Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Psychological communication is the main tool in the
complex organization of the communication process
Dilnavoz KHOLIKOVA
1
Academy of the Armed Forces of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2023
Received in revised form
15 June 2023
Accepted 25 June 2023
Available online
15 July 2023
This article analyzes the communication process between
civil service employees and examines the role of psychological
factors in its organization. The concept of psychological
communication from all possible sides is also considered in
detail.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss5/S-pp412-416
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
vocational education,
civil service,
duty,
psychological
communication,
means of communication,
conflicts.
Psixologik aloqa
–
muloqot jarayonini kompleks tashkil
etishda asosiy vositadir
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kas
biy ta’lim,
davlat xizmati,
xizmat vazifasi,
psixologik aloqa,
muloqot vositalari,
ziddiyatlar.
Ushbu maqolada davlat tashkiloti xodimlarining muloqoti,
uni tashkil etishda psixologik omillar o‘rni tahlil qilingan.
Shuningdek, psixologik aloqa tushunchasi har taraflama ochib
berilgan.
1
Candidate of Philological Sciences, Associate Professor, Academy of the Armed Forces of the Republic of
Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
413
Психологическое общение
-
главный инструмент в
комплексной
организации
коммуникационного
процесса
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
профессиональное
образование,
государственная служба,
долг,
психологическое общение,
средства общения,
конфликты
.
В данной статье проводится анализ коммуникационного
процесса между сотрудниками государственной службы и
рассматривается роль психологических
факторов в его
организации. Также детально рассматривается понятие
психологического общения со всех возможных сторон.
.
Mamlakatimizda kasbiy ta
’lim
sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar Vatan
himoyasi, yurt tinchligi hamda davlat kelajagi uchun jonkuyar, olijanob, fidoyi,
o‘
z xizmat
burchini sidqidildan bajaradigan vijdonli davlat xizmati xodimlarini tarbiyalab
yetishtirish vazifasini q
o‘
ymoqda. Chunki bugungi murakkab sharoitda davlat xizmati
xodimlarining xalq oldidagi nufuzini k
o‘
tarish, unga b
o‘
lgan ishonchni mustahkamlash
bevosita ana shu islohotlar samarasiga bo
g‘
liq.
Mamlakatimizda yuqori malakali raqobatbardosh barkamol mutaxassis-kadrlarni
tayyorlash va tarbiyalash jarayonida pedagogikaga oid bilimlarining roli va
o‘
rni
beqiyosdir.
Davlat organlari xodimlari faoliyatining samaradorligini belgilovchi omillar,
ya’ni
ushbu faoliyatning psixologik jihatlarini tahlil qilish, uning
o‘
ziga xos xususiyatlarini
o‘
rganish, shu orqali bu faoliyatni takomillashtirishning psixologik mexanizmlarini ishlab
chiqish va y
o‘
lga q
o‘
yish davr talabidir. Davlat xizmatidagi kadrlarning xalq bilan
munosabatga kirishishida psixologik bilimlarning
o‘
rni beqiyos. Bu xodimlar siyosiy
partiyalar vakillari b
o‘
ladimi, Qurolli Kuchlar tizimi xizmatchilari b
o‘
ladimi,
qat’i
nazar,
ularning xalq bilan muloqoti davlat taraqqiyoti, xalqning davlatga b
o‘
lgan ishonchini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
X
o‘
sh, xalq bilan muloqotda psixologik aloqa deganda nima tushuniladi. Avvalo
ushbu tushunchaga aniqlik kiritib olsak. Psixologik aloqa tushunchasi
–
muloqot
jarayonining kompleks ravishda amalga tatbiq qilinishi b
o‘
lib, ushbu jarayonda
insonning ruhiy-emotsional holatiga sezilarli
ta’sir
k
o‘
rsatish nazarda tutiladi[1.
–
B 46].
Xohlagan axborotni muloqot jarayonida t
o‘
liq berish, uning t
o‘g‘
ri qabul qilinganligi haqi-
dagi signal qoniqish holatini vujudga keltiradi va muloqot jarayonini faollashtiradi.
Har bir muloqotda bir necha maqsad k
o‘
zda tutilishi mumkin. Davlat idoralari
xodimi shaxsning jamiyatda sodir voqea va hodisalarga aloqadorligi qay darajada
ekanligidan kelib chiqqan holda dalillarni yana bir marotaba tekshirib k
o‘
rish,
o‘
zidagi
mavjud dalillarni boyitish maqsadini k
o‘
zlashi mumkin. Muloqot doimo inson tabiati
bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Masalan, shaxs janjalkash b
o‘
lishi mumkin, janjal nizolar natijasida
yuzaga keladi. Bunda shaxsning nizoli vaziyatni keltirib chiqaradigan holatlarini
o‘
rganish kerak b
o‘
ladi.
Masalan, ichki ishlar organlari xodimlari fuqarolar bilan psixologik aloqa qilish
uchun chuqur bilimga ega b
o‘
lishlari juda muhim. Shu bilan birga quyidagi ijtimoiy-
psixologik fazilatlarga ega b
o‘
lishlari muloqotni t
o‘g‘
ri tashkil etishga samarali
ta’sir
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
414
k
o‘
rsatadi:
–
notanish shaxslar bilan tezda muloqotga kirishish, ularga
ma’qul
b
o‘
lish;
–
boshqa shaxslarning gapini eshita olish qobiliyatiga ega b
o‘
lish;
–
odamlarga psixologik
ta’sir
k
o‘
rsata bilish;
–
muloqot jarayonida psixologik t
o‘
siqlarni bartaraf etish va hokazo.
Davlat idoralari xodimlarining kommunikativ faoliyati maxsus jihatlarga ega b
o‘
lib,
u bir qator psixologik xususiyatlarni, birinchidan, ichki nutqning
o‘
ziga xos tomonlarini,
ikkinchidan, uning qiyinligini k
o‘
rsatadi. Ushbu muloqotning muhim xususiyati uning
kasbiy y
o‘
nalganligidir. Psixologik aloqa
o‘
rnatish jarayonida
ob’
yektning
o‘
ziga xos
psixologik tomonlari mavjudligini ham hisobga olish lozim. Shuni aytish joizki,
ba’zi
holatlarda ayrim shaxslar jamiyatdagi odob-axloq normalarini buzishga harakat
qiladilar[3.
–
B 78]. Natijada jamoat xavfsizligi, ichki ishlar organlari kabi soha vakillari
bilan munosabatda muloqot jarayonida har xil psixologik t
o‘
siqlar paydo b
o‘
lib, k
o‘
proq
ular
sun’iy
ravishda vujudga keltiriladi.
Psixologik aloqa
o‘
rnatish jarayonida quyidagi psixologik t
o‘
siqlar vujudga kelishi
mumkin:
1) motivatsion t
o‘
siqlar;
2) aqliy t
o‘
siqlar (intellektual);
3) emotsional t
o‘
siqlar;
4) tarbiyaviy jarayondagi t
o‘
siqlar [2.
–
B 94].
Motivatsion t
o‘
siqlar shaxsning muloqotga kirishishdan bosh tortishi, muomalani
t
o‘g‘
ri, aniq k
o‘
rinishda olib borilishini xohlamasligida namoyon b
o‘
ladi.
Aqliy t
o‘
siqlar shaxsning xodimga nisbatan bilim doirasining kengligi, mantiqiy
fikrlashining chuqurligi va huquqiy savodxonligi yuqori b
o‘
lgan taqdirda vujudga keladi.
Emotsional t
o‘
siqlar muloqotga kirishuvchilarning psixologik va emotsional-
irodaviy holatlaridan kelib chiqadi (tajovuzkorlik, q
o‘
rquv, asabiylashish, x
o‘
rlanish va
boshqalar).
Muloqot jarayonida psixologik t
o‘
siqlarni bartaraf etishning zaruriy sharti fuqarolar
bilan psixologik aloqa
o‘
rnatishdir. Bunday aloqa
o‘
rnatish zarurati bir qancha holatlar
bilan bo
g‘
liq.
Psixologik aloqa
o‘
rnatishdan k
o‘
zlanadigan maqsadlar:
–
kutilayotgan muloqot jarayonida
sub’
yektning psixik (ruhiy) faoliyatini
jadallashtirish;
–
muloqotda q
o‘
rquv va xavotirlarni olib tashlash;
–
psixologik moslashuv (adaptatsiya) jarayonini osonlashtirish kabi shakllarda
b
o‘
lishi mumkin. Maqsadning aniq va t
o‘g‘
ri q
o‘
yilishi natijaning aniqligini kafolatlaydi.
Shuning uchun maqsad q
o‘
yilayotganda aniq reja asosida muloqotni tashkil etish
poydevori q
o‘
yiladi.
Shu jihatdan olib qaraganda, psixologik aloqa
o‘
rnatishda quyidagi asosiy
bosqichlarga
e’tibor
qaratish lozim[3.
–
B 123]:
1) b
o‘
lajak muloqotni ilmiy bashorat qilish;
2) aloqani yengillashtiruvchi tashqi omillarni yaratish;
3) tashqi kommunikativ sifatlarning namoyon b
o‘
lishi;
4) umumiy va betaraf qiziqish doiralarini aniqlash;
5) muomaladagi o
g‘
ishlarni bartaraf etish;
6) individual
ta’sir
k
o‘
rsatish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
415
B
o‘
lajak muloqotni ilmiy bashorat qilish. Psixologik aloqa
o‘
rnatishning samarali
b
o‘
lishi uchun dastlabki rejalar b
o‘
lishi maqsadga muvofiqdir. Buning uchun muloqotga
kirishuvchi shaxs haqida zarur
ma’lumotlarga
ega b
o‘
lish kerak. Bundan tashqari,
shaxsning psixologik xususiyatlarini bilish ham aloqa
o‘
rnatishda yordam beradi.
Shuningdek, shaxsning emotsional psixologik sifatlari: jizzakilik, tajovuzkorlik, yashirin
xarakter, gumonsirash va boshqalar psixologik aloqa
o‘
rnatishga salbiy
ta’sir
etadi. Kelti-
rilgan sifatlar bashorat qilish davrida inobatga olinishi kerak.
Aloqani yengillashtiruvchi tashqi omillarni yaratish. Muloqotda namoyon b
o‘
ladigan
har qanday holatlarda tashqi omillar ijtimoiy vaziyatlarga mos tushishi zarur.
Suhbatdoshingizga hech nima xalaqit bermasligi va uni chal
g‘
itmasligi kerak. Suhbat
davomida
o‘
zaro ishonch muhiti saqlanib qolinishi shart.
Tashqi kommunikativ sifatlarning namoyon b
o‘
lishi. Nutq madaniyati, mimika,
tashqi k
o‘
rinish psixologik aloqa
o‘
rnatishda ijobiy natija beradi. Suhbatdoshingizda ham
shunga qarab ijobiy emotsional holatlar yuzaga keladi, bu esa aloqa
o‘
rnatishda zarur
omillardan hisoblanadi. Suhbatdosh bilan muloqotning boshidan hamfikr b
o‘
lishga
harakat qilish kerak.
Umumiy va betaraf qiziqish doiralarini aniqlash. Muloqotning boshida shaxs bilan
umumiy til topish muhimdir. Bu vazifani hal etishda umumiy, shu bilan birga, betaraf
qiziqishlar doirasi, masalan, tangalar, markalarni yi
g‘
ish, sport, sayohat va boshqa qizi-
qishlarni aniqlash yordam beradi. Umumiy qiziqishlarni qidirib topish ijobiy emotsional
holatlarga olib keladi. Bu
o‘
z-
o‘
zidan muloqotda suhbatdoshni yaqinlashtiradi. Betaraf
qiziqishlar psixologik muhitni yengillashtiradi va mavqeni tenglashtiradi.
Muomaladagi o
g‘
ishlarni bartaraf etish. Shaxslar bilan psixologik aloqa
o‘
rnatish
davrida muomaladagi o
g‘
ishlarni bartaraf etishga diqqatni k
o‘
proq qaratish kerak, chunki
bu o
g‘
ishlar, masalan, b
o‘
lajak emotsional z
o‘
riqish, muloqotning shakllanishiga
ta’sir
etuvchi salbiy omillar, muloqot mobaynida begona shaxslarning aralashuvi va boshqalar
muomalaga salbiy
ta’sir
etadi. Muomaladagi o
g‘
ishlarni bartaraf etish
–
psixologik aloqa
o‘
rnatishning majburiy shartidir.
Individual
ta’sir
etish. Psixologik aloqa
o‘
rnatishning yakuniy bosqichida xodim
suhbatdoshga individual
ta’sir
k
o‘
rsatishi lozim. Bu
ta’sirning
maqsadi suhbatdoshidan
ishonchli
ma’lu
motlarni olish, shu bilan birga, kelajakda ishonchli aloqa
o‘
rnatishdir.
Psixologik aloqa
o‘
rnatishning muvaffaqiyatli b
o‘
lishida shaxsning insoniy va
kasbiy fazilatlarining ahamiyati juda katta. Jumladan, shaxsda ijobiy fazilatlar yaxshi
shakllangan b
o‘
lsa (xushmuomalalik, kamtarlik, insoniylik, t
o‘g‘
ri s
o‘
zlik, vijdonlilik
kabilar), muloqot jarayoni ham yaxshi
o‘
tadi[4.
–
B 35]. Chunki shaxslar bir-birini t
o‘g‘
ri
tushunishlari, muloqot muvaffaqiyatli b
o‘
lishi uchun samimiy b
o‘
lishlari lozim.
Xulosa qilib shuni
ta’kidlash
mumkinki, muloqot ichki ishlar organlari xodimlari
faoliyatida yetakchi
o‘
rinni egallaydi. Muloqotning verbal va noverbal turlari, ijtimoiy
idrokning effektlari shaxslararo munosabatlarda hamma vaqt ishtirok etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Deyl Karnegi. Muvaffaqiyat kaliti.
–
T., 2012.
2.
Bill Uizers Управление конфликтами. –
СПб., 2004.
3.
V.M.Karimova, Ijtimoiy psixologiya.
–
T., 2012.
4.
D.N.Arziqulov, N.E.Dusanov, Ichki ishlar idoralari xodimlari¬ning kasbiy
madaniyati: O‘quv qo‘llanma. –
T., 2010.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2023) / ISSN 2181-1415
416
