan iborat [2. B.
76].
Talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish
da “Badiiy
-tafakkurni rivojlantirish
metodikasi” talabalarning badiiy
-
estetik bilim, dunyoqarash, did va ko‘nikmalarni
shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur jarayonda badiiy tafakkurning
tarbiyaviy ahamiyati ayniqsa, yorqin namoyon bo‘ladi.
MATERIAL VA TADQIQOT USULLARI
Oliy pedagogik talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish texnologiyasi
refleksiv yondashuvning konseptual asoslariga tayangan holda loyihalashtirilib,
maqsadga yo‘naltirilgan, tizimli tavsifga ega quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga qamrab oldi:
analitik
–
talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirishga doir bilim, malaka va
ko‘nikmalarini oshirish va ularni baholash; tashkiliy
-tayyorlov
–
texnologiyani amalga
oshirish istiqbolini aniqlashtirish, pedagogik jarayon shakl, metod va vositalarini tanlash,
professor-
o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini takomillashtirish; faoliyatga doir –
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
261
talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish texnologiyasini bosqichma-bosqich amalga
oshirish; monitoring
–
talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish dinamikasini
baholash, zaruriyat yuzaga kelganda pedagogik jarayonga tuzatishlar kiritish; natijaviylik
–
natijalarni baholash va ta’limiy
-tarbiyaviy ishlarning istiqboldagi vazifalarini
aniqlashtirish.
Bu orqali talabalarda ijodiy hamkorlik ko‘nikmalarini rivojl
anish
dinamikasi, unga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar ham o‘rganiladi [4. B.
451].
Texnologiyaning mazmuni o‘zida kognitiv –
amaliy faoliyat
–
refleksiya birligi va ana
shu bosqichlarni har birida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘luvchi badiiy tafakkurni rivojlan
ish
darajalari (anglash, tushunish, munosabat va fikrlash)ni aks ettiradi [5. B. 237].
Mashg‘ulotlar asosida
talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirishning pedagogik
bosqichlari aniqlandi (1-jadval).
1-jadval
Talabalarda badiiy tafakkurni rivojlantirish bosqichlari
Bosqich
Faoliyat mazmuni
Tashkil qilish shakllari
1-bosqich
Badiiy tafakkurni mohiyatini anglash, badiiy-
estetik didni tarbiya jarayoniga tatbiq etish bilan
bog‘liq nazariy bilimlarni egallash.
Nazariy
mashg‘ulotlar
jarayonida.
2-bosqich
Badiiy tafakkurni rivojlantirish borasidagi bilim,
ko‘nikma va malakalarni, did va estetik
dunyoqarashni ta’lim jarayoniga kiritish bilan
bog‘liq shart
-
sharoitni yaratish ko‘nikmalarini
shakllantirish, badiiy dunyoqarashni
shakllantirish, uni shakllantirishda
qo‘llaniladigan vositalar, metodlar va ta’lim
shakllarini tanlash malakasini takomillashtirish.
Seminar-
treninglarda, o‘zaro
tajriba almashish jarayonida,
o‘quv va pedagogik amaliyot
jarayonida.
3-bosqich
Badiiy tafakkurni rivojlantirish samaradorligini
aniqlash uchun mezonlarni ishlab chiqish, loyiha
yaratish malakasini egallash, badiiy-estetik
tarbiya va madaniyatni bevosita tarbiya
jarayonida qo‘llash va uni monitoringini
o‘tkazish.
Pedagogik amaliyot jarayonida,
loyiha ishlari va bitiruv
malakaviy ishlarni tayyorlash
jarayonida.
Talabalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish maxsus kursning amaliy
mashg‘ulotlarida qo‘llash bilan bog‘liq o‘quv loyihalarini ishlab chiqish va amalga
oshirishga jalb etish yaxshi samara beradi. O‘quv loyihalarini ishlab chiqish va amalga
oshirish orqali badiiy-estetik didsizlikka qarshi kurashish va undan himoyalanish
malakalari tarkib toptiriladi.
Tajriba-
sinov ishlari jarayonida loyiha metodidan foydalanish oliy ta’limda o‘quv
jarayonining muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblangan badiiy tafakkurni
rivojlantirishga imkon berdi. Bunda talabalar o‘z faoliyati maqsadini mustaqil belgilaydi,
uni amalga oshirishni rejalashtiradi, qo‘yilgan vazifalarni hal etishning maqbul usullarini
tanlaydi. Loyihalar pedagogik jarayonida tafakkur, o‘z
-
o‘zini nazorat qilish, o‘z
-
o‘zini
tarbiyalashni rivojlantiradi. Demak, “Badiiy tafakkurni rivojlantirish metodikasi”ni
rivojlantirish texnologiyasining tashkiliy-metodik komponenti talabalarda refleksiv
nuqtai nazarni qaror toptirishni talab etib, badiiy-estetik didni rivojlantirish
imkoniyatini
yuzaga keltiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
262
Pedagogik texnologiyalarning tarkibiy tuzilishi
–
konseptual asos, mazmuniy qism
(o‘qitish maqsadi, o‘quv
-
metodikasi mazmuni) hamda protsessual qismlardan (o‘quv
jarayonini tashkil etish, talabalarda o‘quv faoliyatlarining metod va shakllari, o‘qituvchi
faoliyatining metod va shakllari, o‘qitish natijalarini baholash va boshq.) iborat.
Talabalarni badiiy tafakkurini tarbiyalashning qulay shart-sharoitlari sifatida
quyidagilar tavsiya etiladi:
–
talabalarni
badiiy tarbiyalash jihatidan darslarni maqsadga yo‘naltirish;
–
darslarni aniq tuzilishi va o‘tilayotgan materialga muvofiqligini ta’minlash;
–
o‘rgatiladigan materialni to‘g‘ri tanlash (talabaning ijodiy imkoniyatini hisobga
olgan holda) va ta’limga mos
usul va uslublarni tanlash;
–
pedagogning bolalarga badiiy-estetik tarbiya berishida uzviylik va tizimlilikka
erishish;
–
butun dars (mashg‘ulot)lar davomida pedagog tomonidan ma’lum bir psixologik
muhit yaratish;
–
estetik xarakterdagi kechinmalarni hosil qilish;
–
pedagogning estetik, metodik, psixologik va pedagogik jihatdan mashg‘ulotga
tayyor bo‘lishini ta’minlash. Ayni vaqtda shuni ta’kidlash joizki, talaba shaxsini
shakllantirishda amal qiladigan ilmiy asoslangan mazmun va metodika, shakl va usullar
muayyan pedagogik prinsiplarga amal qilishi lozim.
Bu prinsiplar ta’lim
-
tarbiyaning davr talabiga, ya’ni zamonaviy ijtimoiy
buyurtmaga mosligi, pedagogik jarayonda ob’yektiv
-
sub’yektiv jarayonlarning uyg‘unligi,
ta’lim
-tarbiyada maqsad, mazmun, metod va vositalarning bir-
biri bilan bog‘liqligi kabi
pedagogikaning umumiy qonuniyatlariga asoslanadi [3. B. 80].
Metod, metodika, texnologiya, pedagogik texnologiya sinonim atamalar sifatida
yonma-yon ishlatilsa-
da, ta’lim texnologiyasi ma’nosini qamrab ololmaydi. Ulardan ta’lim
metodi o‘quv jarayonida qo‘yilgan vazifalarning o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligidagi
yechimi usulini anglatsa, ta’lim metodikasi muayyan o‘quv fanini o‘qitishning ilmiy
-
metodik jihatdan asoslangan metod, usul va uslubi majmuini ifoda
etadi. Ta’lim
texnologiyasi esa oldindan loyihalashtirilgan ta’limiy jarayonda yaxlit tizim asosida
bosqichma-
bosqich aniq maqsadga kafolatlangan natijaga erishish ko‘zda tutilgan metod,
usul va vositalar tizimini ishlab chiqish hamda ulardan foydalanish jarayonini
boshqarishni bildiradi.
Ta’lim texnologiyasi –
ing. ta’lim jarayonini san’at darajasida yuksak mahorat bilan
tashkil etishga doir ma’lumotlarga oid ta’limot ma’nosini anglatadi. U amaliyotga tatbiq
qilinadigan pedagogik tizim loyihasi sifatida ilmiylik, amaliylik, tavsifiylik va tizimlilik
xususiyatiga ega [6. B. 3].
Pedagogik ta’lim ta’lim oluvchi talabaning shaxsini rivojlantirish orqali ta’lim
maqsadiga erishishni nazarda tutar ekan, shu jarayonda o‘zlashtiriladigan bilim va
ko‘nikmalar darajasi hamda talabalarning qiziqishi va faolligiga tayanadi.
Ko‘rinadiki,
ushbu jarayondagi talaba faoliyati uning shaxs sifatidagi rivojlanishining asosiy
substansiyasi hisoblanadi.
NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI
So‘nggi yillarda ta’lim jarayonida talabalarning faolligini oshirish, ta’lim
-tarbiya
jarayonining samaradorligini kafolatlovchi texnologiyalarni qo‘llash yuzasidan katta
tajriba to‘plandi. “Aqliy hujum”, “6x6”, “Klaster”, “Qarorlar shajarasi”, “Qor quti”,
“Yumaloqlangan qor”, “Zig
-
zag”, “Bilaman. Bilishni xohlayman. Bilib oldim”, “Ven
diagrammasi”, “Insert” metodlari shular jumlasidandir [6. B.
5].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
263
Shu o‘rinda adabiy ta’lim jarayonini texnologiyalashtirishning nazariy asoslari
nimalardan iborat va u talabalarning badiiy-estetik tafakkurini rivojlantirishda qanday
ahamiyat kasb etadi degan haqli savol tug‘iladi. Bizningcha, buning talay sabablari bor.
Ijtimoiy jamiyat taraqqiyotning tezkor sur’ati, axborot ko‘lamining muttasil orta borishi,
badiiy ijodiyotda dunyoni anglash va
tushunishga bo‘lgan munosabatning o‘zgarishi,
adabiyotshunoslikda badiiy asarlar tahlili va talqiniga yangicha yondashuvlarning yuzaga
kelishi adabiy ta’lim jarayoniga eski qolipdagi an’anaviy ta’limdan voz kechish zaruriyatini
taqozo etmoqda.
Oliy ta’lim
muassasalari talabalarida badiiy qadriyatlarga qiziqishni rivojlantirishning
blok-modulli texnologiyasi (2-jadval).
2-jadval
Talabalarda badiiy qadriyatlarga qiziqishni rivojlantirishning blok-modulli
texnologiyasi
№
Bosqichlari
Mazmuni
Shakl, metod va vositalari
1.
Motivatsion
Badiiy qadriyatlar to‘g‘risidagi
bilimlarning ijtimoiy-shaxsiy
ahamiyatliligi, kasbiy zarurligi
Suhbat, munozara, debat,
trening, aqliy hujum, esse
2.
Kognitiv
Talabalarning badiiy qadriyatlar
to‘g‘risida
bilimlarni egallashi. O‘z qiziqishlarini
tanlash va uni boyitish
Lug‘at bilan ishlash,
muzey va ko‘rgazmalarga borish,
sayohat, virtual ekskursiyalar,
filmlar
3.
Takomillashtirish
Badiiy qadriyatlarga talabalarning
qiziqishlarini rivojlantirish
Badiiy qad
riyatlar to‘g‘risida, o‘z
qiziqishlari to‘g‘risida hisobotlar,
prezentatsiyalar
4.
Ijtimoiylashtirish
Talabalarning badiiy qadriyatlar
bo‘yicha olgan bilim, ko‘nikma va
qobiliyatlarining ijtimoiylashuvi
Shaxslararo, guruhli, ommaviy
(leksiya va seminar
mashg‘ulotlarida dokladlar,
referatlar), ma’naviy
-
ma’rifiy
tadbirlarda ma’ruzalar qilish va b.
5.
Baholash,
refleksiya
Talabalarning badiiy
qadriyatlarga qiziqishlarining
shakllanganligi to‘g‘risidagi yakuniy
natijalar
Individual, guruhli, ommaviy
, o‘z
-
o‘zini baholash, jamoatchilik fikri
Talabalarda badiiy va ijodiy faoliyatga tayyorlik dinamikasi
–
o‘sib borish
jarayonini bosqichma-
bosqich o‘rganish natijasida talabalar ijodiy tafakkurining o‘ziga
xos jihatlari namoyon bo‘ladi. Talabalarni o‘z kasbiga ijodiy yondasha olishi darajasida
tay
yorlash murakkab jarayon bo‘lib, u talabaning ehtiyojlari, qadriyatlari, hissiyotlari va
intellekti hamda kasbiy va hayotiy motivatsiyasiga bog‘liq bo‘ladi
[7.
–
B.12.].
XULOSALAR
Xulosa qilganda
texnologiya ta’lim oluvchilarning qiziqishi, ma’naviy ehtiyoji va
texnik imkoniyatlardan foydalangan holda oldindan loyihalashtirilib kafolatlangan
natijaga erishishga yo‘naltirilgan o‘qituvchi va talabalarning amaliy faoliyati sifatida
badiiy-estetik tafakkur tarbiyasiga xizmat qiladi. Talabalarning ijodiy va badiiy
faoliyatiga tayyorligini yoki ularning o‘z bo‘lajak kasblariga ijodiy yondasha olishlarini
psixologik jihatdan o‘rganishdan maqsad talabalar muhiti, ularga ta’lim berish
xususiyatlari, ularning ilmiy va badiiy ijod, kasbiy ijodkorlik va ijodiy faoliyat haqidagi
tasavvurlari, talabalar jamoasi, bo‘lajak mutaxassis –
talaba shaxsi ijodiy faoliyati uchun
qulay psixologik shart-sharoitlar yaratishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
264
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Sh.M.Mirziyoyev, Yangi Oʻzbekiston strategiyasi. –
Toshk
ent: Oʻzbekiston,
2021.
–
464 b.
2.
N.Atayeva, M.Salayeva, S.Hasanov, Umumiy pedagogika (Pedagogika nazariyasi
va amaliyoti asoslari). Oʻquv qoʻllanma. II kitob. H.Boboyevning umumiy tahriri asosida. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2013.
–
860 b.
3.
O.A.Vasilchenko, Talabalarning musiqiy bilimlarini shakllantirishda pedagog
mahorati // OʻzDSMI xabarlari. –
Toshkent, 2019.
–
№ 2. –
B. 75-80.
4.
D.U.Jarqinov, Oliy texnik taʼlim talabalarining vertikal integratsiyalash orqali
ijodiy hamkorlik koʻnikmalarini rivojlantir
ish // Science and Innovation International
Scientific Journal. 2022.
–
№ 2. –
p. 451.
5.
G.Z.Joʻrayeva, Boʻlajak xorijiy til oʻqituvchilarining texnologiyasi asosida
axborotlarga tahliliy va tanqidiy munosabatini shakllantirish tizimi // Journal of
Advanced Research and Stability. 2022.Volume 02,
–
№ 10. –
p. 237.
6.
S.Matchonov, Adabiy taʼlim tizimini texnologiyalashtirish va badiiy
-estetik
tafakkur muammolari // https://fll.jdpu.uz/index.php/....
7.
R.Y. Musinova, Talabalar tafakkurida ijodiylik va kreativlikni shakllantirish
muammosi. // Zamonaviy taʼlim. –
Toshkent, 2019.
–
№ 3. –
B. 12.
