Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of independent educational activity of
students in psychological and pedagogical literature
Iroda IMINAKHUNOVA
1
Fergana Medical Institute of Public Health
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 August 2023
Accepted 25 August 2023
Available online
15 September 2023
In this article, independent learning contributes to the
consolidation of students
’
theoretical knowledge, the maximum
development of the ability to understand subjects and the
expansion of the general worldview. An essential place in the
radical restructuring of the system of training specialists,
increasing the importance of the educational process is
occupied by the independent work of students. The analysis
shows that independent work is understood as such
educational activity in which, along with acquiring knowledge,
an independent organization of the formation of skills and
abilities is provided. This happens depending on the specific
didactic goal in practice.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss7/S-pp250-254
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
abilities,
activity,
medical education,
integration,
reinforcement,
e-learning,
dual system.
Psixologik va pedagogik adabiyotlarda talabalarning
mustaqil ta
’
lim faoliyatini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qobiliyat,
faoliyat,
tibbiy ta
’
lim,
integratsiya,
mustahkamlash,
e-learning,
dual tizim.
Ushbu maqolada mustaqil ta
’
lim talabalarning nazariy
bilimlarini
mustahkamlashga
mavzularni
tushunishga
qobiliyatini maksimal darajada rivojlanishiga, umumiy
dunyoqarashlini kengaytirishga yordam beradi. Mutaxassislar
tayyorlash tizimini tubdan qayta qurishda,
o‘
quv-tarbiya
jarayonining ahamiyatini oshirishda talabalarning mustaqil
ishlari muhim
o‘
rin egallaydi. Tahlillar shuni k
o‘
rsatadiki,
mustaqil ishlar deganda shunday
o‘
quv faoliyati tushuniladiki,
unda bilimlar egallanishi bilan birga, k
o‘
nikmalar shakllantirish
ham mustaqil tashkil etilishi ta
’
minlanishi haqida aytib
o‘
tilgan.
Bu esa amaliyotda xususiy didaktik maqsadiarga bo
g‘
liq
ravishda amalga oshadi.
1
PhD, Associate Professor, Head of Uzbek and Foreign Languages Department of Fergana medical institute of public
health. E-mail: iiminahunova86@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
251
Развитие самостоятельной учебной деятельности
студентов по психолого
-
педагогической литературе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
способности,
активность,
медицинское образование,
интеграция,
подкрепление,
электронное обучение,
двойная система.
В данной статье самостоятельное обучение способствует
закреплению
теоретических
знаний
учащихся,
максимальному развитию умения разбираться в предметах,
расширению общего мировоззрения. Важное место в
коренной перестройке системы подготовки специалистов,
повышении значимости учебно
-
воспитательного процесса
занимает самостоятельная работа учащихся. Анализ
показывает, что под самостоятельной работой понимается
такая учебная деятельность, в которой, наряду с
приобретением знаний, обеспечивается самостоятельная
организация формирования умений и навыков. Это
происходит в зависимости от конкретной дидактической
цели на практике.
O‘zbekiston Respublikasida zamonaviy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish bilan
bog‘liq eng muhim yo‘nalishlardan biri chet tillarni o‘rganishdir. Tibbiy universitetlar
bundan mustasno emas, garchi ushbu universitetlar til yo‘nalishi bo‘yicha ixtisoslashgan
bo‘lmasa ham. Chet tilini bilish integratsiya jarayonlarining rivojlanishi uchun to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri omil bo‘lganligi sababli zarurdir. Yagona til maydoni tufayli davlatlar o‘rtasidagi
aloqalar mustahkamlanib, o‘zaro aloqalarni mustahkamlashga va bilimlarni uzatishning
soddaligiga hissa qo‘shmoqda.
Boshqa narsalar qatorida, chet tili va professional aloqa
ajralmas yaxlitlikning ikkita elementidir. Shunday qilib, butun professional guruhlar va
jamoalar bir tilda muloqot qilishlari mumkin, chet tilini bilish insonning intellektual
salohiyatini rivojlantirish, insonning hissiy rivojlanishiga hissa qo‘shish, uni professional
sifatida shakllantirishning faol vositasidir. Tilni bilish, albatta, yosh mutaxassisni yanada
samarali, to‘laqonli va tezroq professional muhitga moslashtirishga qodir.
Ushbu kontekstda
ingliz tili madaniyatlararo va xalqaro aloqa tili sifatida alohida ahamiyatga ega. Shu bilan
birga, turli mamlakatlar va xalqlar o‘rtasidagi til aloqalarining ahamiyatini ta’kidlab,
O‘zbekiston Respublikasi jamiyatida hurmat va tenglik mavjud.
Aynan madaniyatlararo
integratsiya va o‘zaro ta’sir davlatni jamiyatning rivojlangan darajasiga olib kelishi mumkin.
“Ta’lim to‘g‘risidagi qonun” va “kadrlar tayyorlash bo‘yicha Milliy dastur”da ham davlat, ham
turli professional jamoalar va guruhlarning bir xil roli qayd etilgan.
Shuni ta
’
kidlash kerakki, shaxsni shaxs va shaxs sifatida mustaqil ta
’
lim jarayoniga
qiziqish tadqiqotchilarni juda uzoq vaqtdan beri tashvishga solmoqda. Sharq
tsivilizatsiyalarida ushbu mavzuga qiziqish ilmiy bilim, metodologiya va fan usullarining
imkoniyatlari, shuningdek, mustaqil ta
’
limga nisbatan aqliy qobiliyatlarning dolzarb
imkoniyatlari bilan bo
g‘
liq edi. Shunday qilib, epistemologik printsiplar Al-Xorazmiy,
Al-Kindi, Al-Farabi, O. Xayyom, Navoiy va boshqalarda kuzatilishi mumkin. [1, 2, 3, 4,
5, 6], insonning ongi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan insonning mustaqil ta’lim
masalalarini o‘rganish.
Sharqning donishmandlari va hukmdorlari deyarli har doim
odamning qobiliyatlari, uning ongi va motivatsion tarkibiy qismi
o‘
rtasidagi yaqin
munosabatlarga e
’
tibor berishgan. Aslida, mustaqil ta
’
lim jarayoni uchun
o‘
z-
o‘
zini
anglash va insonning k
o‘
z ongida ilmiy bilim obrazini mavhumlashtirishga erishish
muhimligi ta
’
kidlandi. Shu bilan birga, insonning aqliy operatsiyalarining eng muhim
natijasi ularni amaliy faoliyatda amalga oshirishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
252
Ushbu qarashlarda qadimgi dunyo faylasuflari, birinchi navbatda Aflotun, Aristotel
va ularning izdoshlari
g‘
oyalari ham, shu asosda ishlab chiqilgan
o‘
ziga xos tashqi qobiq
ham ta
’
lim va fikrlash shakllariga yangi yondashuvlarni keltirib chiqardi [7]. Yuqorida
sanab
o‘
tilgan yaqin va
O‘
rta Sharqning taniqli vakillari birinchilardan b
o‘
lib
eksperimental kuzatuv, algoritmik, eksperimental, savol
–
javob va boshqa
o‘
qitish
usullarini ilmiy asoslashga muvaffaq b
o‘
lishdi. Shu bilan birga, kognitiv faoliyatni
faollashtirish, mustaqil ta
’
lim, izchillik, bilimlarni amalda q
o‘
llash, mantiq, eksperiment,
induksiya va deduksiya, taqqoslash, kuzatish va tajriba usullari rivojlandi. Shuni
ta
’
kidlash kerakki, olimlar k
o‘
pincha quyidagi printsiplarni q
o‘
llashgan: maxsus va
umumiy; birlik birligi; sabab-oqibat munosabatlari; materialni oddiydan murakkabgacha
taqdim etish; mumkinlik; vizualizatsiya va boshqalar.
Sharq entsiklopedistlari bizning davrimizda
o‘
z qadr-qimmatini y
o‘
qotmagan,
o‘
qitish va mustaqil ta
’
lim shakllari, usullari, tamoyillarini juda chuqur asosladilar, shu
bilan birga:1) ular barcha fanlarni ikki qismga b
o‘
lishdi
–
amaliy va nazariy, ularning
bevosita aloqasini aniqladilar; 2) kognitiv faoliyatni faollashtirish metodologiyasiga,
mustaqil ta
’
limga va mantiqiy fikrlashni rivojlantirish; 3) ta
’
lim, tarbiya va mustaqil ta
’
lim
tamoyillarini bilish zarurligini asosladi va boshqalar [6].
Bunga q
o‘
shimcha ravishda, olimlar mustaqil faoliyatda talaba uchun zarur b
o‘
lgan
quyidagi uslubiy jihatlarga tayanishga chaqirdilar
(rasm 1)
.
Rasm 1. Ta’lim jarayonining uslubiy jihatlari
Mustaqil ta
’
lim deganda biz ta
’
lim muammosining mavjud echimining asl
mohiyatini tushunishga imkon beradigan va shu asosda taqdim etilgan til muammolarini
tizimli va samarali hal qilishga imkon beradigan
o‘
ziga xos usul va usullarni
o‘
zlashtirishni ham tushunishimiz mumkin, ya
’
ni. Mustaqil ta
’
lim b
o‘
yicha barcha
tadbirlarni diqqat bilan rejalashtirish, kerakli ma
’
lumot manbasini izlash, shuningdek
olingan undan amaliy va pedagogik tajriba ishlarida yanada foydalanish uchun.
O
‘
qitishda ilmiylik
Hissiy idrok borliqning aksi
sifatida
Tizimlilik va izchillik
O
‘
rganishning ko
‘
rinishi
(o
‘
rganilayotgan mavzu va
hodisani to
‘
liqroq idrok etish
uchun barcha sezgi organlaridan
foydalanish)
O
‘
rganish kuchi
Talabalarning yoshi va individual xususiyatlarini,
ularning imkoniyatlarini bilish
Talabalarning o
‘
rganishga ongli
yondashuvi
O'qitishning turli xil faol
shakllari va usullaridan
foydalanish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
253
Evropa mamlakatlarida va AQShda mustaqil ta
’
lim jihatlarini amalda k
o‘
rib chiqish
kerak. Shuni ta
’
kidlash kerakki, ushbu muammo juda yaxshi ishlab chiqilgan va malaka
oshirish tizimi yordamida amalga oshiriladi. Shu bilan birga, malaka oshirishning turli
shakllari mavjud:
–
maxsus adabiyotlarni tanlash va
o‘qish; ilmiy va amaliy ma’lumotlarning boshqa
manbalaridan oqilona foydalanish; ma’ruza materiallarini tinglash.
S
o‘nggi yillarda ta’lim shakli faol rivojlanmoqda, bu oliy maktab uchun ham amal
qiladi
“
e-learning
”
yoki elektron (masofaviy) ta’lim. Albatta, tibbiyot universitetlari
uchun ushbu shakldagi asosiy ta’lim o‘
ziga xos xususiyatlari tufayli dolzarb emas, ammo
individual fanlarni mustaqil ta’lim shakllaridan biri sifatida (masalan, chet tilini o‘
rganish
yoki undan ham k
o‘
proq
–
kasbiy darajada tilni bilish mahoratini oshirish) juda mos
keladi. Ushbu shakl rivojlangan
G‘
arb mamlakatlarida, shuningdek Rossiyada faol
q
o‘
llaniladi. Bilim olishning ushbu shakli bilan zamonaviy axborot texnologiyalari, shu
jumladan mobil ilovalardan foydalanish faol q
o‘llaniladi. Shunday qilib, virtual ta’lim
k
o‘plab mamlakatlarning ta’lim muhitining faol qismiga aylanadi. Bundan tashqari,
Germaniyada
“
Dual tizim
”
, shuningdek, dizayn usuli jiddiy ahamiyatga ega [7].
O‘
zbekiston Respublikasi mustaqilligi yillarida Toshkent davlat pedagogika
universitetida bir qator doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi,
pedagogika universitetida
o‘
qituvchilarni turli mutaxassisliklar b
o‘
yicha tayyorlash,
umumta
’
lim maktabida bitiruvchini shakllantirish masalalarini ochib beradi. Pedagogik,
psixologik va falsafiy adabiyotlarda ushbu kontseptsiyaning turli xil ta
’
riflari mavjud.
Masalan, “falsafiy entsiklopediya”da “rivojlanish” odatda ma’
lum bir harakatni, bir
holatdan ikkinchisiga, eskidan yangisiga
o‘
tishni anglatadi [8]. Psixologik nuqtai
nazardan
“
rivojlanish
”
atamasiga kelsak, u
“
strukturaning murakkablashishi
”
deb
tushuniladi. Shu bilan birga, rivojlanish regressiv xarakterga ega b
o‘
lishi mumkin, chunki
strukturaning soddalashtirilishi yoki ba
’
zi bir tizimdagi elementlar sonining kamayishi
sodir b
o‘
lganda. Shunday qilib, masalan, yoshligida insonning ontogenezida uning aqliy
funktsiyalari, xotirasi, e
’
tibori rivojlanadi va balo
g‘
at yoshida tananing barcha kognitiv
funktsiyalarining asta
–
sekin pasayishi kuzatiladi.
“
Rivojlanish
”
tushunchasi yaxlit tizimga nisbatan q
o‘
llaniladi, bu uning mohiyatiga
k
o‘
ra shaxsdir.
“
Menejment
”
tushunchasi harakatlar, harakatlar va boshqalarni tartibga
solish uchun odamga maqsadli ta
’
sir qilish jarayonini anglatadi va rivojlanish va
boshqarish jarayonlarining natijasi shaxsning ijtimoiy tajribani
o‘
zlashtirishi ta
’
siri ostida
yuzaga keladigan miqdoriy va sifatiy
o‘
zgarishlardir.
Oliy ta
’
lim tizimiga yaqqol k
o‘
rinib turibdiki, tilni
o‘
rganish
o‘
zining kasbiy
y
o‘
nalishini tanlashi va uni professional hayotda boshqarishi mumkin b
o‘
lgan yaxlit
shaxsni shakllantirishga yordam beradi. Chet tilini professional muloqot uchun etarli
darajada bilgan holda, mutaxassis samarali shaxsiy rivojlanish imkoniyatiga ega, shuning
uchun ham shaxsiy, ham professional erkinlik, shuningdek iqtisodiy erkinlik olinadi.
Ushbu qoidaga asoslanib, chet tilini bilish oliy kasbiy ma
’
lumotga ega b
o‘
lgan har
bir mutaxassisning kasbiy madaniyatida muhim element b
o‘
lib xizmat qilishi aniq. Ba
’
zi
mezonlarni hisobga olish kerak:
–
chet tilini
o‘
zlashtirish har doim ushbu jarayonda yuqori darajadagi
mustaqillikning mavjudligi va / yoki rivojlanishiga olib keladi;
–
chet tilini bilishning erishilgan darajasi doimiy ravishda saqlanishi kerak (inson
uchun mahalliy b
o‘
lmagan tilni asta-sekin unutish tufayli);
–
o‘
qituvchi nafaqat
o‘
qituvchi sifatida, balki chet tilini
o‘
rganish va rivojlantirishda
axborot va maslahat yordamini k
o‘
rsatadigan
o‘
qituvchi sifatida ham ishlaydi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
254
–
yuqori darajadagi bilim va chet tilini
o‘
zlashtirish darajasiga erishish mavjud
bilimlarni doimiy ravishda tuzatishga muhtoj (ya
’
ni, bilimlarni yangilash va kasbning
o‘
zida
o‘
zgarishlar jarayoni bilan bo
g‘
liq holda).
Yuqorida aytib
o‘
tilgan mezonlar, shubhasiz, zamonaviy oliy ta
’
lim tizimida
o‘
z-
o‘
zini
o‘
qitish orqali talabalarning chet tilini
o‘
rganishga tayyorlik darajasini baholash
imkoniyatlarini yangilash va baholash bilan bo
g‘
liq ba
’
zi muammolar mavjudligini
isbotlaydi.
Shunday qilib,
o‘
quv jarayonida mustaqil faoliyati quyidagi
o‘
zaro bo
g‘
liq tarkibiy
qismlar bilan tavsiflanishi mumkin: kognitiv ehtiyoj; mustaqillik (yuqori darajada);
tashkilotchilik;
o‘
ziga xoslik; onglilik; motivatsiya; maqsadga muvofiqlik; selektivlik;
ixtiyoriylik.
Xulosa qilib aytganda, chet tilini
o‘
rganishda mustaqil ta
’
lim alohida faoliyat,
talabalar
o‘
zlari
o‘
rganayotgan materialga mustaqil ravishda murojaat qiladigan maxsus
jarayon deb taxmin qilish mumkin.
Bundan tashqari, bunday murojaat har doim ma’lum
bir materialga b
o‘lgan ehtiyoj tufayli vositachilik qiladi. Oliy ta’lim muassasasidagi
darslardan farqli
o‘
laroq, tilni mustaqil
o‘
rganish bilan talabalar qaysi hajmda va qancha
miqdorda, shuningdek qaysi vaqtda kerakli materialni
o‘
zlashtirishga qodir va tayyor
b
o‘lishlarini aniqlash imkoniyatiga ega. Mustaqil ta’lim faoliyatining ushbu xususiyati
tufayli talabalarda ushbu turdagi faoliyatni amalga oshirish k
o‘
nikmalarini shakllantirish
b
o‘yicha ish olib borish zarurligi aniq. Ya’ni, oliy kasbiy ta’limning dolzarb vazifalaridan
biri talabalarni mustaqil ishlashga
o‘
rgatishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Хорезми
.
Астрономические трактаты / Мухаммад ибн Муса ал
-
Хорезми;
Вступ. ст., пер. и коммент. А.Ахмедова. –
Т.: Фан, 1983. –
142 с.
2.
Кинди (аль Кинди). Трактат о количестве книг Аристотеля и о том, что
необходимо для усвоения философии. О первой философии. Книга о пяти
сущностях. Объяснение ближней действующей причины возникновения и
уничтожения / Пер. с араб. А.В.Сагадеева // Избр. произвед. мыслителей Ближнего
и Среднего Востока IХ
-
ХIV вв. –
М.: СоцГИЗ, 1961. –
С. 41
-132.
3.
Большой энциклопедический словарь / сост. и общ.ред. Б.Г.Мещерякова,
В.П.Зинченко. –
СПб.: Прайм –
Еврознак, 2004. –
672 с.
4.
Ибн Сина. Избранное: Пер. с араб. и тадж. –перс. / Сост. и авт., предисл.
А.Ирисов; Ред. Б.Пармузин. –
Ташкент: Узбекистан, 1981. –111 с.
5.
Омар Хайям. Трактаты / Пер. с арабского и вступительная статья
Б.А. Розенфельда. –
М.: ИВЛ, 1961. –
338 с
6.
Юзликаев Ф.Р. Интенсификация процесса дидактической подготовки
будущего учителя в педагогическом институте: Монография. –
Ташкент: Фан,
1995.
–
203 с.
7.
Баликаева М.Б. Развитие самообразования студентов вуза в условиях
реализации компетентностного подхода: Дисс. … канд. пед. наук, 2007. –
208 с.
8.
Философия: энцикл. слов. / Под ред. А.А. Ивина. –
М.: Гардарики, 2004. –
1072 с.
9. I. Iminaxunova. Strategies of a student in mastering a foreign language. An
International Multidisciplinary Research Journal. Vol. 11, Issue 1, January 2021.
10. I. Iminaxunova. A systematic approach to planning and organizing self-education in
learning English. Society and innovations. https://inscience.uz/index.php/socinov/index.
