Некоторые вопросы, касающиеся определения правового статуса цифровых доказательств

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Some questions concerning the determination of the legal

status of digital evidence

Bakhtiyor KHAMIDOV

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2023

Received in revised form

15 August 2023

Accepted 25 August 2023

Available online

15 September 2023

This article analyzes the concept of digital evidence from a

scientific, theoretical, and practical point of view. In particular,

the problems associated with determining the legal status of

digital evidence in the legislation of the Republic of Uzbekistan,

as well as national and foreign experience in this regard, are

considered.

The article was prepared on the basis of scientific and

practical research, and the opinions of theorists and

practitioners on the issue of determining the legal status of

digital evidence. National legislation, investigative and judicial

practice, best international experience, and practice are studied,

and based on the author's conclusions, their achievements and

shortcomings are substantiated.

In the article, the problems arising in the field are analyzed

from a systemic, legal, scientific, and methodological point of

view, on the basis of which scientifically based proposals and

recommendations are developed for law-making and

implementing entities.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss7/S-pp107-116

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

digital evidence,

electronic evidence,

Internet evidence,

computer electronic

evidence,

digital resources.

Рақамли

далилларнинг

ҳуқуқий

мақомини

белгилашга доир айрим масалалар

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

рақамли далил,

электрон далил,

интернет далили,

компьютер электрон
далили,

рақамли манбалар.

Ушбу мақолада рақамли далил тушунчаси илмий

-

назарий ва амалий жиҳатдан таҳлил этилган. Хусусан, унда

Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида рақамли

далилларнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш билан боғлиқ
муаммолар, шунингдек бу борадаги миллий ва хорижий

тажрибалар ўрганилган.

1

Senior teacher, Department of Criminalistics and Forensics Science, Tashkent State University of Law.

E-mail: Bahtiyor1984bsj@mail.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

108

Мақола рақамли далилларнинг ҳуқуқий мақомини

белгилаш борасида амалга оширилган илмий

-

амалий

тадқиқотлар, назариётчи олимлар ҳамда амалиётчи

ходимлар

фикр

-

мулоҳазалари

асосида

тайёрланган.

Миллий қонунчилик, тергов ва суд амалиёти, илғор

халқаро тажриба ва амалиётлар ўрганилган, уларнинг
ютуқ ва камчиликлари муаллифлик хулосалари асосида

асослаб берилган.

Мақолада соҳада юзага келаётган муаммолар тизимли,

ҳуқуқий, илмий

-

методик жиҳатдан таҳлил этилган, бу

юзасидан қонун чиқарувчи ва уни қўлловчи субъектлар учун

илмий асосланган таклиф ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган.

Некоторые

вопросы,

касающиеся

определения

правового статуса цифровых доказательств

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

цифровые доказательства,

электронные

доказательства,

интернет

-

доказательства,

компьютерные

электронные

доказательства,

цифровые ресурсы.

В данной статье анализируется понятие цифровых

доказательств с научно

-

теоретической и практической точки

зрения. В частности, рассматриваются проблемы, связанные

с определением правового статуса цифровых доказательств в

законодательстве

Республики

Узбекистан,

а

также

национальный и зарубежный опыт в этом отношении.

Статья подготовлена на основе научно

-

практических

исследований, мнений теоретиков и практиков по вопросу

определения правового статуса цифровых доказательств.

Изучены национальное законодательство, следственная и

судебная практика, передовой международный опыт и

практика, на основе выводов автора обосновываются их

достижения и недостатки.

В статье проблемы, возникающие в сфере, анализируются

с системной, правовой, научно

-

методической точки зрения,

на основе этого разрабатываются научно обоснованные

предложения и рекомендации для правотворческих и

реализующих субъектов.

Технологик ривожланишлар юриспруденция назарияси олдида турли

тушунча ва атамалар интеграция қилиш вазифасини қўймоқда. Ушбу

атамаларнинг катта қисми рақамли технологиялар соҳасига доир бўлиб, специфик

хусусияти туфайли назария ва амалиётда турлича ёндашувларга юзага

келтирмоқда. Ана шундай қизғин баҳхс

-

мунозараларга сабаб бўлаётган

атамалардан яна бири, шубҳасиз рақамли далиллар концепциясидир.

XX асрнинг 90 йилларидан бошлаб ҳуқуқ назарияси далилларнинг янги

турини қабул қилиш билан боғлиқ муаммоларга дуч кела бошлади. Глобал

Интернет тармоғи ҳамда компьютерларнинг кашф этилиши қонун ижодкорлиги

фаолиятига ҳам бевосита таъсир этди. Натижада, янги турдаги далилларни қабул

қилиш

ва уларнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш билан боғлиқ муаммолар назария

ва амалиёт ўртасида қизғин баҳхс

-

мунозаларга сабаб бўлмоқда. Ўтган даврда

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

109

мазкур далиллар “интернет далили” ёхуд “компьютер далили” сифатида эътироф

этилди.

Янги турдаги далилларнинг бундай номланиши уларнинг “манба”ларига

нисбатан белгиланди, деб ҳисоблаш мумкин. Боиси, мазкур даврда рақамли

муҳитдаги ҳар қандай тадқиқотлар (ахборотни яратиш, қайта ишлаш, сақлаш,

узатиш ва б.) фақат Интернет тармоғи ёки компьютерлар орқали амалга оширилар

эди. Муайян иш юзасидан аҳамиятга эга бўлган рақамли далиллар айнан ушбу

манбалардан чиқариб олинган. Бироқ, бугунги кунга келиб мазкур манбаларнинг

турлари тобора кенгайиб бормоқда. Хусусан, ижтимоий ҳаётга бир назар ташланса

мобил қурилмалар, навигация тизимлари, булутли сервис хизматлари, ўйин

приставкалари, смартлар, Iot технологиялари, рақамли ведеокамералари ва бошқа

технологиялар кундалик эҳтиёжларни қондиришнинг энг фаол воситаларига

айланиб улгурди. Шу боис, далил номини “манба”га кўра белгиланиши мантиқан

ноўрин, деб ҳисоблаш мумкин.

Ҳозирги

вақтда, “электрон далил” ёхуд “рақамли далил” категориялари

мамлакатдаги илмий доира вакиллари ўртасида қизғин мунозаларга сабаб

бўлмоқда. Бу борада, турли хил қарашлар мавжуд бўлиб, ҳар бир тараф ўз

аргументини таклиф этмоқда.

Мисол учун, биринчи гуруҳ тарафдорлари электрон далил тушунчасини

тўғри деб ҳисоблашади. Бунга асосий аргумент сифатида исбот қилиш жараёнида

қисман

бўлса

-

да рақамли далилларнинг “аналоглар”идан фойдаланиш ҳолатлари

мавжудлиги кўрсатилмоқда. Бироқ, таъкидлаш жоизки, аналоглар тадқиқоти ҳам

рақамли технологиялар ёрдамида амалга оширилади. Унда уларнинг тадқиқот

методлари ва воситалари қандай, деган ўринли савол туғилади. Ушбу саволга эса

ҳозирча

аниқ жавоб берилгани йўқ.

Иккинчи гуруҳ тарафдорлари эса, электрон рақамли далил тушунчасини

тўғри деб ҳисоблашмоқда. Бунда далилларнинг электрон шаклда эканлиги ҳамда

ижтимоий ҳаётда ҳам рақамли далиллар ҳам уларнинг аналоглар мавжудлиги асос

қилиб

кўрсатилган.

Учинчи гуруҳ тарафдорлари эса амалдаги қонунчиликка рақамли далил

тушунчасини киритишни таклиф этишмоқда. Ушбу концепция мазкур

далилларнинг ўзига хос хусусиятини тўлақонли акс эттиради. Шу билан бирга,

улар аниқ шакл ва тадқиқот методлари ҳамда воситаларига эга.

Рақамли далилларнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш билан боғлиқ

муаммолар қонун ижодкорлиги фаолиятида яққол кўзга ташланади. Масалан,

“Ўзбекистон Республикасининг Электрон далиллар тўғрисида”ги Қонуни

лойиҳасида электрон далил тушунчаси тўғри деб топилган бўлса, “Ўзбекистон

Республикасининг Жиноят

-

процессуал кодекси янги таҳрири”да электрон

-

рақамли далил тушунчаси мақбул кўрилмоқда.

Монографик тадқиқотларда ҳам бу борада турли хил қарашлар мавжуд.

Ушбу ҳолатлар назария ва амалиётда “мазкур тушунчалардан айнан қайси бири

тўғри”, деган асосли бир саволга илмий асосланган жавоб топишга ундайди!

Шунга кўра, амалдаги қонунчиликда рақамли далилларнинг ҳуқуқий

мақомини белгилаш ҳамда соҳага рақамли технологияларга доир атамаларни

интеграция қилиш ҳуқуқ назарияси ва амалиёти олдида турган тизимли

муаммолардан бири ҳисоблаш мумкин.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

110

Таъкидлаш жоизки, рақамли далилларнинг ҳуқуқий мақомини белгилашда

процессуал ҳуқуқ соҳаларининг хусусиятларини ҳисобга олмаслик мумкин эмас.

Боиси, мазкур ҳуқуқ соҳаларининг ҳар бири ўзига хос исбот қилиш тартибига эга.

Бунда қабул қилинаётган тушунча қонунни қўллаш амалиётида қийинчилик

туғдирмаслиги, шу билан бирга мазмунан тўғри ва тўлиқ шакллантирилган

бўлиши мақсадга мувофиқдир.

Тадқиқот жараёнида малакатдаги ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар (ИИВ,

пПрокуратура) ва судлар (фуқаролик, иқтисодий, маъмурий ва жиноий ишлар

бўйича) фаолияти ўрганилди. Бу борада, соҳага доир қонуни қўллаш амалиёти

таҳлил этилди. Натижалар қонуни қўлловчининг рақамли далиллар билан ишлаш

борасидаги тажрибаси етарли эмаслигини кўрсатмоқда. Ушбу мамлакатдаги фаол

рақамли трансформация жараёнларини сўнгги йилларда жонланганлиги билан

ҳам

билан изоҳлаш мумкин.

Шу билан бирга, процессуал қонунчиликда рақамли далилларнинг ҳуқуқий

мақоми ва процессуал тартибини белгиланмаганлиги, юзага келаётган ҳуқуқий

муносабатларни тартибга солишда қонунни қўлловчини ўз интеллектуал ва

ҳуқуқий

онги (тажрибаси)га таянишга мажбур қилмоқда. Ушбу ҳолат тергов ва суд

амалиётида рақамли далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш билан боғлиқ

турли амалиётларни шаклланишига ҳам сабаб бўлмоқда.

Бундан ташқари, мамлакатдаги юридик адабиётларда рақамли далилларнинг

ҳуқуқий

мақомини белгилашга қаратилган монографик тадқиқотларнинг

етишмаслиги, мавжудларини эса маънан эскирганлиги ёки етарлича илмий асосга

эга эмаслиги соҳани замон талабларига мувофиқ янгилаш заруриятини юзага

келтирмоқда.

Юқоридаги ҳолатлар соҳада юридик атамаларни бир хилда қўллаш билан

боғлиқ тизимли муаммолар мавжудлигини кўрсатмоқда. Аслида, ҳар қандай атама

илмий жиҳатдан тўлиқ асослаб берилганидан сўнг унга юридик мақом берилиши

мақсадга мувофиқдир. Бу борада, назария қонун ижодкорлигидан фарқли равишда

турли қарашлар ва тушунчаларни тадқиқ этади ҳамда илмий асосланган хулосалар

беради. Бироқ, норматив ҳуқуқий ҳужжатларни таёрлаш ва қабул қилишда ҳар

доим ҳам бундай имконият мавжуд эмас. Шу боис, муаммонинг оптимал ечимини

топишда муайян монографик тадқиқотларга эҳтиёж сезилиши, табиий.

Рақамли далилларни жорий этилиши

билан боғлиқ

муаммолар

Рақамли далилларни жорий этилиши билан боғлиқ муаммоларни шартли

равишда қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин:

Назарий муаммолар –

рақамли далиллар тушунчаси,

хусусиятлари,

принциплари,

турлари, манбалари ва уларнинг монографик тадқиқотига доир (тор

ихтисослик бўйича) бошқа юридик адабиётларни етишмаслиги;

Ҳуқуқий

муаммолар –

рақамли далилларнинг ҳуқуқий мақомини, уларни

тўплаш, текшириш ва баҳолашнинг процессуал тартиби белгилаш,

РДнинг

мақбуллиги, ишончлилигини таминлаш, юрисдикция ва исбот қилиш билан

боғлиқ бошқа муаммолар.

Услубий муаммолар

–

рақамли далилларни топиш, олиш, сақлаш, қайд

қилиш, транспортировка қилиш, тадқиқ этиш, рақамли далилларнинг турлари

бўйича улар ишлашнинг услубий қоидаларини ишлаб чиқиш, рақамли далиллар

билан ишлаш бўйича тергов амалиётини илғор хорижий амалиётлар ва халқаро

стандартларга мослаштириш, фаолиятга замонавий методлар ва воситаларини

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

111

жорий этиш, кадрлар таъминоти, уларни тайёрлаш ва қайта тайёрлашдан ўтказиш

билан боғлиқ муаммолар.

Ушбу ҳолатлар мамлакатда рақамли далиллар билан ишлашда тизимли

муаммолар мавжудлигини кўрсатади.

“Рақамли далил”лар назариясига доир

умумназарий қарашлар ва

хорижий амалиёт

Сўнги йилларда юриспруденция назарияси ва амалиётида

“рақамли

далил”ларнинг ҳуқуқий мақоми ва процессуал тартибни белгилашга доир [1, 2]
бир қатор тадқиқотлар олиб борилмоқда. Тадқиқот жараёнида улардан айримлари
билан танишиб чиқсак.

1.

C.Е.

Гудисон, Роберт Девис, Брайн Жексон (

Sean E. Goodison, Robert C.

Davis, and Brian A. Jackson

)

рақамли дилил –

шахслар ва ҳодисаларни вақт ва муҳитдаги сабабий

боғланишларини аниқлашга қаратилган ахборотдир.

Мазкур далиллар кенг

миқёсли характерга эга бўлиб, улар ўзига хос таъсирчан, мобил ва моддий
далилларга нисбатан махсус тайёргарлик ва воситаларни талаб қилади [3]. Ушбу
таъриф умумий хусусиятга эга бўлиб, уни анъанавий далил турларига нисбатан
ҳам

қўллаш мумкин. Шу боис, унда рақамли далилларга хос хусусиятлар етарлича

акс этмаган.

2.

Ричард Сеферстейн

(Saferstein, Richard)

рақамли далилларни (1)

ва (0) саноқ тизими орқали сақланадиган, дастур ёки

кодда ўрнатилган кўрсатмалар (йўриқнома) орқали чиқариб олинадиган
ахборотдир

. Унинг фикрича, ушбу кўрсатма (йўриқнома)лар орқали фото, матн

ёки электрон жадвал шаклидаги ҳар қандай ахборотни яратиш ва сақлаш мумкин.
Бундай усулда сақланган далилларни қидириш ва улардан фойдаланиш суд
экспертизасини ўсиб борувчи соҳаси ҳисобланади. Мазкур соҳа технологияларни
ривожланиши билан доимо ўзгариб туради.

Ушбу таърифни рақамли ахборот тушунчасига нисбатан қўлланиши

мантиқан тўғридир. Боиси, рақамли ахборотлар ҳам “1”ва “0” саноқ тизимлари
орқали сақланади. Бироқ, ушбу ҳолат ахборотга “далил” мақомини бериш учун
етарли эмас. Боиси, ушбу ахборотлар иш учун алоқадор бўлмаслиги ҳам мумкин.
Бундан ташқари, технологик ривожланишларни ҳисобга олсак рақамли далиллар
шаклини фақат “1”ва “0” саноқ тизимлари билан чегаралаб қўйилиши, кейинчалик
таърифда муайян бўшлиқларни юзага келтиради. Шу боис, ушбу тушунча ҳам
етарлича илмий асосга эга эмас деб, ҳисоблаш мумкин.

3.

Йохан Кесей

(Eoghan Casey)

рақамли далиллар ёки электрон далиллар –

суд муҳокамасида томонлар

фойдаланиши мумкин бўлган, рақамли шаклда сақланадиган ёки узатиладиган ҳар
қандай

далилий маълумотдир [5] деб, таърифлайди.

Унинг фикрича, рақамли

далилни қабул қилишдан олдин суд унинг релевантлиги (бевосита алоқадорлиги),
мақбулиги ҳамда тақдим этилган нусхани қабул қилиш мумкинлиги ёки асли
талаб этилишини аниқлаши лозим [6].

Фикримизча, таърифдаги “суд муҳокамасида томонлар фойдаланиши

мумкин бўлган”

ибораси матнда ноўрин қўлланилган. Сабаби, ушбу ибора

далил

категориясининг ҳар бир тури учун мос келади. Бундан ташқари, рақамли

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

112

далилларнинг “узатилиши” масаласи нисбатан баҳсли масаладир (бу юзасидан
қуйида

батавсил).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

113

4.

Андре Арнес

Андре Арнес рақамли далиллар –

ҳодиса ёки жиноят гипотезасини

тасдиқлайдиган ёки инкор этадиган, ишончли маълумотларни ўз ичига олган ҳар

қандай рақамли ахборотдир, деб ҳисоблаган [7, 8]

.

Қоида

юқоридаги тарифларда кўрсатилгани каби умумий характерга эга.

Қолавераса, рақамли криминалистика назариясида ахборот ва маълумот

тушунчалари турлича маънога эга. Мисол, учун “фото” материаллар ўзида муайян

ахборотни акс эттиради, бироқ унинг метамаълумотлари ушбу “фото”

материалларни қаерда, қачон, қандай усулда ёки формат олинганлиги кўрсатиб

беради, яъни ахборот ҳақида маълумотларни тақдим этади.

5.

А.Ю. Черданцев

рақамли (электрон) далил тушунчасини илгари сурган. Унинг фикрича,

рақамли (электрон) далил –

далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш жараёнида

жиноят иши бўйича аниқланиши лозим бўлган ҳолатлар тўғрисидаги

маълумотларни иккилик саноқ шаклида сақлаган ёки узатилган ахборотдир [9]

.

Фикримизча, олим томонидан таклиф этилган “рақамли (электрон) далил”

атамаси унга берилган таърифнинг техник хусусиятларига мос эмас. Шу билан

бирга, таърифдаги “электрон далил” тушунчасининг хусусиятлари ва уни рақамли

далиллардан фарқловчи белгилари кўрсатилмаган. Бундан ташқари, рақамли

далиллар тушунчаси нафақат жиноий

-

ҳуқуқий муносабатларда, балки маъмурий

жавобгарлик ёки фуқаролик ва иқтисодий процессуал ҳуқуқ соҳалари учун бир ҳил

мазмун ва шаклга эгадир. Шунга кўра, берилган таъриф тор доирада ишлаб

чиқилган деб, ҳисоблаш мумкин.

6.

Б.З.

Каримов

рақамли далил –

рақамли қурилма ва тармоқда сақланган ёки улар орқали

узатилиши билан инсон омили ёхуд кибер жараён натижасида юзага келган иш учун

аҳамиятли, қийматланган ахборотдир

[10]

.

Мазкур қоида рақамли ахборот ташувчилар (флешка, хард дисклар ва б.)даги

иш учун аҳамиятли ахборотларни қамраб олмаган. Шу билан бирга, рақамли

далилларни қандай юзага келганлиги ва қийматланганлигига доир масалалар

тушунчани шакллантиришда аҳамиятга касб этмайди. Бу ҳақда қуйида батавсил.

7.

Рақамли далиллар бўйича илмий ишчи гуруҳ

(SWGDE)

ва

Рақамли

далиллар бўйича халқаро ташкилоти

(IOCE) рақамли далилларга қуйидагича

таъриф беришган:

рақамли далиллар –

рақамли шаклда сақланадиган ёки узатиладиган,

далилий аҳамиятга эга бўлган ахборотлардир

[11].

8.

Баҳолаш бўйича ҳалқаро ҳамкорлик ташкилоти эса

((International

Organization for Cooperation in Evaluation, IOCE)

рақамли далиллар –

судда қўлланилиши мумкин бўлган, иккилик саноқ шаклда

сақланадиган ёки узатиладиган маълумотлардир, деб таъриф берган.

9.

АҚШ

АҚШ Стандартлар ва технологиялар миллий институти

(NIST) рақамли

далил тушунчаси хусусида Йоxан Кесей (Casey, Eoghan) томонидан берилган

таърифга иқтибос келтиради [12].

10.

АҚШ Миллий адлия институти (NIJ)

рақамли далил тушунчасига

қуйидагича таъриф берган. Унга кўра:

рақамли далил

–

бинар шаклда сақланган ёки узатиладиган, судда

фойдаланиш мумкин бўлган маълумотлардир

[13].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

114

11. Буюк Британия

Буюк Британиянинг Полиция катта офицерлари Ассоцицияси

(АCPО)

нинг “Компьютер базасидаги электрон далиллар учун энг яхши амалий

қўлланма”сида (4

-

версия)

компьютер электрон далили

тушунчасидан

фойдаланилган. Унга кўра:

компьютер электрон далили бу

–

компьютерда сақланадиган ёки у орқали

узатиладиган, тергов учун аҳамиятли ахборот ва маълумотлардир

.

Кейинчалик, “Рақамли далиллар бўйича АCPО амалий қўлланмаси”

(5-

версия)да эса “рақамли далил” тушунчасидан фойдаланилган, бироқ унга

алоҳида таъриф берилмаган

[14].

Таъкидлаш жоизки, “компьютер электрон далили” ибораси маънан эскирган

тушунчадир. Юқорида қайд қилинганидек, мазкур тушунча қабул қилинган вақтда

компьютерлар рақамли ахборотларни яратиш, сақлаш ва қайта ишлаш учун асосий

восита ҳисобланган. Бироқ, бугунги кундаги технологик ривожаланишлар рақамли

манбаларнинг турларини кенгайтириб юборди. Агарда, “компьютер электрон

далили” тушунчасини тўғри деб ҳисобласак, унда “тармоқ далили”, “мобил далил”,

“новигация далили” ва бошқа рақамли манбалар номига ҳам ушбу далил

тушунчасини қўшиб қабул қилишимиз керак! Аммо, мазкур ҳолатлар ҳуқуқни

қўллаш

амалиётида чигалликларни юзага келтиради. Шунга кўра, назария ва

қонун ижодкорлиги фаолиятида бир хилликни таъминлаш учун ҳар бир тур

(манба) учун умумий бўлган хусусиятни белгилаш мақсадга мувофиқдир. Бу

ўринда, “рақамли далил” категорияси юқоридаги муамоларни илмий асосланган

ҳолда

ҳал этиш имконини беради.

Олиб борилган тадқиқотларда “рақамли далил” тушунчасининг техник

хусуситлари асослаб берилган. Шунга кўра, “электрон далил” категорияси

мантиқан хато, деган хулосага келинган

[15, 266-267 p.].

12.

Халқаро

Интерпол

ташкилоти

нинг

“Рақамли

криминалистик

лабораториялар учун раҳбарий кўрсатмалари”да (Global guidelines for digital

forensics laboratories) электрон далилларнинг хусусияти ва уларни экспертиза

қилиш

билан боғлиқ масалалар ўз аксини топган. Бироқ, электрон далил

тушунчасига таъриф берилмаган [16, 13 p.].

13. ISO/IEC-

27037:2012 халқаро стандарт

Ушбу стандартда рақамли далил (digital evidance) тушунчасига –

далил

сифатида фойдаланиш мумкин бўлган ҳамда иккилик шаклда сақланадиган ёки

узатиладиган ахборотлар ва маълумотлардир [15, 3.5], деб таъриф берилган.

Таҳлил

Мантиқан “далил” тушунчаси ижтимоий хавфли қилмишнинг муқаддам

ҳақиқатда

юз берган

-

бермаганлик фактини тасдиқлайди. Демак, айтиш мумкинки,

“далил” категорияси бўлиб ўтган воқеликка алоқадор тушунчадир. Мисол учун,

ҳодиса

жойидан бармоқ излари топилганда, терговчи муқаддам жиноятчи

томонидан қолдирилган изни топади, олади, қайд қилади ва тадқиқ этади, бироқ

изни ўзи яратмайди ёки хосил қилмайди. Бироқ, тергов ва суд жараёнида

исботлаш учун тушунали ҳолатга келтиради. Ушбу қоидалар рақамли далилларга

нисбатан ҳам амал қилади.

Бундан ташқари, рақамли далилларнинг узатилиши масаласи нисбатан

баҳсли масаладир. Боиси, тергов ва экспертиза жараёнларида узатилаётган

ахборот (из)лар эмас, балки рақамли манбаларда сақланган ахборотлар тадқиқ

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

115

этилади ва баҳоланади. Бошқача қилиб айтганда, узатилаётган ахборотларни бир

вақтнинг ўзида экспертизадан ўтказиш мумкин эмас. Агарда, дастлабки тергов ёки

суд муҳокамаси босқичларида иш учун аҳамиятли ҳолатлар (рақамли далиллар

билан боғлиқ жиноий фаолият) аниқланган бўлса ҳам, ушбу ҳолат процессуал

қонунчиликка

кўра белгиланган тартибда исбот қилиниши керак. Аксинча бўлган

тақдирда, ушбу далилнинг мақбуллиги кейинги инстанцияларда шубҳа остида

қолади

.

Шу боис, рақамли ахборотларни яратиш, қайта ишлаш, фойдаланиш,

идентификация қилиш ёки уларнинг узатилиши билан боғлиқ элементлар
рақамли далил тушунчасини шакллантиришда аҳамият касб этмайди. Агарда,
мазкур элементлар мавжуд бўлиши керак деган фикрда турадиган бўлсак, уларни
бошқа далил турларига ҳам қўллаш керак бўлади. Бироқ, ушбу ҳолат мантиққа
зиддир!

Шунга кўра, рақамли далиллар тушунчасини қуйидагича шакллантириш

мақсадга мувофиқдир.

Рақамли далил –

рақамли шаклда сақланган, иш учун аҳамиятли

ахборотлар ва маълумотлардир

.

Таъкидлаш жоизки, технологик ривожланишлар натижасида рақамли

манбаларнинг тури доимо ўзгариб боради. Шу боис, “рақамли шаклда сақланган”
деган тушунча ўз қамрови жиҳатдан рақамли муҳитдаги ҳар қандай фаолият учун
мўлжалланган воситалар (манба) ва жараёнларни қамраб олади. Рақамли
манбаларда ахборот ягона шаклда –

“рақамли” кўринишда сақланади.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, миллий қонунчиликда “рақамли далил”ларнинг

ҳуқуқий

мақоми ва процессуал тартибга доир нормаларни белгиланиши

соҳада

юзага келаётган муаммоларни илмий асосланган усуллар ва воситалар орқали
қонун

йўли билан ҳал этиш имконини беради.

Бундан ташқари, ишлаб чиқилган назарий қоида норматив

-

ҳуқуқий

ҳужжатларни

тайёрлаш ва қабул қилиш жараёнида ҳуқуқий атамаларни бир хилда

қўлланилиши билан боғлиқ муаммоларни ечишга муайян маънода хизмат қилади.

Юқоридагиларга кўра, амалдаги қонунчиликда “рақамли далил” тушунчаси

қўлланилиши

мақсадга мувофиқдир. Мазкур тушунча ушбу далилларнинг ҳуқуқий

ва техник хусусиятларига тўла мос келади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Истам Астанов, & Бахтиёржон Хамидов (2021). Общетеоретические

вопросы, связанные с электронными или цифровыми доказательствами: проблема
и решение. Общество и инновации, 2 (7/S), 259

-278. doi: 10.47689/2181-1415-vol2-

iss7/S-pp259-278

2.

Khamidov B. Kh, Karimov B.Z., Topildieva D. M.. General Theoretical Issues of

Improving Private Forensic Methods In The Field Of Combat Against Cybercrime.
PSYCHOLOGY AND EDUCATION (2021) 58(1): 2705-2712. ISSN:00333077/ 2021.
https://doi.org/10.17762/pae.v58i1.1153

3.

Джонс, Эндрю (2008). Создание лаборатории цифровой криминалистики .

Баттерворт

-

Хайнеманн. п. 312. ISBN 978

-1-85617-510-

4. Цифровая криминалистика

–

https://ru.qaz.wiki/wiki/Digital_forensics

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2023) / ISSN 2181-1415

116

4.

Sean E. Goodison, Robert C. Davis, and Brian A. Jackson. Digital Evidence and the

U.S. Criminal Justice System

–

Identifying Technology and Other Needs to More

Effectively Acquire and Utilize Digital Evidence. 2015.

5.

Saferstein,Richard. A Simplified Guide To Digital Evidence. National Forensic

Science

Technology Center®NFSTC Largo, Florida 2015.

6.

Casey, Eoghan (2004). Digital Evidence and Computer Crime, Second Edition.

Elsevier. ISBN 0-12-163104-4.

7.

Various (2009). Eoghan Casey (ed.). Handbook of Digital Forensics and

Investigation. Academic Press. p. 567. ISBN 978-0-12-374267-4. Retrieved 2 September
2010.

8.

Andre Arnes.

“Digital

Forensics”.

Hoboken, Norway. John Wiley & Sons Ltd,

2018.

–

7 p.

9.

Каримов Бобуржон (2020). Научно

-

теоретические вопросы категории

цифровых доказательств. Review of law sciences, 5 (Спецвыпуск), 149

-153. doi:

10.24412/2181-919X-2020-149-153

10.

Черданцев А. Ю. Понятие цифровых доказательств, современное

состояние и их роль в доказательственном процессе. Юридическая наука и
практика. 2019. Том 15, № 4. C. 55–

60. DOI: 10.25205/2542-0410-2019-15-4-55-6.

11.

Каримов Б.З. Рақамли далиллар категориясининг илмий

-

назарий

масалалари. Илмий мақола

–

Т.: ТDYU Yuridik fanlar axborotnomasi –

Вестник

юридических наук –

Review of Law Sciences. 5 (2020) 168 Б.

(168-

172 Б.).

12.

Digital Evidence: Standards and Principles. Scientific Working Group on Digital

Evidence (SWGDE)International Organization on Digital Evidence (IOCE)

13.

Karen Kent, Suzanne Chevalier, Tim Grance, Hung Dang. Guide to Integrating

Forensic Techniques into Incident Response // Recommendations of the National
Institute of Standards and Technology NIST Special Publication 800-86. 2006. E-1 p.

14.

U.S. Department of Justice Office of Justice Programs National Institute of

Justice. Electronic Crime Scene Investigation: A Guide for First Responders, Second
Edition. 2001. 38 p.

15.

ACPO Good Practice Guide for Computer-Based Electronic Evidence. Official

release version 4.0.

–

P. 6

–

66.

16.

Истам Астанов, & Бахтиёржон Хамидов (2021). Общетеоретические

вопросы, связанные с электронными или цифровыми доказательствами: проблема
и решение. Общество и инновации, 2 (7/S), 259

-278. doi: 10.47689/2181-1415-vol2-

iss7/S-pp259-278

17.

Global guidelines for digital forensics laboratories. 13 may 2019. P. 13.

18.

ИСО/МЭК 27037:2012 «Информационная технология. Методы и средства

обеспечения безопасности. Руководства по идентификации, сбору, получению и
хранению свидетельств, представленных в цифровой форме» (ISO/IEC 27037:2012
«Information technology —

Security techniques

—

Guidelines for identification,

collection, acquisition and preservation of digital evidence»). 3.5