Авторы

  • Саидмурод Насруллаев
    Независимый исследователь, Академия правоохранительных органов, Ташкент, Республика Узбекистан

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp411-416

Ключевые слова:

легализация доходов “отмывание” денег конвенция банковская сфера

Аннотация

В       статье дан анализ понятию легализации (отмыванию) доходов, полученных преступным путем, а также предложен ряд мер по его совершенствованию.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The concept of money laundering and the main

criminological theories about crime in this area

Saidmurod NASRULLAYEV

1

Law Enforcement Academy

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2023

Received in revised form

15 July 2023

Accepted 25 July 2023

Available online

15 August 2023

The article analyzes the concept of legalization (laundering)

of proceeds from crime, and proposes a number of measures to

improve it.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp411-416

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

legalization of income,

money laundering,

convention,

banking.

Жиноий даромадларни легаллаштириш тушунчаси

ва ушбу соҳадаги жиноятчилик тўғрисидаги асосий

криминологик назариялар

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

даромадларни

легаллаштириш, пул

маблағларини “ювиш”,

жиноятнинг криминологик

тавсифи, конвенция,

банк соҳаси.

Мақолада жиноий даромадларни легаллаштириш

тушунчаси ва ушбу соҳадаги жиноятчилик тўғрисидаги

асосий криминологик назариялар таҳлили берилган ва уни

такомиллаштириш бўйича бир қатор чора

-

тадбирлар

таклиф этилган.

Понятие легализации преступных доходов и основные

криминологические теории о преступности в этой области

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

легализация доходов,

«отмывание»

денег,

конвенция,

банковская сфера.

В статье дан анализ понятию легализации (отмыванию)

доходов, полученных преступным путем, а также

предложен ряд мер по его совершенствованию.

1

Independent applicant, Law Enforcement Academy, Tashkent, Republic of Uzbekistan.

E-mail: saidmurodnasrullayev1@gmail.com


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Special Issue

06 (2023) / ISSN 2181-1415

412

Жиноий даромадларни легаллаштириш тушунчаси илк бор “Money

Laundering” (пул ювиш) атамаси остида ХХ асрнинг 20

-

йиллари охирларида

АКШда

пайдо бўлиб, кейинчалик, 80

-

йилларда “гиёҳвандлик воситалари савдосидан

тушган ноқонуний даромадларни легаллаштириш” маънасони англатувчи

тушунча сифатида кенг тарқалган.

Жиноий даромадларни легаллаштиришга ққарши

курашнинг глобал

тенденцияси ўтган асрнинг охирларида ўзининг ҳақиқий йўлини топа бошлади.

Бирок, баъзи мамлакатларда бундай қарши

ҳужумга

эҳтиёж аллақачон пайдо

бўлган. Масалан, Қўшма Штатларда Буюк депрессия даврида гангстерлар ва мафия

кланлари спиртли ичимликлар контрабандаси, ноқонуний қимор ўйинлари,

қуролли

талончилик ва 40

-

йилларда рекетдан катта даромад олишган. Пулни

ювиш жараёни миллионлаб нақд пулларни муомалага чиқаришга имкон

берадиган xусусий кир ювиш воситаларини яратиш билан бошланди. Бугунги

кунда биз фойдаланадиган “пул ювиш” атамасининг келиб чиқиши ана шу “кир

ювиш” операцияларига бориб тақалади.

Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш мулк (пул

маблағлари ёки бошқа мол

-

мулк) жиноий фаолият натижасида топилган бўлса,

уни ўтказиш, мулкка айлантириш ёхуд алмаштириш йўли билан унинг келиб

чиқишига қонуний тус беришдан, шунингдек бундай пул маблағлари ёки бошқа

мол

-

мулкнинг асл хусусиятини, манбаини, турган

жойини, тасарруф этиш,

кўчириш усулини ёхуд пул маблағларига ёки бошқа мол

-

мулкка бўлган ҳақиқий

эгалик ҳуқуқларини ёки уларнинг кимга қарашлилигини яширишдан ёхуд сир

сақлашдан иборат бўлган, жиноий жазоланадиган ижтимоий хавфли қилмишдир.

Демак, жиноят ҳуқуқи

назариясида кўрсатилишича

жиноий фаолиятдан

олинган даромад деганда, шахс жиноят содир этиш натижасида, масалан:

контрабанда, наркотик моддалар, қурол билан савдо қилиш, ғайриқонуний

тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиб олган даромад тушунилади.

Легаллаштириш бу –

иқтисодий жиноятлардан бири бўлиб, ноқонуний

йўллар билан топилган пул ва бошқа мол

-

мулкларни легаллаштиришни

англатади. Бу фаолият дастлабки капитални йиғиш воситаси сифатида коррупция,

манфаатпарастликни юзага келтиради. Бунга бир мисол сифатида XX аср

охирларидаги МДҲнинг кўплаб давлатларини олишимиз мумкин. Мазкур

постсовет давлатларида бозор иқтисодига ўтиш даврида етарли даражада қонун

билан тартибга солинмаган давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш

жараёни жисмоний ёхуд юридик шахсларнинг қўлида ноқонуний капиталнинг

тўпланишига шароит яратди. Бу “хуфиёна” капитал ёхуд муомалада «хуфиёна»

иқтисодиёт номини олди.

Демак, легаллаштириш ўз моҳиятига кўра –

“хуфиёна”

капитал соҳасидан

пул маблағларини чиқариш ва уларни қонуний муомала соҳасига киритиш, пул

маблағига ёки бирон

-

бир мол

-

мулкка маълум бир жисмоний ёки юридик шахснинг

қонуний

мулки мақомини бериш бўйича жиноий фаолиятдир.

1984 йилда АҚШ президенти ҳузуридаги махсус комиссия раиси Рамилсон

Р.

жиноий даромадларни легаллаштириш жиноятига қуйидагича таъриф берган эди:

“Пулларни легаллаштириш (тозалаш) –

бу шундай жараёнки, унинг воситасида

даромадларнинг мавжудлиги, ғайриқонуний келиб чиқиши ёки улардан

ғайриқонуний

фойдаланиш яширилади ва сўнгра бу даромадлар қонуний

келиб

чиқишга эгадек туюлиши учун ниқобланади”.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Special Issue

06 (2023) / ISSN 2181-1415

413

Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш жиноятчилик

сабаблари тўғрисидаги асосий назариялар тўғрисида фикр юритар эканмиз,
Мамлакатимизда жиноий даромадларни легаллаштиришга қарши қаратилган кенг

ислоҳотлар олиб борилишига қарамасдан, бу соҳада илмий ва амалий аҳамиятга
эга бўлган муаммолар мавжудлигини ҳисобга олишимиз зарур. Бу муаммолардан

бири жиноий даромадларни легаллаштириш жиноятининг тўлиқ криминологик
тавсифи юритилмаганлигидир.

Жиноятнинг криминологик тавсифи

-

ҳодисанинг бўлиши мумкин бўлган

эҳтимолли информацион модели ҳисобланиб, тахминий хулоса чиқариш учун асос

бўлади. Жиноят криминологик тавсифи ўзига хос ролни бажаради: у бўлиш
эҳтимоли мумкин бўлган ҳодисанинг информацион моделини яратиш имконини

беради. Бундай модел эса жиноятларни тез очиш, жиноятларнинг олдини олиш ва
тергов қилишнинг бошқа вазифаларини ҳал этишда муҳим аҳамиятга эга.

Жиноятнинг

тавсифи таркибини муайян элементлар ташкил этиб, унинг

мазмунини жиноят ҳуқуқий, жиноят процессуал, криминалистик, криминологик,

психологик, шунингдек жиноятнинг бўлиши мумкин бўлган эҳтимолли моделини
тиклашга қаратилган бошқа маълумотлар ташкил этади. Шу сабабли жиноятнинг

кримонологик тавсифи жиноятга нисбатан бериладиган

жиноят

-

ҳуқуқий ва

криминалогик тавсифлардан иборат.

Криминологик тавсифининг элементлари барча жиноятлар учун бир хил

бўлмай, жиноятнинг типга оид хусусиятларига қараб турлича бўлади.

Жиноятнинг хусусий назариясида криминологик тавсифи элементларига

бағишланган

кўплаб қарашларни учратиш мумкин. Хусусан, жиноятнинг

крминологик тавсифига И.Ф.

Пантелеев жиноятнинг олдини олишда ушбу

жиноятдаги моддий изларнинг типга оид тавсифини, хусусиятларини,

И.А.

Возгрин виктимликка оид хусусиятларини, жиноят ва жиноий ҳаракатларнинг

типга оид оқибатларини яширишни, кенг тарқалган жиноятни олдини олиш

тўғрисидаги

умумлаштирилган

маълумотларни,

И.Ф.

Герасимов

жиноий

қилмишнинг кенг тарқалганлигини, уни аниқлаш ва фош этишнинг ҳамда

уларнинг олдини олишда ўзига хос жиҳатларини, жиноятларнинг олдини олиш
ҳодисанинг типга оид хусусиятларини, механизмларини киритишни таклиф этади.

Ушбу фикрда жиноят тавсифининг айрим элементлари акс этмаган, яъни
жиноятчи ва жабрланувчининг шахси каби муҳим белигилар назардан четда

қолдирилган. Шубҳасизки, криминологиянинг умумий назарияси жиноий
фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш жиноятига қарши курашнинг

ўзига хос тавсифини ишлаб чиқишда фойдаланиш зарур.

Жиноий даромадларни легаллаштиришга қарши курашнинг тавсифи ушбу

жиноятнинг жиноий тавсифи билан узвий боғлиқдир. Улар қуйидагилардан
иборат: жиноий тажовуз объекти;, жиноятни содир этиш, усули; жиноятни содир

этиш вақти, жойи ва шароит;

изларни ҳосил бўлиш механизми; мотив ва мақсад;

жиноятчининг шахси.

Юқоридаги криминологик тавсифнинг ҳар

бир элементига алоҳида тўхталиб

ўтамиз. Тажовуз объекти, ушбу жиноят бўйича тажовуз объекти

Ўзбекистон

Республикаси ЖКнинг 243

-

моддасида кўрсатилган жиноий фаолиятдан олинган

мулк (пул маблағлари ва бошқа мол

-

мулклар) ҳисобланади.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Special Issue

06 (2023) / ISSN 2181-1415

414

Кибертўловдан ҳозирги кунда асосий тўлов воситалари бўлган валюта,

кредит карточкалари, чеклар, дебиторлик карточкалари ва нақд пулсиз

автоматлаштирилган пул ўтказишларда фойдаланилмоқда. Уларни амалга

ошириш вақтида қоғоз пулларнинг ўрнини босувчи электрон воситалардан –

қоғоз пулларнинг ҳамма атрибутлари ва хусусиятлари мавжуд бўлган кибер

валютадан фойдаланилади.

ФАТФнинг 1999 йилги махсус хизмат органлари фаолияти якуни бўйича

ҳисоботида

ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар жиноятчиларнинг кредит

карточка,

“интернет тизими” орқали амалга оширилаётган банк операцияларини

етарли даражада кузатиш имкониятига эга эмаслиги таъкидланган.

Тажовуз объектининг муҳим белгиси легаллаштириш жараёнида унинг

ўзгарувчанлигидир. Масалан, жиноят натижасида олинган пул маблағлари мол

-

мулк сотиб олишга ишлатилади. Франциянинг интерпол бюросида 14 та ушбу

тоифадаги жиноят ишлари таҳлил қилинганда (14 ҳолатдан еттитасида)

жиноятчилар криминал фойдаларини олтинга, санъат асарларига, машиналарга,

самолётларга инвестициялаган. Пул

маблағларини легал бизнесга киритишда

жиноятчилар дарҳол “бир ўқ билан икки қуённи урадилар”: нафақат мулкни

легаллаштириш, балки қўшимча фойда олишлари ҳам мумкин. Тажовуз объектига

фуқаролик

муомаласидан

чиқарилган

мол

-

мулклар

кирмайди,

уларни

легаллаштиришнинг имконияти йўқ. Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни

фуқаролик муомаласида бўлиши тақиқланган, жумладан ўқотар қурол, ўқ

-

дорилар, портловчи моддалар ёки портлаш қурилмалари, кучли таъсир қилувчи

ёки заҳарли моддалар, радиоактив материаллар, наркотик ёки психотроп

моддалар, фуқаролар эгалигида бўлиши мумкин бўлмаган техник воситалар билан

алмаштириш, бизнинг фикримизча,

ЖКнинг 243

-

моддаси предметини ташкил

этмайди. И.С.

Тумаковнинг фикрича, шахс жиноий даромадлардан махфий эшитиб

туришда ишлатиладиган махсус техник қурилмаларини сотиб олишга сарфласа,

легаллаштириш жинояти бўйича жиноий жавобгарликка тортилишига сабаб

бўлмайди. Бироқ шахс махфий эшитиб туришда фойдаланиладиган махсус техник

қурилмаларни

сотиб олиш учун лицензияга (бошқа мажбурий белгиларга) эга

бўлса, у легаллаштириш жинояти билан жиноий жавобгарликка тортилишига

сабаб бўлади.

Бизнинг фикримизча, жиноий йўл билан олинган пул маблағларини

фуқаролик муомаласида бўлиши тақиқланган мол

-

мулкларни олиш учун ўтказиш,

шунингдек шу мақсадда молиявий операцияларни амалга ошириш билан жиноий

даромад қонуний бўлиб қолмайди.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2011 йил 11февралдаги

“Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришга оид ишлар бўйича

суд амалиётининг айрим масалалари

тўғрисида”ги қарорининг

3-

бандида жиноят

натижасида орттирилган мулк объекти сифатида Фуқаролик кодексининг

169-

моддасида ҳар қандай мулк бўлиши назарда тутилган.

Бироқ ФКнинг 169

-

моддасида назарда тутилган қатор мулк ҳуқуқи

объектлари, яъни ерости бойликлари, сувлар, ҳаво бўшлиғи легаллаш

-

тиришнинг

предмети бўла олмайди. Чунки бундай мол

-

мулклар жиноий йўл билан қўлга

киритилганлиги билан фуқарлик муомаласида бўлиши мумкин эмас ва шу

муносабат билан уларни легаллаштириш имкониятлари мавжуд эмас. Мазкур

ҳолатда Олий суд Пленуми жиноий даромаларни легаллаштириш предмети

доирасини асоссиз равишда кенгайтириб юборган.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Special Issue

06 (2023) / ISSN 2181-1415

415

“Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштиришни аниқлаш,

олиб қўйиш ва мусодара қилиш тўғрисида”ги Страсбург конвенциясида

кўрсатилишча, “мол

-

мулк деганда мол

-

мулкнинг ҳар қандай турини, ашёвий ёки

ашёвий бўлмаган, кўчар ёки кўчмас, худди шунингдек шундай мол

-

мулкка

нисбатан ҳуқуқ берувчи юридик актлар ёки ҳужжатлар тушунилади”.

Ушбу жиноятлар бўйича мотивни ўрганиш жиноий ҳолатни, жиноятчи

шахсини аниқлаш, айбнинг фош қилиш каби масалаларга аниқлик киритиши

билан муҳимдир. Мотив ва мақсад бир

-

бири билан узвий боғлиқдир мақсад

жиноятчининг харакатини тартибга солувчи функцияни бажаради, жиноятчининг

мақсадини аниқлаш жиноий фаолият ва иш юзасидан ҳақиқатни аниқлашга

ҳизмат қилади. Бунда жиноий даромадни топган шахс, жиноий даромадларни

легаллаштирган шахс, легаллаштиришдаги уларнинг роли, иштирокчилик

белгилари исботлаш лозим бўлган ҳолатларга киради.

Шуни таъкидлаш лозимки, халқаро стандартлар жиноий даромадларни

легаллаштиришнинг ижрочиларига маслаҳат берган шахсларни легаллаштириш

учун жиноий жавобгарликка тортишни назарда тутади. Одатда бундай шахсларга

юристлар, адвокатлар ёки банк хизматчилари кириб, уларга нисбатан мустақил

жиноий жавобгарлик киритишни таклиф қилаётган муаллифларни қўллаб

-

қувватлаш мақсадга мувофиқдир.

Ушбу жиноятнинг шахси ҳам ўзида инсоний хусусиятлар йиғиндисини

ифодалайди. Шунинг учун жиноятчи шахсини ўрганишда нафақат унинг ўзига хос

хусусиятлари, балки умуминсоний хусусиятлар ҳам инобатга олинади. Шахснинг

ҳаракатларида ғайриқонуний фактнинг мавжудлиги шахс ғайриижтимоий

хусусиятларга эга эканлигидан далолат беради.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ушбу жиноятни очиш ва уларнинг олдини

олишда кўпинча бошқа фанлар, педагогика, психология маълумотларидан

фойдаланилади. Шахсни ўрганиш методларини ишлаб чиқишда юқоридаги

фанлар маълумотларини эътиборга олиш лозим. Юқоридаги ҳолатлар

тўғрисидаги маълумот айбланувчи яқинларидан, қўшниларидан, жамоа

аъзоларидан сўров йўли билан олинади. Жиноий гуруҳ учун –

гуруҳдаги ўзаро

муносабатларига эътибор қаратилади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Неъматов

Ж.А.

Уголовно

-

правовые

проблемы

международного

сотрудничества в борьбе с легализацией доходов, полученных от преступной

деятельности. Дисс… канд. юрид. наук. –

Ташкент: Академия МВД

2.

Т.В.Аверьянова, Р.С Белкин, Ю.Г.Корухов, Е.Р. Россинская. Криминалистика.

Учебник для вузов. Под ред. Заслуженного деятеля науки Российской Федерации,

профессор Р.С.Белкина. –

М.: Издательство группа

НОРМА

-

ИНФРА. М, 1999.

-

Б.

3.

Тумаков Илдус Сейтгереевич. Криминалистическая характеристика

легализации (отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных

преступным путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой

категории преступлений Екатеринбург 2004.

4.

Пантелеев И.Ф. Методика расследования преступлений. М., 1985.

5.

Возгрин

И.А.

Научные

основы

криминалистической

методики

расследования преступлений. СПб, 1993.

-

Б.

6.

Криминалистика / Под ред. И.Ф. Герасимова, Л.Я. Драпкина. М., 1994. Б.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Special Issue

06 (2023) / ISSN 2181-1415

416

7.

Годовой отчет Специальной финансовой комиссии по проблемам

отмывания денег за 1998

-

1999 гг. Приложе¬ние. Париж, 1999.

8.

Тумаков

И.С.

Криминалистическая

характеристика

легализации

(отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных преступным
путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой категории

преступлений. Екатеринбург 2004.

9.

Тумаков И. С. Криминалистическая характеристика легализации

(отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных преступным
путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой категории

преступлений. Екатеринбург 2004.

10.

Сборник документов Совета Европы в области защиты прав человека и

борьбы с преступностью. М., 1998.

-

Б.

11.

Лопашенко Н.А. Преступления в сфере экономической деятельности:

понятие, система, проблемы квалификации и наказания. Монография.

-

Саратов:

СГАП. 1997.

12.

Анаксимов С. Организованная преступность в Российской Федерации:

состояние и прогноз развития 1/ Уголовное право. М., 1998.

Библиографические ссылки

Неъматов Ж.А. Уголовно-правовые проблемы международного сотрудничества в борьбе с легализацией доходов, полученных от преступной деятельности. Дисс… канд. юрид. наук. - Ташкент: Академия МВД

Т.В.Аверьянова, Р.С Белкин, Ю.Г.Корухов, Е.Р. Россинская. Криминалистика. Учебник для вузов. Под ред. Заслуженного деятеля науки Российской Федерации, профессор Р.С.Белкина. - М.: Издательство группа НОРМА-ИНФРА. М, 1999. -Б.

Тумаков Илдус Сейтгереевич. Криминалистическая характеристика легализации (отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных преступным путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой категории преступлений Екатеринбург 2004.

Пантелеев И.Ф. Методика расследования преступлений. М., 1985.

Возгрин И.А. Научные основы криминалистической методики расследования преступлений. СПб, 1993.-Б.

Криминалистика / Под ред. И.Ф. Герасимова, Л.Я. Драпкина. М., 1994. Б.

Годовой отчет Специальной финансовой комиссии по проблемам отмывания денег за 1998-1999 гг. Приложе¬ние. Париж, 1999.

Тумаков И.С. Криминалистическая характеристика легализации (отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных преступным путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой категории преступлений. Екатеринбург 2004.

Тумаков И. С. Криминалистическая характеристика легализации (отмывания) денежных средств и иного имущества, приобретенных преступным путем, и ее использование при выявлении и расследовании этой категории преступлений. Екатеринбург 2004.

Сборник документов Совета Европы в области защиты прав человека и борьбы с преступностью. М., 1998. -Б.

Лопашенко Н.А. Преступления в сфере экономической деятельности: понятие, система, проблемы квалификации и наказания. Монография. -Саратов: СГАП. 1997.

Анаксимов С. Организованная преступность в Российской Федерации: состояние и прогноз развития 1/ Уголовное право. М., 1998.

Наиболее читаемые статьи этого автора (авторов)