Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Criteria and indicators for assessing the results of
pedagogical activity in patriotic education of pre-school
children
Bekhzod AKHMEDOV
1
Institute for Retraining and Advanced Training of Principals and Specialists of Preschool Educational
Organizations
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 August 2023
Accepted 25 August 2023
Available online
15 September 2023
This article describes the criteria and indicators for
evaluating the results of pedagogical activity in raising children
in the spirit of patriotism in preschool educational
organizations. Patriotism is one of the most important human
qualities, it implies love for the Motherland, readiness to serve
its interests, and fulfillment of constitutional obligations to
protect the interests of the Motherland. From this point of view,
the article is devoted to a very urgent problem.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss7/S-pp237-242
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
preschool education,
patriotic education,
pedagogical activity,
assessment,
criteria and indicators,
empathy formation,
curiosity.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
vatanparvarlik
tarbiyasida pеdagogik faoliyat natijalarini baholash
mеzoni va ko‘rsatkichlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
preschool education,
patriotic education,
pedagogical activity,
assessment,
criteria and indicators,
empathy formation,
curiosity.
This article describes the criteria and indicators for
evaluating the results of pedagogical activity in raising children
in the spirit of patriotism in preschool educational
organizations. Patriotism is one of the most important human
qualities, it implies love for the Motherland, readiness to serve
its interests, and fulfillment of constitutional obligations to
protect the interests of the Motherland. From this point of view,
the article is devoted to a very urgent problem.
1
Independent Researcher, Institute for Retraining and Advanced Training of Principals and Specialists of Preschool
Educational Organizations. E-mail: sohibqiro1986@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
238
Критерии
и
показатели
оценки
результатов
педагогической деятельности по патриотическому
воспитанию дошкольников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дошкольное воспитание,
патриотическое
воспитание,
педагогическая
деятельность, оценивание,
критерии и показатели,
формирование эмпатии,
любознательность.
В данной статье описаны критерии и показатели оценки
результатов педагогической деятельности по воспитанию
детей в духе патриотизма в дошкольных образовательных
организациях. Патриотизм является одним из важнейших
качеств человека, он предполагает любовь к Родине,
готовность
служить
ее
интересам,
выполнение
конституционных обязанностей по защите интересов
Родины. С этой точки зрения статья посвящена очень
актуальной проблеме.
“Vatanparvarlik” va “vatanparvarlik tarbiyasi” tushunchalari o‘z ahamiyatiga ko‘ra
vatanga muhabbat tuyg‘usini shakllantirishning asosiy tayanch tushunchalari bo‘lib,
doim turli xil bilim sohalari: falsafa, psixologiya, pedagogika, tarix va boshqa sohalar
olimlarining e’tiborini tortib kelgan.
Ma’lumki, turli tarixiy davrlarda ushbu “vatanparvarlik” tushunchasining mohiyati
turlicha ta’riflangan: uni tushunishning ustuvor yo‘nalishlari va jihatlari o‘zgargan.
Vatanparvarlik tarixan odamlar hayotining ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlari ta’sirida
vujudga keladi va shu sharoitlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq holda o‘z mazmunini
o‘zgartiradi.
Vatanparvarlik tarbiyasi muammolari o‘tmishdagi mutafakkir va jamoat arboblari
Navoiy, Bobir, Amir Temur va boshqalarning asarlarida o‘z ifodasini topgan. Ular
tarbiyadan asosiy maqsad o‘z xalqining, tili, madaniyati, urf
-odatlarini sevadigan, yuksak
ma’naviyatli, ilm
-fanga mehrli, mehnatsevar, Vatanga xizmat qiladigan vatanparvar
insonni shakllantirishdan iborat deb hisoblaganlar.
Vatanparvarlik
–
insonning o‘zi tug‘ilib o‘sgan, kamol topgan zaminiga bo‘lgan
muhabbatini ifoda etadigan ijtimoiy va ma’naviy
-
axloqiy fazilatlari yig‘indisi.
Vatanparvarlikning asosiy belgisi
–
fidoyilik, oliy ko‘rinishi esa jasorat hisoblanadi.
Ana shu fidoyilik va jasorat xalqimizning ma’naviy merosida hamda ajdodlarimiz
timsolida o‘z aksini topgan. Yurtimizda dunyoga kelib, o‘z ilmiy
-ijodiy faoliyati bilan
dunyoga mashhur bo‘lgan allomalarimizning vatan, vatanparvarlik haqidagi fikrlari,
asarlari nafaqat O‘zbekiston, balki dunyodagi barcha insonlar uchun ham ibrat vazifasini
o‘tashi mumkin. Ular nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo sivilizatsiyasi rivojiga
munosib hissalarini qo‘shgan insonlardir [7].
Bolalarda Vatanga muhabbat tuyg‘usini shakllantirish, ularni jonajon o‘lka
madaniyati va tarixi, qadriyatlari, an’ana va urf
-odatlari bilan tanishtirish maktabgacha
ta’lim
-tarbiya oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
Vatanparvarlik tarbiyasida pedagogik faoliyat natijalarini baholashda quyidagi
mezon va ko‘rsatkichlardan foydalanish tavsiya etiladi:
–
his-
tuyg‘uli –
kichik Vatanning ona-uyiga, madaniy merosiga, tabiatiga
hamdardlik ifodasi;
–
kognitiv
–
ona-uy, madaniy meros, kichik Vatan tabiati haqida tasavvurlarning
mavjudligi, qiziqishning namoyon bo‘lishi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
239
–
motivatsion
–
kognitiv va boshqa faoliyat turlariga intilish va xohish;
–
amaliy
–
yaqinlarga g‘amxo‘rlik qilish, atrofdagilarga yordam berish qobiliyati.
Ushbu mezonlarni tanlash maktabgacha yoshdagi bolalar dunyoqarashining o‘ziga
xos xususiyatlari, jumladan, maktabgacha yoshdagi bolada vatan tushunchasining o‘ziga
xosligi bilan bog‘liq. Bu bolaga aziz va yaqin ekanligi, ya’ni ota
-onaga va boshqa hissiy
yaqin odamlarga, uning atrofidagi tabiatga, o‘yinchoqlarga, o‘yinlarga, qo‘shiqlarga,
majoziy so‘zlarga, uni xursand qiladigan narsalarga bo‘lgan mehr to‘g‘risidagi aniq
tasavvurlar bilan chambarchas bog‘liq [2].
Ruhiy jarayonlar
–
qiziquvchanlik va empatiya
–
bolaning atrof olam haqidagi
tasavvurlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular qiziquvchanlikni faollashtiradi,
qiziquvchanlik bolani qiziqish bilan birga kechuvchi kognitiv faoliyatga undaydi; qiziqish
empatiyani keltirib chiqaradi, bu maktabgacha yoshdagi bola uchun juda muhimdir,
kognitiv jarayon davomida uning o‘zi his
-
tuyg‘ular maktabida yashaydi [1].
Hissiy-
tuyg‘uli
mezonini
tanlash
L.S.Vigotskiyning
bolalar
pedagogik
psixologiyasiga bag‘ishlangan his
-
tuyg‘ular haqidagi tadqiqotlari bilan bog‘liq.
Hissiyotlarni L.S.Vigotskiy tafakkurning sub’yektning hissiy
- predmetli faoliyati bilan
bog‘lanishining ichki psixologik mexanizmi sifatida ko‘rib chiqdi, u nafaqat atrofdagi
voqelikni passiv mushohada qiladi, balki unga noxolis munosabatda bo‘ladi, uni o‘z
ehtiyojlari va manfaatlariga muvofiq faol ravishda o‘zgartiradi [4].
Shuningdek, ushbu mezonni tanlash I.A.Ilinning vatanparvarlik tarbiyasi to‘g‘risida
quyidagicha ifodalangan falsafiy g‘oyasi bilan bog‘liq: milliy axloqiy xarakterni hayotda
chuqurlashtirish va ildiz orttirish
–
demak bolani yashashga o‘rgatish, uning axloqiy
kuchlarini harakatga keltirish demakdir [6].
Hissiy-
tuyg‘uli mezonining ko‘rsatkichi
–
bu empatiya tuyg‘usi bo‘lib, biz uni
boshqa odamga, shuningdek, tirik tabiat vakiliga nisbatan insonparvarlik munosabati
shakllaridan biri sifatida tushunamiz, bu boshqa odamning holatini tushunishda va javob
berishga tayyorlikda ifodalanadi (uning quvonchiga hamdardlik bildirish yoki quvonish).
Bolada boshqalarga nisbatan zukko, insonparvar, sezgir munosabatda bo‘lish,
uning ichki motivatsiyasi, bola shaxsining tabiatiga aylangan holda tarbiyalash mutlaqo
yangi sifat va murakkablikdagi vazifadir.
Uning murakkabligi shundaki, biz bolada ezgu his-
tuyg‘ularni uyg‘otish orqali
uning “insondagi insonparvarlik”ni tavsiflovchi va insonning muhim xususiyatlarini
ifodalovchi o‘z
-
o‘zini anglash sohasiga daxl qilamiz.
Bolalarda avvaldan empatiya, hamdardlik tuyg‘usi mavjud, u bolaning ko‘rgan,
qiladigan, bajaradigan ishlarida namoyon bo‘ladi va agar empatiya rivojlantirilmasa, biz
maktabgacha yoshdagi bolada hissiy karlikni shakllantiramiz.
Empatiyani shakllantirish jarayoni uch bosqichdan o‘tadi
–
kattalarga taqlid qilish
orqali hissiy qabul qilish, mustaqil hissiy qabul qilish, anglash va bolaning shaxsining
qadriyat yo‘nalishlari tizimiga qo‘shilish [4].
Shunga muvofiq vatanparvarlik tarbiyasining uch darajasini ajratamiz.
Past daraja
–
kattalar tashabbusi bilan, boshqalarning holatini sezadi, lekin unga
munosabat bildirmaydi.
O‘rta daraja
–
kattalar tashabbusi bilan u boshqalarning holatini sezadi, unga hissiy
va samarali munosabatda bo‘ladi.
Yuqori daraja
–
uning o‘zi boshqalarning holatini ko‘radi, ularning qiyinchiliklarini
oldindan biladi va ularga faoliyatda, ishda munosib javob beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
240
Vatanparvarlik tarbiyasining navbatdagi mezoni kognitivdir. Uning ko‘rsatkichi
katta maktabgacha yoshdagi bolalarning atrofdagi dunyoga qiziquvchanligi va tasavvuri
hisoblanadi. Qiziquvchanlik
–
bu yangi bilim olishga moyillikdir. Bolalar atrofdagi
dunyoning qiziquvchan tadqiqotchilaridir, bu xususiyat ularga tabiatan xosdir.
I.M.
Sechenov
tug‘ma
va
“maktabgacha
yoshdagi
bolaning
asab
-ruhiy
tashkillashtirilishining o‘ta qimmatli xususiyati”
–
atrofdagi hayotni tushunishga ongsiz
ravishda intilish, haqida yozgan [5]. Bu xususiyatni I.P.
Pavlov “bu nima?” refleksi deb
nomladi, uning ta’siri ostida bola predmetlarning fazilatlarini kashf etadi, ular o‘rtasida
yangi aloqalarni o‘rnatadi. Bolalarning qiziquvchanligi bola shaxsining muhim xususiyati
bo‘lib, uning voqelikka faol kognitiv munosabatini tavsiflaydi. Qiziquvchanlik atrofdagi
dunyoning predmetlari va hodisalari haqidagi bilimlarni rag‘batlantiradi [10].
Bola o‘z uyi, tabiati, ona yurtining madaniy merosi haqida yangi tasavvurlarni
kashf etadi. Ko‘p yillar davomida ijtimoiy olamning mazmunini, bola tomonidan tushunib
bo‘lmaydigan ijtimoiy hodisalarni erta bilishga asossiz ishtiyoq mavjud edi, bu esa o‘z uyi
tuyg‘usi shakllanishining yo‘qolishiga olib keldi.
Madaniy merosni bilish o‘z uyida bolaning dunyoqarashini shakllantiradigan
muhim vositadir. Mahalliy tabiatning go‘zalligi, o‘zbek xalqi turmushining o‘ziga xos
xususiyatlari, ularning har tomonlama iste’dodi, mehnatsevarligi, nekbinligi bolalar
oldida jonli va bevosita xalq ustalarining asarlarida namoyon bo‘ladi [6].
Biz tabiatga vatanparvarlikni tarbiyalashda alohida o‘rin beramiz, chunki u doimo
bolani o‘rab turadi, uning hayotiga juda erta kiradi, uning uchun mavjud va tushunarli. U
o‘zini yovvoyi tabiat vakillari bilan kuchli, ahamiyatli his qiladi, chunki u ular uchun biror
narsa qila oladi: yordam berish, hayotini saqlab qolish. Bola o‘zining ijodkor ekanligini
tushuna boshlaydi, uning mas’uliyati shakllanadi, o‘ziga beradigan bahosi ortadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar qiziquvchan tadqiqotchilardir va tabiat ularga
o‘zgaruvchan dunyoning go‘zalligini ko‘rish uchun ajoyib imkoniyat yaratadi, bu juda
ko‘p yorqin taassurotlar beradi, quvonchli kechinmalarni va demak sevgini keltirib
chiqaradi.
Maktabgacha yoshdagi bola o‘zini hayvonot olami vakillari bilan osongina
tenglashtiradi, hech ikkilanmasdan, ularga to‘liq mutanosiblik beradi (“Mening oilam”
diagnostik rasmida mushuk va it uning to‘laqonli va ahamiyatli a’zosi hisoblanadi).
Eksperimental tadqiqot jarayonida biz qiziquvchanlikni shakllantirishning
quyidagi jarayonlarini aniqladik: qiziquvchanlikning namoyon bo‘lishida kattalarga taqlid
qilish, kattalar bilan birgalikdagi faoliyatda yangi narsalarni o‘rganishga qiziqish va
bolaning atrofdagi voqelik predmetlari va hodisalarini mustaqil o‘rganishida namoyon
bo‘ladi.
Shunga ko‘ra, biz kognitiv mezon bo‘yicha katta maktabgacha yoshdagi bola
rivojlanishining uch darajasini ajratamiz.
Past daraja
–
qiziquvchanlikni namoyon qilmaydi.
O‘rta daraja
–
kattalar tashabbusi bilan, ob
’yektni ishtiyoq bilan o‘rganadi, berilgan
savollarga javob izlaydi.
Yuqori daraja
–
uning o‘zi atrofdagi dunyoni o‘rganishga qiziqish bildiradi, savollar
beradi, turli madaniy manbalarga murojaat qiladi, tajribalar o‘tkazadi.
Vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirishning asosiy mezonlaridan biri amaliy
bo‘lib, bolaning o‘zgalarga bo‘lgan munosabatini ezgu ishlar va xatti
-harakatlarida
namoyon qiladi, ular bilan muloqot qilishdan zavq olishi, ular hayotida o‘z hissasini,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
241
ahamiyatini va daxldorligini his etishida ifodalanadi, shu bilan o‘zini tatbiq etishga
bo‘lgan ehtiyojini amalga oshiradi. Shunday qilib, faoliyatdagi hamdardlikning beg‘araz
namoyon qilishi, xatti-harakati axloqiy, vatanparvarlik tarbiyasida fundamental
psixologik siljish sifatida qaraladi [5].
Bolaning boshqalarga nisbatan samarali-amaliy munosabatini rivojlantirish uch
bosqichdan o‘tadi
–
kattalarga taqlid qilish, kattalar tashabbusi bilan va o‘z ishtiyoqiga
binoan.
Shunga ko‘ra, biz bolaning o‘yin, ijodiy va samarali faoliyatida boshqalarga
nisbatan hissiy jihatdan samarali munosabati namoyon bo‘lishining uch darajasini
ajratamiz.
Past daraja
–
u bilan birgalikdagi faoliyatda kattalarga taqlid qilish.
O‘rta daraja
–
kattalar tomonidan tashabbus bilan va birgalikdagi faoliyatda
va mustaqil ravishda.
Yuqori daraja
–
mustaqil ravishda, erkin faoliyatda o‘z tashabbusi bilan.
Tadqiqot ish natijalari vatanparvarlik mezonlari va ko‘rsatkichlari quyidagilardan
iborat ekanligini tasdiqladi: hissiy jihatdan sezgir
(o‘z uyiga, madaniy merosiga, kichik
Vatan tabiatiga hamdardlik bildirish); kognitiv (o‘z uyi, madaniy meros, kichik Vatan
tabiati haqidagi tasavvurlarning mavjudligi, qiziquvchanlikning namoyon bo‘lishi);
motivatsion (kognitiv va boshqa faoliyatga intilish va xohish); amaliy (boshqalarga
g‘amxo‘rlik qilish, boshqalarga yordam berish qobiliyati).
Maktabgacha yoshdagi bolalarda vatanparvarlik tarbiyasi muammosini keyingi hal
etish vatanparvarlik tarbiyasi masalalari bo‘yicha tarbiyachilarning kasbiy mahoratini
oshirish, maktabgacha ta’lim tashkilotining maktabgacha yoshdagi bolalarda
vatanparvarlikni tarbiyalashning muhim pedagogik sharti sifatida oila bilan o‘zaro
hamkorligini kuchaytirish, bolalar bog‘chasi va boshlang‘ich maktabda vatanparvarlik
tarbiyasining uzluksizligini amalga oshirish muammolarini o‘rganishning maqsadga
muvofiqligini ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Алиева С.А. Военно
-
патриотическое воспитание школьников / Учебно
-
методическое пособие. М.: Межвузовский центр, 2003. –
146 с.
2.
Баринова Р.К. Воспитание любви к родному городу/Подготовка детей к
школе общее дело.
–
Махачкала.: Изд
-
во Дагучпедгиз, 1980.
-
С.60
-74.
3.
Валеев И.И. Патриотическое самовоспитание учащихся. Уфа,; Госкомиздат,
2001.-
179 с.
4.
Выготский Л.С. Детская психология / Собр. соч.: в 6 т. Т.4.
–
М.:
Просвещение, 1984.
–
432 с.
5.
Жумаканов А.Р. Педагогические основы патриотического воспитания
учащихся начальной школы: Автореф.дисс докт.наук. Алма
-
Ата, 1999. 54 с.
6.
Ильин И.А. Путь
духовного обновления / Ильин И.А. Собрание сочинений:
В 10 т. Т. 1. М.: Русская книга, 1993. —
357 с.
7.
Иномова М.О. Фарзанд ниҳол,
ота
-
она боғбон. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1993. –
56 б.
8.
Коменский Я.А. Мир чувственных вещей в картинках /Я.А. Коменский –
М.:
Педагогика, 2002. –
388 с.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
242
9.
Кондратова В.В. Патриотическое воспитание через игру //Дошк.
воспитание. 1979.
-
Н9.
-
С.8
-12.
10.
Павлов И.П. Избранные произведения / Под ред. Х.С. Коштоянса. М.:
Госполитиздат, 1991
–
583 с.
11.
Рожков М.И., Байбородова Л.В. Теория и методика воспитания: учебник
для студентов учреждений высшего профессионального образования.
–
Ярославл:
Изд
-
во ЯГПУ им. К.Д. Ушинского, 2012. –
415 с.
12.
Ушинский К.Д. Воспитание человека: Избранное. –
М.: Карапуз, 2000.
-
256 с.
