Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of the components of the formation of
mathematical creative thinking of primary school
students through solving problems with abscissa and
ordinate connections
Gayrat KHUDAYBERGANOV
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 August 2023
Accepted 25 August 2023
Available online
15 September 2023
The article discusses the methods of formation of
mathematical creative thinking in primary school students
through solving problems with abscissa and ordinate
coordinates. The didactic principles of the development of
mathematical thinking in the context of interdisciplinary
connections are also studied.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss7/S-pp339-343
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
issue,
solution,
problem,
creative idea,
educational technologies,
logic,
perception,
abilities,
memory,
attitude,
reasoning,
reflection.
Masalalar yechish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
matematik kreativ fikrlashlarini absessial va ordinatal
bog‘lab
shakllantirish komponentlari xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
masala,
yechim,
muammo,
kreativ fikr,
ta’lim texnologiyalari,
Maqolada masalalar yechish
orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining matematik kreativ fikrlashlarini abssessial va
ordinatal bog‘lab shakllantirish komponentlarining xususiyatlari
tahlil qilinib, matematik fikrlashni fanlararo bog‘lab o‘quvchilarda
shakllantirishning didaktik asoslari o‘rganilgan.
1
Senior Teacher, Urgench State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
340
mantiq,
idrok etish,
qobiliyat,
xotira,
munosabat,
mulohaza,
refleksiya.
Особенности компонентов формирования математического
креативного мышления учащихся начальных классов
через решение задач с абсциссными и ординатными
связями
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
задача,
решение,
проблема,
креативная идея,
образовательные
технологии,
логика,
восприятие,
способности,
память,
отношение,
рассуждение,
рефлексия.
В
статье
рассмотрены
методы
формирования
математического креативного мышления у учащихся
начальных классов через решение задач с абсциссными и
ординатными
координатами.
Также
изучены
дидактические принципы развития математического
мышления в контексте междисциплинарных связей.
Matematika darslarida kreativlikni rivojlantirib,
o‘quvchilar
turli yo‘nalishlarda
o‘ylashni, muammoli vaziyatni turli tomonlardan tahlil qilishni, noodatiy
vaziyatlarda
yechim topishni, aqliy faoliyatning
o‘ziga
xosligini rivojlantiradilar. Iqtidorli shaxs
qobiliyatining yana bir ko‘rinishi
- bu kreativ qobiliyat sanaladi. Kuzatuvchanlik,
xotiraning mustahkamligi, obrazli tasavvur hosil qilish, ijodkorlik (kreativlik), mustaqil
fikrlash, tashabbuskorlik, yangiliklar yaratishga intilish, izlanuvchanlik,
o‘z
-
o‘zini
tanqidiy baholash,
fantaziyaga boylik, eng oddiy unsurlarni ham ilg‘ay olish kabilar ijodiy
qobiliyatga ega shaxsga xos sifatlardir.
Psixologiya va pedagogikaga oid adabiyotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchisida
matematik kreativ fikrlashni shakllantirish muammolarini hal etishga turli
yondashuvlarni tahlil qilib, izlanishlar jarayonida uning quyidagi tavsifnomalari
aniqlandi: matematik kreativ fikrlash
–
inson umumiy kreativ fikrlashining muhim
tarkibiy qismi; matematik kreativ fikrlash real borliqni bilishning matematik metodlari
va uning matematikada aks etishining o‘ziga xosligi bilan bog‘liq xususiyatlarga va
matematik kreativ fikrlash murakkab va ko‘p darajali tuzilmaga ega. Matematik kreativ
fikrlashning shakllanish va rivojlanish darajasini aniqlaydigan muhim tavsifnomalarga
quyidagilar kiradi: idrok etish, tasavvur qilish va bilimlarni o‘zlashtirishga qobiliyatlilik,
matematik topqirlik, zehnlilik, xotira mustahkamligi; miqdoriy kattaliklar va
munosabatlar bog‘liqligini aniqlashga qobiliyatlilik; matematik obrazlar, tushunchalar va
fikrlarga tayanish; refleksiyaga qobiliyatlilik; nutqqa oid fikrlarni mustahkamlash [1].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
341
Idrok etish, tasavvur qilish va bilimlarni o‘zlashtirishga qobiliyatlilik deganda
fazoviy tasavvur etish va idrok qilishga, abstraksiyaga, aqliy obrazlar va fikrlashning
maxsus ko‘rinishlaridan foydalanishga qobiliyatlilik tushuniladi [2;4].
Miqdoriy kattalik va munosabatlar o‘rtasidagi aloqalarni aniqlashda
qobiliyatlilikka quyidagilar kiradi: o‘rganilayotgan predmetga xos bo‘lgan barcha
xususiyatlarni, ular orasidagi eng muhimlarini va ularning boshqa hodisalar bilan o‘zaro
bog‘liqligini aniqlash ko‘nikmasi; matematik amallar va miqdoriy munosabatlarni
bajarishga qobiliyatlilik.
Matematik obrazlar, tushunchalar va mulohazalarga tayanish deganda,
matematikaga tegishli materiallarni formal qabul qilishga, matematik bilim, ko‘nikma,
malaka va kompetensiyalarni nisbatan tez va chuqur egallashga, egiluvchan fikriy
amallarni takomillashtirishga qobiliyatlilik, aniq amaliy masalalarni tavsiflovchi
masalalarni yechish ko‘nikmalari tushuniladi [7], ko‘nikmalarni shakllantirish uchun
quyidagi ko‘rinishda masalalarni yechish maqsadga muvofiq:
1-masala. Qopdagi 50 kg shakar 2 kg va 3 kg dan qilib xaltachalarga solindi.
Agar 2 kg li va 3 kg li xaltachalar soni teng bo‘lsa, shakar solingan hamma xaltachalar
nechta?
Javob: 20 ta.
Masalalar haqida kreativ fikr yuritilganda, o‘quvchilarning matematik fikrlashi
takomillashuvi, aniq fikrlarning egiluvchanligi rivojlanadi.
Refleksiyaga qobiliyatlilik deganda, harakatlar va qonunlarni anglashga
yo‘naltirilgan nazariy faoliyatga, o‘zini
-
o‘zi bilib olishga, o‘zaro bog‘liq mantiqiy amallarga
tayanishga, mustaqillik va o‘z
-
o‘zini nazoratga, induksiya va deduksiya
metodlarini
tushunish va ularni to‘g‘ri qo‘llashga qobiliyatlilik tushuniladi [3].
1-masala. Stansiyaga kirib kelgan yuk poyezdiga uning orqasidan kelgan tezyurar
poyezd yetib oldi. Endi uni oldinga o‘tkazib yuborish kerak. Stansiyada asosiy temir
yo‘ldan tashqari, bitta qo‘shimcha yo‘lakcha bor. Lekin yo‘lakchaning uzunligi juda qisqa
bo‘lib, hamma yuk vagonlar unga sig‘maydi. Qanday qilib tezyurar poyezdni oldinga
o‘tkazib yuborish mumkin?
Javob: Yuk poyezdi oldinga o‘tib, qo‘shimcha yo‘lakka orqasi bilan kiradi. Nechta
vagon sig‘sa, shunchasini qoldirib, yana oldinga o‘tib turadi. Endi tezyurar poyezd orqasi
bilan qo‘shimcha yo‘lakka kirib, qoldirilgan vagonlarni o‘zining oxirgi vagoniga ulaydi va
yana orqaga o‘tib turadi. Yuk poyezdi orqasi bilan qo‘shimcha yo‘lakka yana kirib, nechta
vagon sig‘sa, shunchasini qoldirib, yana oldinga o‘tib turadi. Tezyurar poyezd orqasiga
ulangan yukli vagonlarni qoldirib, oldinga yuradi va yo‘lakchaga orqasi bilan kirib, yukli
vagonlarni orqasiga ulaydi. Bu jarayon yuk poyezdi vagonlari bilan orqaga to‘liq o‘tib
olgunga qadar davom etadi. Yuk poyezdi stansiyada qoldirilgan vagonlarni yana ulab
oladi.
2-masala. Daryoda suzib kelayotgan uchta kemaga qarama-qarshi suzib kelayotgan
uchta kema to‘qnash kelib qoldi. Daryo shunchalik torki, unga yonma
-yon ikkita kema
sig‘maydi, lekin bitta kema sig‘adigan ko‘rfaz bor. Qanday qilib, kemalar o‘z yo‘llarini
davom ettira oladilar?
Javob: Kemalarning yo‘nalishini A va V deb olaylik. Avval A yo‘nalishidagi birinchi
kema ko‘rfazga kiradi. Barcha kemalar V yo‘nalishda harakat qilib, birinchi kema
ko‘rfazdan chiqib, yo‘lini davom etishga imkon beriladi. Keyin V yo‘nalishdagi birinchi
kema ko‘rfazga kirib turadi. A va V yo‘nalishdagi ikkinchi va uchinchi kemalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
342
A yo‘nalishda harakat qilib, V yo‘nalishdagi birinchi kemaning ko‘rfazdan chiqib, yo‘lini
davom etishiga imkon beradi. Shu tarzda harakat qilib, oxiri hamma kemalar o‘z
yo‘nalishlari bo‘yicha ketadilar.
Demak, bu masalalarni yechishda o‘quvchilar mantiqiy amallar bilan ishlab
mantiqiy fikr yuritishga o‘rganadi.
Nutqqa oid fikrlarni mustahkamlash deganda, bizning fikrimizcha, intuitiv
tasavvurlarni belgili konstruksiyalar bilan almashtirishga, sonli va belgili sohada
mantiqiy fikrlashga qobiliyatlilik tushuniladi.
Misol. Uchta kartochkadagi raqamlardan uch xonali sonlar hosil qilish mumkin.
Masalan, 478, 748. Hammasi bo‘lib nechta uch xonali sonni hosil qilish mumkin?
Javob: eng ko‘pi bilan 6 ta sonni hosil qilish mumkin.
Masala. Yilning ba’zi oylarida 5 ta shanba va 5 ta yakshanba, lekin 4 ta juma va 4 ta
dushanba bo‘ladi. Keyingi oyda haftaning qaysi kuni (yoki kunlari) 5 marta bo‘ladi?
Javob: haftaning dushanba, seshanba, chorshanba kunlari 5 marta bo‘ladi.
Bu kabi misol va masalalarni yechish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq
qobiliyati rivojlanadi, fikr qilish jarayoni yanada tez takomillashadi.
Izlanishlarda maxsus yaratilgan sharoitda matematik qobiliyatning qayd etilgan
muhim tavsifnomalarini maqsadli va tizimli rivojlantirish boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
matematik kreativ fikrlashini shakllantirishga xizmat qiluvchi asos bo‘lib hisoblandi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi matematik kreativ fikrlashini fanlararo abssessial va
ordinatal bog‘lab shakllantirishga imkon beruvchi pedagogik faoliyatning muhim jihati
quyidagilar hisoblanishi aniqlandi: o‘qishga motivatsiya yaratish; boshlang‘ich sinf
o‘quvchisining mustaqil fikrlash faoliyatini tashkil etish; birgalikdagi faoliyat va
muloqotni tashkil qilish; o‘quv faoliyatida aqliy harakatlarni bosqichma
-bosqich
shakllantirish tamoyilidan foydalanish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ fikrlashlarini fanlararo abssessial va
ordinatal bog‘lab shakllantirishda foydalaniladigan ta’lim texnologiyalari quyidagi
tamoyillarga tayanishi lozimligi asoslandi: ta’limni individuallashtirish; bilimlar
integratsiyasi; ta’lim tizimliligi; ta’limni axborotlashtirish; interfaol ta’lim, muammoli
ta’lim.
Aqliy faoliyat usullariga fikriy tasavvur va kreativ fikrlash usullarini
umumlashtirish, mavhumlashtirish va aniqlashtirish kiradi. Xususiydan umumiyga
umumlashtirish usuli (induktiv metod bilan), masalan, quyidagi tartibda olib borilishi
mumkin: a) o‘rganilayotgan predmetlarni solishtirish; b) predmetlar uchun umumiy
bo‘lgan barcha belgilarni ko‘rsatish va aniqlash; v) predmetlarni umumiy belgilariga
ko‘ra birlashtirish [6]. Umumlashtirish didaktik yo‘l bilan amalga oshirilgan holatda
(umumiydan xususiyga) boshlang‘ich sinf o‘quvchilari umumiy tushunchalar orasidan
o‘rganilayotgan aniq tushunchani tanlab olishi va umumiy belgilarini ayta olishi lozim.
Bajarilayotgan topshiriqlar yechimini topish uchun ongli ravishda tushunchalarni
ko‘chirib o‘tkazish aqliy faoliyat usulini o‘zlashtirganlik ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida matematik kreativ
fikrlashni fanlararo shakllantirishning psixologik-
pedagogik asoslari, o‘qishning alohida
va jamoa shakllarini uyg‘unlashtirish, ta’limda o‘quvchilar faolligini oshirish, ularning
faoliyatini hisobga olish, baholash kabilardan iborat ekan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2023) / ISSN 2181-1415
343
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘
YXATI:
1.
N.U.Bikbayeva, Boshlang
‘
ich sinflarda matematika o
‘
qitish metodikasi.
–
T.:
“
O
‘
qituvchi
”, 2007.
-208 b.
2.
Богоявленская Д.Б., Сусоколова И.А. Генезис интеллектуальной
деятельности.
-
М.: Академия, 1990.
-
С. 159
-471
3.
Дружинин В.Н. Психология общих способностей.
-
СПб.: “Питер”, 2007.
-
368 с.
4.
Тихомиров О.К. Психология мышления.
-
М., 2005.
-
288 с.
5.
M.E.Jumayev, Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi
-
T.: “Yangi
asr avlodi”, 2006.
-186.
6.
Вейль Г. Математическое мышление.
-
М.: “Наука”, 1989.
-
400 с.
7.
F.M.Qosimov, Boshlang‘ich sinf matematika darslarida ijodiy topshiriqlar ustida
ishlash (uslubiy qo‘llanma).
-Buxoro, 2005. -138 b.
