Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Fundamentals of criminal liability of participants in a crime
Sirojiddin KUVVATOV
1
Jizzakh Regional Court
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 July 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 August 2023
This article analyzes the issues of criminal liability for crimes
committed by persons acting jointly. The author draws
attention to different views on the crimes committed by jointly
acting persons and expresses his opinion. In addition, the article
presents ideas about the theory of compatibility of
responsibility of persons acting jointly.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp206-210
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
crime,
persons committed in
complicity,
criminal liability,
actions of a person,
complicity.
Jinoyat ishtirokchilarining jinoiy javobgarligi asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jinoyat,
birgalikda harakat qilgan
shaxslar,
jinoiy javobgarlik,
shaxs harakatlari,
ishtirokchilik.
Ushbu maqolada birgalikda harakat qilgan shaxslarning
sodir etgan jinoyatlari uchun jinoiy javobgarlik masalalari tahlil
qilingan. Muallif birgalikda harakat qilgan shaxslarning sodir
etgan jinoyatlarining
turli xil qarashlariga e’tibor beradi va o‘z
fikrlarini ilgari suradi. Bundan tashqari, maqolda birgalikda
harakat qilgan shaxslar javobgarligining muvofiqlik nazariyasi
haqida fikrlar taqdim etilgan.
Основы
уголовной
ответственности
участников
преступления
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
преступление
,
лица,
действующие совместно
,
уголовная
В данной статье анализируются вопросы уголовной
ответственности за преступления, совершенные лицами,
действующими совместно. Автор обращает внимание на
различные взгляды на преступления, совершенные
1
Judge, Jizzakh Regional Court. E-mail: s.quvvatov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
207
ответственность,
индивидуальные
действия,
соучастие.
совместно действующими лицами, и высказывает свое
мнение.
Кроме того, в статье представлены представления
о
теории
совместимости
ответственности
лиц,
действующих совместно.
Jinoyat ishtirokchilarining jinoiy javobgarligi bilan bog‘liq ko‘plab masalalarni hal
etish uchun birgalikda harakat qilgan shaxslarning javobgarligi masalasi hozirgacha
adabiyotlarda yetarli darajada tahlil qilinmagan.
Albatta jinoyat ishtirokchilarining jinoiy javobgarligi asoslarini qarab chiqishdan
oldin, eng avvalo, jinoiy javobgarlikning umumiy asoslariga to‘xtalish lozim. Buning uchun
jinoyat huquqida juda ko‘p bahslarga sabab bo‘layotgan yakka shaxs tomonidan sodir etilgan
jinoyatlar uchun javobgarlik masalasiga jiddiy e’tibor berish zarur. Bu sohadagi bahslar
respublikamiz olimlari bilan birgalikda xorijlik olimlarni ham o‘ziga jalb
etib kelmoqda.
“Jinoiy javobgarlik –
bu sub’yektning qonun bilan taqiqlangan qilmishni sodir etishda
ifodalangan xulqi uchun qo‘llanadigan davlatning majburlov chorasidir”, –
deb ko‘rsatadi,
M.X. Rustamboev[1].
Jinoiy javobgarlik jinoyat huquqi
normalari bilan qo‘riqlanadigan ijtimoiy
munosabatlarga jiddiy zarar yetkazadigan yoki shunday zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan
tajovuz qilingandagina vujudga keladi. Shunday ekan, jinoiy javobgarlik o‘z navbatida
qandaydir huquqiy oqibatni vujudga keltiradi. Jinoiy javobgarlik esa jinoyatga huquqiy
munosabatdir. Ammo jinoyat huquqiy munosabatlarning kelib chiqishi uchun biron-bir
yuridik fakt sodir etilishi talab qilinadi va bunday yuridik fakt jinoyatning sodir etilishi
hisoblanadi [2].
Albatta jinoiy javobgarlikning yuzaga kelishi shaxs tomonidan jinoyat sodir etiladigan
ijtimoiy xavfli qilmish bilan bog‘liqdir. Shu sababli aytish mumkinki, jinoiy javobgarlikning
asosi shaxs tomonidan ijtimoiy xavfli qilmishni sodir etish bilan izohlanadi.
Jinoiy javobgarlik shaxsning Jinoyat kodeksi bilan taqiqlangan qilmishni sodir
etganligi uchun shaxs va davlat o‘rtasidagi vujudga kelgan huquqiy munosabatdir [3].
Shaxs harakatlarining ijtimoiy xavfli ekanligini aniqlash uchun, avvalo, unga
jamiyatdagi axloq normalariga mos kelishi yoki kelmasligi nuqtai-nazaridan baho berish
lozim. Agar shaxsning harakatlari jamiyatdagi umumiy axloq normalariga zid keladigan
bo‘lsa, huquqni qo‘llovchi uning harakatlarini jinoiy
-huquqiy nuqtai-nazardan baholash
imkoniyatiga ega. Ya’ni b
unda ijtimoiy xavfli qilmishni sodir etgan shaxsning harakatlarida
jinoyat bor-
yo‘qligi masalasi ko‘rib chiqiladi. Shu sababdan ham juda ko‘p mualliflar jinoiy
javobgarlikning yuridik asosi sifatida jinoyat tarkibi mavjudligini va ayni vaqtda shaxs
tomonidan jinoyat qonunchiligida nazarda tutilgan qilmishni sodir etish fakti, shaxsni jinoiy
javobgarlikka tortish uchun faktik asos bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi.
Ko‘pchilik mualliflar o‘zlarining tadqiqot ishlarida jinoiy javobgarlikning yuridik va
faktik asosla
ri to‘g‘risida emas, balki umumiy asoslari to‘g‘risida gapirishni maqsadga
muvofiq deb hisoblaydi.
“Qonunda jinoyat tarkibi belgilarining mavjudligi deb yozadi A.A.
Chistyakov,
–
jinoiy
javobgarlikning asosi emas. Bu haqiqatda ro‘y berishi mumkin bo‘lgan q
ilmishning qonun
chiqaruvchi tomonidan berilgan tavsifidir. Jinoiy qilmishning tavsifi o‘z
-
o‘zidan jinoiy
javobgarlikning asosi bo‘la olmaydi, ular yuridik shartlar sifatida ko‘rinadi. Qilmish ham
o‘z
-
o‘zidan asos bo‘la olmaydi, uning tavsifi me’yoriy
-huquqiy jihatdan mustahkamlanmas
ekan, hech narsani anglatmaydi, huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarmaydi”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
208
Biz bunday fikrga qo‘shila olmaymiz, chunki O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat
kodeksining 16-
moddasi jinoyat tarkibining barcha alomatlari mavjud bo‘lga
nda, sodir
etilgan qilmish jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘rsatib
o‘tilgan asos yagonadir. Bu shuni anglatadiki, shaxs uning qilmishida jinoyat tarkibining
barcha belgilari mavjud bo‘lgandagina jinoiy javobgarlikka tortilis
hi mumkin. Aks holda
jinoiy javobgarlik to‘g‘risida so‘z yuritish mumkin emas. Yuqorida aytib o‘tilganlar
ishtirokchilikda sodir etiladigan jinoyatlarga ham taalluqlidir. P.I. Grishaev va G.A. Kriger
to‘g‘ri ta’kidlab
o‘tganidek, “Hech qanday shubha yo‘qki
, ijtimoiy qilmish sodir etgan
ishtirokchilarning javobgarligi yakka harakat qilgan shaxslarning javobgarligi kabi
asoslantirilishi kerak”. Ammo, ba’zi sovet tadqiqotchilarining
fikricha, tashkilotchi,
dalolatchi, yordamchi kabi ishtirokchilarning harakatl
arida jinoyat tarkibi bo‘lmaydi,
chunki ular Jinoyat kodeksi maxsus qismi moddasida ko‘rsatilgan qilmishning ob’yektiv
tomonini bevosita sodir etmaydi. Boshqacha qilib aytganda, ular javobgarligining asosi
bo‘lib, bajaruvchi tomonidan sodir etilgan qilmish
hisoblanadi.
Bizning fikrimizcha, bu masalaning hal etilishi ishtirokchilik institutining huquqiy
tabiatiga jamiyatda shakllangan ikki xil nazariya
–
aksessor va mustaqil nazariyalar bilan
bevosita bog‘liq.
Ishtirokchilarning aksessor javobgarligi nazari
yasiga ko‘ra, bajaruvchi o‘zining
harakatlari uchun
qanday javobgarlikka tortiladigan bo‘lsa, boshqa ishtirokchilar ham,
jumladan tashkilotchi, dalolatchi, yordamchilar ham xuddi shunday javobgarlikka
tortiladi. Albatta bu boradagi fikrlar jinoyat huquqi nazariyasida bir xil emas.
A.A.Piontovskiy ishtirokchilikning aksessor nazariyasining asosiy qoidalari sifatida
quyidagilarni ko‘rsatib o‘tadi:
1. Ishtirokchi harakatining jinoiy-huquqiy ahamiyati u sodir etilishida ishtirok
etgan jinoyat xarakteri bilan aniqlanadi (har bir ishtirokchining harakati mustaqil
ahamiyatga ega emas).
2. Bajaruvchi (bajaruvchilar) tomonidan sodir etilgan jinoyat har bir ishtirokchiga
nisbatan tatbiq etiladi. Agar bajaruvchi tugallangan jinoyatni sodir etsa, ishtirokchilar
ham tugallangan jinoyat uchun javob beradi.
3. Agar bajaruvchining faoliyati jinoiy javobgarlikka tortish uchun zarur jinoiy
faoliyat darajasiga yetib bormagan bo‘lsa, boshqa ishtirokchilar tomonidan sodir etilgan
harakatlar uchun ham ular jinoiy javobgarlikka tortilmaydi.
4.
Agar bajaruvchining harakatlarida qonunga xilof elementlar bo‘lmasa, boshqa
har bir ishtirokchining harakatlari ham qonunga xilof bo‘lmaydi.
Aksessor nazariyaning ilk ko‘rinishi o‘zga shaxsning jinoyati uchun javobgarlik
shaklida yuzaga kelgan, chunki uning bir qator tarafdorlari erkning mutlaq erkinligi
tarafdorlari pozitsiyasida turgan edi. Albatta bu yerda yuqoridagi fikrlarning barchasiga
qo‘shilish imkoniyati yo‘q. M.X.
Rustamboev ta’kidlaganidek, ishtirokchilar “...suiqasdni
tas
hkillashtirganliklari yoki jinoyatga tayyorgarlik ko‘rganliklari uchun suiqasdga yoki
jinoyatga qiziqtirganliklari uchun, va nihoyat, jinoyatga suiqasd yoki tayyorgarlikka
yordam berganliklari uchun javobgarlikka tortiladi” [4].
Ishtirokchilikda sodir etilgan jinoyatlar uchun javobgarlik doirasini belgilash bilan
bog‘liq yana bir nazariya
–
bu mustaqil javobgarlik nazariyasidir. Bu nazariya
tarafdorlarining fikricha, har bir shaxs o‘zi tomonidan sodir etgan harakatlar uchun
javobgarlikka tortilishi lozim.
O‘zga shaxsning aybi uchun javobgarlik mavjud bo‘lmaydi.
Sotsiologik maktab tarafdorlarining fikricha, jinoyatchilar soni qancha bo‘lsa, jinoyatlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
209
soni ham shunchadir. I.Y.
Foyniskiyning yozishicha, “Individual javobgarlikni o‘zining tub
qoidasi sifatida
e’tirof etuvchi jinoyat huquqi anglashilmovchilik tufayli va an’anaga ko‘ra,
o‘zganing aybida jinoiy
-
huquqiy javobgarlik to‘g‘risida gapirishni davom ettiradi.
Aslida
esa, har bir kishi o‘z aybi uchun javob berishi kerak va javob beradi” [5].
Bu maktab tarafdorlari birgalikda harakat qilgan jinoyatchilarning mustaqil
javobgarligi prinsipini e’lon qilish bilan birgalikda, har bir ishtirokchining harakatlarini
mustaqil jinoyat sifatida qarab chiqishni oldinga surdi.
Ba’zida ishtirokchilik institutin
i
Jinoyat kodeksidan chiqarib tashlashni taklif qilishardi.
Shunday qilib, ishtirokchilikning aksessor va mustaqil nazariyalari bir-biriga
qarama-
qarshi qo‘yilardi.
Bizning fikrimizcha, ishtirokchilarning javobgarligi bilan
bog‘liq masalani o‘rganishda har
ikki nazariyadan foydalanish zarur bo‘ladi, ularning
birini inkor etib, ikkinchisini ma’qullab biron maqsadga erishish mumkin emas, chunki
har ikkala nazariyani ham “sof” ko‘rinishda to‘g‘ri deb bo‘lmaydi. Chunki har bir
ishtirokchining qilmishida javobgarlikning mustaqil asoslari mavjud va boshqa jinoyat
uchun javobgarlik to‘g‘risida so‘z bo‘lishi mumkin emas.
Jinoyat kodeksining Maxsus qismi moddalarida qonun, qonun chiqaruvchi shaxs
tomonidan
sodir etilgan tugallangan jinoyatlarni ko‘rsatib o‘tadi. Bu esa o‘z navbatida
tashkilotchi, dalolatchi, yordamchi harakatlarida jinoyat tarkibi yo‘qligini anglatmaydi.
V.N.
Kudryavsev to‘g‘ri ko‘rsatib o‘tganidek, Maxsus qism moddasining dispozitsiyasida
qoida tariqasida jinoyatning ob’yektiv tomoni belgilari ko‘rsatib o‘tiladi, u ham to‘liq
emas, shu sababli jinoyatning sub’yekti, ob’yektiv va sub’yektiv
tomonlarini tavsiflovchi
Umumiy qism moddalari qoidalariga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi [6]. Shunday qilib,
so‘z jinoyat tarkibi belgilari
to‘g‘risida borar ekan, biz uni to‘liqligicha
Jinoyat
kodeksining Umumiy va Maxsus qismida
ko‘rsatilgan belgilardan iborat bo‘lishini qayd
etmog‘imiz zarur. Bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, qonun chiqaruvchi
tashkilotchi, dalolatchi, yordamchi kabi jinoyat ishtirokchi
larini jinoyatning ob’yektiv
tomonidagi faoliyatiga, bahoni faqatgina bir marta barcha qasddan sodir etiluvchi
jinoyatlar uchun Umumiy qismda ko‘rsatib o‘tadi. Shu sababdan ham, yuqorida
ta’kidlaganimizdek, jinoyat ishtirokchilarining jinoiy javobgarligi y
akka holda jinoyat
sodir etgan shaxslarning javobgarligi bilan bir xil. Ishtirokchilik jinoiy javobgarlikning
alohida, maxsus asoslarini keltirib chiqarmasligi to‘g‘risida qoidalar ilmiy adabiyotlarda
ko‘pchilik mualliflar tomonidan tan olinadi [7].
Juda k
o‘p mualliflar ishtirokchilikning aksessor tabiati to‘g‘risida gapirar ekan,
ishtirokchilikda bajaruvchining roli
masalasiga alohida e’tibor qaratadi. M.I.
Kovalevning
fikricha, bajaruvchisiz ishtirokchilik mavjud bo‘lmaydi, faqatgina bajaruvchi
ishtirokchilar tomonidan rejalashtirilgan jinoyat tarkibini bajarganda yoki bajarishga
kirishgandagina ishtirokchilikning alohida shartlari va javobgarligi mavjud bo‘lishi
mumkin [8]. Ammo, bajaruvchining jinoyatdan ixtiyoriy qaytishi jinoyat sodir etishga
tayyorgarlik yoki suiqasd
belgilari bo‘yicha, bajaruvchining o‘z jinoiy niyatidan qaytgan
bosqichiga bog‘liq holda
jinoiy javobgarlikka tortiladigan jinoyatning boshqa
ishtirokchilarini javobgarlikdan ozod qilmaydi. Shubhasiz, ishtirokchilikdan ixtiyoriy
qaytishning imkoniyati mavjuddir. Agar tashkilotchi, dalolatchi yoki yordamchilarning
barcha harakatlariga qaramasdan jinoyatning oldini olish mumkin bo‘lmagan bo‘lsa,
ularning bu faoliyati ixtiyoriy qaytish sifatida ko‘rilishi mumkin emas va ular umumiy
asoslarda j
avobgarlikka tortiladilar [9]. Demak, ishtirokchilikning boshqa a’zolari
jinoyatdan ixtiyoriy qaytishga urinsalar-da, bunga qaramasdan bajaruvchi jinoyatni sodir
etadigan bo‘lsa, boshqa ishtirokchilar ham javobgarlikdan ozod qilinmaydi va sodir
etilgan qilmishning ishtirokchisi sifatida javobgarlikka tortiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
210
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
M.X.Rustamboyev, Jinoyat kodeksiga sharhlar.Umumiy qism. -Toshkent:
Ilm-ziyo, 2006.
2.
M.X.Rustamboev, Jinoyat huquqi. Umumiy qism. -Toshkent:TDYUI. 2005.201-b.
3.
M.Usmonaliev, Jinoyat huquqi. Darslik.-Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005, 114-b.
4.
Рыжов Р.С. Уголовная ответственность соучастников преступления. Дис
-
я
канд.юрид.наук.
-
Рязань, 2003, с
-140.
5.
Прохоров В.С. Вопросы теории участия в советской уголовно
-
правовой
литературе. “Правоведение” 1962, №2, с
-126.
6.
Рустамбоев М.Х. Курс уголовного права Республики Узбекистан. В пяти
томах.Т.1.
-
Ташкент, 2008.с
-320.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi: Ilmiy
-amaliy sharhlar.-Toshkent.
Adolat.1997.60-b.
8.
Соболев В.В. Основание и дифференциация ответственности соучастников
преступления. Автореф. дисс. канд. юрид. наук.
-
Краснодар, 2000.с
-15.
9.
Ковалев М.И. Соучастии в преступлении.Ч.1.
-
Москва, 1990.с
-101-102.
