Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of hooliganism as a type of crime against
public order
Bakhtiyor BERDIYALIYEV
1
University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 July 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 August 2023
This article considers issues related to crimes committed
against public order as a type of public disorder. Furthermore, it
presents the viewpoints and observations of scholars regarding
the concept of
“
public disorder
”
and provides suggestions and
recommendations concerning this notion.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp255-260
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
public disorder,
hooliganism,
public order,
preservation,
crime,
responsibility,
society,
enforcement,
regulations,
criminal liability.
Безорилик тушунчаси жамоат тартибига қарши
жиноятларнинг тури сифатида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
безорилик,
майда безорилик,
жамоат тартиби,
сақлаш,
жиноят,
жавобгарлик,
жамият,
юриш
-
туриш,
қоидалари
,
менсимаслик.
Мазкур мақолада жамоат тартибига қарши қаратилган
жиноятларнинг тури сифатида безорилик тушунчасига
доир масалалар кўриб чиқилган. Бундан ташқари, мазкур
мақолада “безорилик” тушунчасига оид олимларнинг фикр
ва мулоҳазалари баён этилиб, ушбу тушунчага оид таклиф
ва тавсиялар берилган.
1
Independent Researcher, University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
256
Понятие хулиганства как вида преступления против
общественного порядка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Массовые беспорядки,
хулиганство,
общественный порядок,
охрана,
преступление,
ответственность,
общество,
правоприменение,
нормативные акты,
уголовная
ответственность.
В данной статье рассматриваются вопросы, связанные с
преступлениями, совершаемыми против общественного
порядка, в качестве одного из видов общественных
беспорядков. Кроме того, она представляет точки зрения и
наблюдения
ученых
относительно
понятия
«общественные
беспорядки»,
а
также
содержит
предложения и рекомендации по этому вопросу.
Жаҳонда тараққиёт ва хавфсизликка раҳна солаётган хавф
-
хатар ва таҳдидлар,
аввало, трансмиллий жиноятлар ва ёт ғоялар таъсирининг тобора кучайиб
бораётганлиги уларга барҳам бериш ва ўз вақтида олдини олиш бўйича замонавий ва
самарали тизимни
йўлга қўйишни тақозо
этмоқда.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасини жиноятчиликка қарши курашишнинг бош йўналишига
айлантириш, қонун бузилишларининг олдини олиш ва уларни бартараф этишнинг
ташкилий
-
ҳуқуқий механизмларини янада такомиллаштириш бўйича пухта
ўйланган ва изчил ҳаракатларни давом эттириш зарурати ошиб бормоқда.
Мамлакатимизда суд
-
ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар,
хусусан жиноятчиликка қарши курашиш сиёсатида жамоат тартибига қарши
қаратилган
жиноятларнинг тури сифатида безориликнинг
олдини олишнинг ўрни
ва роли сезиларли даражада ошиб бормоқда.
Дарҳақиқат, жамиятда жамоат тартибини таъминлашда юриш
-
туриш
қоидалари
ва жамоат осойишталигини таъминлаш ҳамда муносиб хулқ
-
атворда
бўлишга асосланган нормалар муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикасида мазкур соҳадаги муносабатлар қонун ва
қонуности ҳужжатлар ҳамда ахлоқ нормалари, урф
-
одат ва анъаналар билан
тартибга солинади ҳамда жамоат тартибини таъминлаш соҳасидаги
муносабатларга тажовуз қилишга қаратилган ҳар қандай ҳуқуққа хилоф
қилмишлар учун жавобгарликни назарда тутади.
Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг Жиноят ва Маъмурий жавобгарлик
тўғрисидаги кодексларида жамоат тартибига қарши қилмишлар учун
жавобгарлик белгиланган.
Қайд
этиш
жоизки,
жамоат
тартибини
таъминлаш
соҳасидаги
муносабатларга тажовуз қилувчи ҳуқуққа хилоф қилмишлардан бири бу
безорилик жинояти ҳисобланади.
Мамлакатимизда ўтган давр мобайнида жамоат тартибини сақлаш ва
фуқаролар хавфсизлигини таъминлашга қаратилган бир қатор норматив
ҳужжатлар
қабул қилинган бўлса
-
да, безорилик жиноятининг содир этилиши
сабаблари ва вужудга келиши билан боғлиқ шарт
-
шароитларни илмий ва амалий
жиҳатдан тадқиқ этиш ушбу жиноятнинг барвақт олдини олишда муҳим
аҳамиятга эга.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
257
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, безорилик рус тилидан “хулиганство”
тарзида таржима қилинса
-
да, мазкур атама русча ҳисобланмайди. “Хулиганство”
атамаси Лондон
полициясининг 1894 йилги рапортида қайд этилган [1] бўлиб,
мазкур атаманинг келиб чиқиши борасида турли версиялар мавжуд. Уларнинг
бирига кўра, мазкур атама XIX асрда Лондонда яшаган ирландиялик ўғри ва безори
Патрик Хулиген номи билан боғлиқ [2].
Яна бир версияга кўра, мазкур атама ирландча “houlie” атамаси билан боғлиқ
бўлиб, мазкур атама “алькоголли маишат” маъносини англатади. Шу билан бирга,
“хулиган” атамасини XIX асрда Лондоннинг Айлингтон ҳудудида жиноий фаолият
олиб борган “Hooley gang” жиноий гуруҳи номи билан боғлашади [3.
С
. 21].
Безорилик
жамият
хавфсизлигига
катта
хавф
туғдирувчи
жиноятлардан
бири
ҳисобланади
.
Г
.
Жунушованинг
фикрича, “безорилик
–
бу
фуқароларнинг
шаъни
,
қадр
-
қиммати
ва
соғлиғига
,
уларнинг
ва
корхона
,
муассаса
,
ташкилотларнинг
мулкига
хавф
соладиган
,
жамоат
тартибини
бузадиган
ўзига
хос
жиноят
ҳисобланади” [4.
С
. 21].
Бу
борада
Н
.
Шурухнов
безорилик
жамиятда
шаклланган
жамоат
тинчлиги
,
ахлоқ
қоидалари
,
ўзаро
ҳурмат
,
фуқароларнинг
ўзини
лозим
тарзда
тутишида
намоён
бўладиган
ижтимоий
муносабатларга
путур
етказишини
қайд
этган
[5.
С
. 497].
Безорилик
жинояти
ҳамда
унинг
ўзига
хос
жиҳатларини
ўрганишда
авваламбор
унинг
жиноят
-
ҳуқуқий
тавсифини
таҳлил
қилиш
мақсадга
мувофиқ
.
Безорлик
жиноятини
ўзга
хос
хусусияти
ушбу
жиноят
жамоат
жойларида
содир
этилишидир
.
Шу
ўринда
,
А
.
А
.
Худайбердиев
ва
А
.
Б
.
Искандаровларнинг
таъкидлашича
жамоат
тартибини
таъминлаш
соҳасидаги
муносабатларга
тажовуз
қилувчи
ҳуқуққа
хилоф
қилмишлардан
бири
бу
безорилик
жинояти
ҳисобланади
[6.
С
. 33].
Безорилик
жинояти
ҳақида
Жиноят
кодексининг
277-
моддасида
қуйидагича
тариф
берилган, “безорилик
,
яъни
жамиятда
юриш
-
туриш
қоидаларини
қасддан
менсимаслик
,
уриш
-
дўппослаш
,
баданга
енгил
шикаст
етказиш
ёки
ўзганинг
мулкига
шикаст
етказиш
ёхуд
нобуд
қилиш
анча
зарар
етказиш
билан
боғлиқ
ҳолда
содир
этилиши” [7].
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2002 йил 14 июндаги
“Безориликка оид ишлар бўйича суд
амалиёти ҳақида”ги 9
-
сонли
қарорининг биринчи банди иккинчи қисмида “Жамиятда юриш
-
туриш
қоидаларини
қасддан менсимаслик деганда, норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар, одоб
ва ахлоқ нормалари, урф
-
одат, анъаналар билан белгиланган жамоат тартибини
(одамлараро муносабатлар, юриш
-
туриш қоидалари, шаклланган ижтимоий
турмуш тарзини) қўпол тарзда бузиш тушунилади” [8], деб берилган.
Назаримизда, безорлик жиноятига
беришлан ушбу тарифлардаги ҳолатлар
етарли эмас. Шу сабабли жамиятда ва интернет тармоқларида юриш
-
туриш
қоидаларини қасддан менсимасликда ифодаланган ҳаракатлар деб қўшимча
қўшилса мақсадга мувофиқ бўлар эди. Чунки ҳозирги кунда виртуал олам деган
тушунча кириб келганлиги ҳаммамизга бирдек маълум шу сабабли интернет
тармоқлари тушунчаси қўшиш зарур ҳисобланади.
Безорилик жинояти тушунчасини ёритишда аввало уни майда безориликдан
фарқлаш зарур. Бу борада, С.
Мирзараимов қуйидагича фикрлайди, безорилик
ҳаракатлари ўзининг ижтимоий хавфлилиги нуқтаи назаридан жавобгарликнинг
маъмурий ва жиноий тури билан фарқланади [9.
С
. 41
–
48].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
258
Бундан
ташқари
,
Э
.
М
.
Нишонов
фикрича
,
безорилик
оддий
(
Ўзбекистон
Республикаси
ЖКнинг
277-
моддаси
1-
қисми
)
ва
оғирлаштирувчи
(
Ўзбекистон
Республикаси
Жиноят
кодексининг
277-
моддаси
2
ва
3-
қисмлари
)
ҳолатларда
содир
этилади
.
Шу
муносабат
билан
,
бу
турдаги
жиноятлар
учун
жазо
тайинлашда
безориликнинг
оддий
элементларига
тааллуқли
асосий
ҳолатлар
билан
бир
қаторда
,
унинг
оғирлаштирувчи
қисмларига
нисбатан
қўшимча
(“квалификация”)
ҳолатларини
ҳам
кўриб
чиқишни
таъминлаш
лозим
.
Фикримизча
,
ушбу
ҳуқуқшунослар
асосий
урғуни
безорилик
жинояти
тушунчасини
ёритиш
эмас
балки
унинг
мазмунини
ёритишга
ҳаракат
қилишган
.
Лекин
безорлик
жиноятини
квалификация
қилишда
унинг
тушунчада
берилган
ҳолатлар
бўйича
ажратилишини
инобатга
олиш
зарур
.
Ҳақиқатдан
ҳам
Т
.
Б
.
Адилов
таъкидлаганидек
,
майда
безорилик
маъмурий
ҳуқуқбузарликни
содир
этишда
ЖКнинг
277-
моддаси
,
безорилик
жинояти
аломатлари
бўлмаслиги
керак
[10.
С
. 511],
деган
фикрига
таянган
ҳолда
аввало
ушбу
майда
безорлик
ва
безорилик
жинояти
тушунчаларидаги
фарқларга
эътибор
қаратсак
.
Ўзбекистон
Республикаси
Маъмурий
жавобгарлик
тўғрисидаги
кодексининг
183-
моддасида
майда
безорилик
учун
маъмурий
жавобгарлик
назарда
тутилган
.
Жумладан, “Майда
безорилик
,
яъни
жамоат
жойларида
уятли
сўзлар
билан
сўкиниш
,
фуқароларга
ҳақоратомуз
шилқимлик
қилиш
ҳамда
жамоат
тартибини
ва
фуқароларнинг
осойишталигини
бузувчи
шу
каби
бошқа
хатти
-
ҳаракатларда
ифодаланган
жамиятда
юриш
-
туриш
қоидаларини
қасддан
менсимаслик
[11.
С
. 28].
ҳисобланса
безорилик
бу
–
жамоат
тартибига
қарши
қаратилган
жиноят
бўлиб
,
жамиятда
юриш
туриш
қоидаларини
қасддан
менсимаслик
[12]
да
ифодаланган
ҳаракатлар
шахсни
уриш
дўппослаш
,
унга
енгил
тан
жароҳати
етказиш
ёки
ўзганинг
мулкига
анча
миқдорда
шикаст
етказиш
ёхуд
уни
анча
миқдорда
нобуд
қилишдир
[13.
С
. 28.].
Безорилик
–
кўпчиликнинг
тинчлигини
бузиш
,
одамларни
бездирувчи
хатти
-
ҳаракат
.
Шахснинг
жамоат
тартибини
қўпол
равишда
бузиш
ва
жамиятга
ошкора
ҳурматсизлик
кўрсатишдан
иборат
хатти
-
ҳаракати
[14].
Безорилик
–
ижтимоий
тартибни
,
кўпчиликнинг
тинчлигини
бузувчи
,
ҳаммани
безор
қилувчи
ножўя
хатти
-
ҳаракат
[15.
Б
. 97].
Дарҳақиқат
,
безорилик
тушунчасида
шахсни
уриш
-
дўппослаш
,
унга
енгил
тан
жароҳати
етказиш
ёки
ўзганинг
мулкига
анча
миқдорда
шикаст
етказиш
тушунчалари
бор
фарқли
жиҳати
ҳам
шунда
.
Лекин
бир
муаммоли
ҳолат
мавжудки
,
ушбу
муаммоли
ҳолатни
ечимини
бериш
зарур
.
Бинобарин
,
безорилик
жиноятида
шахсга
енгил
тан
жароҳати
етказиш
деганда
қандай
даражадаги
(
маъмурий
ёки
жиноий
)
енгил
тан
жароҳат
назарда
тутилмаган
.
Шу
боис
,
ушбу
қоидага
айнан
қасддан
енгил
тан
жароҳати
етазиш
жиноятини
содир
этса
,
деган
қўшимча
киритишни
таклиф
этамиз
.
Чунки
,
қасддан
баданга
енгил
тан
жароҳати
етказиш
ҳам
МЖтКда
ҳам
52-
моддаси
2-
қисмида
мавжуд
,
ЖКнинг
109-
моддасида
ҳам
бор
,
шу
сабабли
енгил
тан
жароҳати
жинояти
тушунчаси
қўшилишига
зарурат
мавжуд
.
Шу билан бирга
безорилик жинояти тушунчаси назаримизда қуйидагича таърифланиши даркор.
Безорилик бу –
жамоат тартибига қарши қаратилган жиноят бўлиб,
жамиятда ва интернет тармоқларида юриш
-
туриш қоидаларини қасддан
менсимасликда ифодаланган ҳаракатлар шахсни уриш
-
дўппослаш, унга енгил тан
жароҳатининг жиноий даражасини етказиш ёки ўзганинг мулкига анча миқдорда
шикаст етказиш ёхуд уни анча миқдорда нобуд қилишдир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
259
Бизга маълумки, безорилик жинояти 3 қисмдан иборат бўлиб айнан бизга
тегишли жойи 2
-
қисмининг б) (бир гуруҳ шахслар томонидан) банди билан
тартибга солинган. Бу борада бир гуруҳ олимлар қуйидагича фикрлайди, бир гуруҳ
шахслар томонидан содир этилиши деганда ушбу турдаги безорилик бошқа
одамга ўртача оғир шикаст етказилган пайтдан бошлаб тугалланган ҳисобланади.
Жамиятдаги ахлоқ қоидаларини бир гуруҳ шахслар томонидан қасддан
менсимаслик мазкур безорилик оқибатидан қатъи назар, жиноий жавобгарликка
тортиладиган қилмиш деб баҳоланиши керак. Бир гуруҳ шахсларнинг безорилиги
қатнашувчилар ўртасида аввалдан келишув бўлмаганда ҳам (қатнашишнинг
оддий шакли) ва улар безорилик ҳаракатлари бошлангунча уларни биргаликда
содир этиш тўғрисида келишиб олган тақдирда ҳам (қатнашишнинг мураккаб
шакли) қайд этилади [16.
С
. 29],
деб
фикр
билдирганлар
.
Шу
билан
бирга
М
.
Рустамбоевнинг
фикрича, “Бир
гуруҳ
шахслар
томонидан
содир
этилган
безорилик
бирга
бажарувчилик
бўлиб
,
бирга
ҳаракат
қилувчи
шахслар
мазкур
жиноятнинг
объектив
томонини
бевосита
бажарадилар
,
бироқ
биргаликда
иштирок
этиш
аввалдан
келишиб
олинган
бўлмайди
.
Бундай
ҳолатда
одатда
иштирокчилар
безорилик
ҳаракатларини
содир
этаётган
шахсга
келиб
қўшиладилар” [17. Б
. 347].
Назаримизда
ушбу
ҳуқуқшунос
олимларни
фикри
жуда
ҳам
тўғри
бўлиб
,
бир
гуруҳ
шахслар
томонидан
содир
этилган
безорилик
жинояти
тушунчасини
ёритишда
аввало
уни
қай
шароитда
содир
этилишига
ва
жиноятни
содир
этган
шахсни
қоида
тариқасида
безорилик
жинояти
қатнашувчилари
ўртасида
аввалдан
келишув
бўлмаганда
ҳам
(
қатнашишнинг
оддий
шакли
)
ва
улар
безорилик
ҳаракатлари
бошлангунча
уларни
биргаликда
содир
этиш
тўғрисида
келишиб
олган
тақдирда
ҳам
ушбу
ҳаракатлари
жиноятнинг
таркибини
бериши
зарур
деб
ҳисоблаймиз
.
Хулоса
сифатида
қайд
этиш
лозимки
,
безорилик
жамиятда
умумқабул
қилинган
қоидаларни
менсимаслик
,
бошқалардан
ўзини
устун
сезиш
,
буни
атрофдагиларга
ҳам
билдириб
қўйиш
мақсадида
дуч
келган
нарсага
шикаст
етказиш
орқали
содир
этиладиган
,
худбинлик
,
мақтанчоқлик
,
бир
сўз
билан
айтганда
безорининг
руҳиятини
намоён
қилувчи
ҳаракатдир
.
ФОЙДАЛАНИЛГАН
АДАБИЁТЛАР
РЎЙХАТИ
:
1. Daily News (London), Tuesday April 24. 1894.
2. The Penny Illustrated Paper and Illustrated Times Saturday august 13, 1989.
3.
Жунушова Г.Б. Уголовная ответственность за хулиганство по
законодательству
Кыргызской Республики: учебное пособие / под общ. ред.
Л.Ч.Сыдыковой. –
Бишкек: КРСУ, 2014. –
С.21.
4.
Жунушова Г.Б. Уголовная ответственность за хулиганство по
законодательству Кыргызской Республики: учебное пособие / под общ. ред.
Л.Ч.Сыдыковой. –Бишкек: КРСУ, 2014. –С.22.
5.
Шурухнов Н.Г. Криминалистика: Учебник. –
М., –
С.497.
6.
А.Худайбердиев, Ю.Искандаров, Жамоат жойларида содир этиладиган
безорилик ҳуқуқбузарликларининг криминологик тавсифи //Development of
pedagogical technologies in modern sciences. 2022.
–
Т. 1. –
№. 6. –
С. 33.
7.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
кодекси.
Электрон
манба:
https://lex.uz/docs/111453. (мурожаат вақти: 25.07.2023 йил. https://lex.uz/acts/111453.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
260
8. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2002 йил 14 июндаги
“Безориликка оид ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида”ги 9
-
сонли Қарори.
https://lex.uz/acts/1452654.
9. С.Мирзараимов, Безорилик ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо беришнинг айрим
жиҳатлари //Eurasian Journal of Academic Research. –
2023.
–
Т. 3. –
№. 2. –
С.
41-48
10.
Э. М.
Нишонов, Безорилик жиноятини тергов қилишда исботланиши
лозим бўлган ҳолатлар //Results of National Scientific Research International Journal.
–
2022.
–
Т. 1. –
№. 6. –
С. 511.
11. Т.Б. Адилов, Майда безорилик ҳуқуқбузарлигини такомиллаштиришга
доир айрим мулоҳазалар //Международная конференция академических наук. –
2022.
–
Т. 1. –
№. 29. –
С. 28.
12. Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги
кодекси. Электрон манба: https://lex.uz/docs/ 97664#200535. (мурожаат вақти:
21
.07.2023 й) https://lex.uz/acts/97664.
13. Себеков Ш.О. Уголовно
-
правовые и криминологические проблемы
борьбы с хулиганством: автореф . … дис. канд. юрид. наук. –
Алматы, 1999. –
С. 28.
14. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Э.Бегматов ва
Б.А.Мадвалиев таҳрири
остида. Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. Давлат илмий нашриёти. 1
-
Том.
212-
бет. Т., 2006.
15. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. С.Ф.Акобиров ва
З.М.Маъруфов таҳрири
остида. Москва. Рус тили нашриёти 1981. 1
-
том. 97
-
бет.
16.
Норбутаев
Э.Х.
Административно
-
процессуальные
основы
лицензирования оборота гражданского и служебного оружия в Республике
Узбекистан //science and world. –
2013.
–
С. 29. З.А.Алматов, Б.М. Мустафоев,
С.Мирсафоев, У.К.Мингбоев, У.Тожихонов, (нашр учун масъул), Б.Х.Ғуломов,
А.С.Ёқубов,
Э.Ҳ.Халилов,
Ҳ.Э.Пирмуҳамедов,
М.Х.Рустамбоев.
ўзбекистон
Республикаси Жиноят кодекси илмий
-
амалий шарҳлар. 1997. –
Т. Б. 288.
17. М.Ҳ.Рустамбоев, Жиноят ҳуқуқи (Махсус қисм). –
Т.ТДЮИ., 2011.Б. 347.
