Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The integrative structure and structural-content
components of the development of organizational-
management competencies of master's students in socio-
cultural activities
Gulsanam KHASANOVA
1
University of Journalism and Mass Communications of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
Today, the continuous evolution of techniques and technology
and the speedy updates of knowledge necessitate that Master's
students possess the capacity to adjust to modern conditions and
pursue novel knowledge. The article discloses the components,
essence, and content of the notion of organizational management
competence while emphasizing the techniques by which these
can be fostered in Master's students. The cognitive, functional,
professional-personal, motivational, communicative, and
information-communicative components of organizational
management competence among master's students were
analyzed.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp53-62
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
competence,
organizational-management
competence,
professional-personal,
motivational,
communicative,
information-communicative
Ijtimoiy-madaniy faoliyatda magistratura talabalarining
tashkiliy-boshqaruv kompetensiyalarini rivojlantirishning
integrativ tuzilmasi va tarkibiy-mazmuniy komponentlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
kompetentlik,
tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasi,
kasbiy-shaxsiy,
motivatsion,
kommunikativ,
axborot-kommunikativ
Hozirgi kunda texnika va texnologiyaning kun sayin
rivojlanib borishi, bilimlarning tezlik bilan yangilanishi
magistratura talabalaridan zamonaviy sharoitlarga moslashish
ko‘nikmasiga ega bo‘lish hamda yangi bilimlarga intilishni
talab etadi. Mazkur maqolada muallif tomonidan tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyasi tushunchasining mohiyati va
mazmuni, uning tarkibiy qismlari ochib berilgan, ularning
1
PhD, Docent, University of Journalism and Mass Communications of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan.
e-mail: g.xasanova@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
54
magistratura talabalarida shakllanish yo‘llari yoritilgan.
Shuningdek, magistratura talabalari tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasining kognitiv, funksional, kasbiy-shaxsiy,
motivatsion,
kommunikativ
va
axborot-kommunikativ
komponentlari tahlil qilingan.
Интегративная
структура
и
структурно
-
содержательные
компоненты
развития
организационно
-
управленческих
компетенций
магистрантов в социокультурной деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
компетентность,
организационно
-
управленческая
компетентность,
профессионально
-
личностная,
мотивационная,
коммуникативная,
информационно
-
коммуникативная
Сегодня ежедневное развитие техники и технологий,
быстрое обновление знаний требуют от магистрантов
умения адаптироваться к современным условиям и
стремиться к новым знаниям.
Статья раскрывает сущность и содержание понятия
организационно
-
управленческой компетентности, а также
её ключевые компоненты. В материале освещены пути
формирования данной компетентности у магистрантов.
Особое
внимание
уделено
анализу
когнитивной,
функциональной,
профессионально
-
личностной,
мотивационной, коммуникативной и информационно
-
коммуникативной
компоненте
организационно
-
управленческой компетентности будущих магистров.
KIRISH
Jahonda ta’lim jarayonini, oliy ta’limning o‘quv reja va dasturlarini yangi pedagogik
texnologiyalar va o‘qitish usullarini keng joriy etish, magistratura ilmiy
-
ta’lim jarayonini
sifat jihatidan yangilash va zamonaviy tashkiliy shakllarni joriy etish asosida yanada
takomillashtirish asosiy va bosh maqsad bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, yoshlarga
pedagogik ta’sir ko‘rsatishning eng muhim yo‘nalishi tashkilotchilik va boshqaruv
kompetensiyalari va malakalarini shakllantirish hisoblanadi. 2030-
yilgacha mo‘lj
allangan
Birlashgan Millatlar Tashkiloti “Barqaror taraqqiyot dasturi”ning inklyuziv, adolatli va
sifatli ta’limni ta’minlash va hayot davomida ta’lim olishni rag‘batlantirishga qaratilgan
maqsadlari ijtimoiy-madaniy faoliyat asosida magistratura talabalarining tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyalarini rivojlantirishda yangi yondashuvlarni takomillashtirish
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Mamlakatimizda zamonaviy talablar asosida oliy ta’lim sifatini oshirish, jumladan
magistratura tizimini shakllantirish va riv
ojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Ta’lim sohasida amalga oshirilgan keng qamrovli islohotlar natijasida magistraturaning
huquqiy-
me’yoriy, ilmiy
-metodik va moddiy-
texnik ta’minoti mustahkamlandi,
magistratura mutaxassisliklarining Davlat ta’lim standartlari ishlab chiqildi, o‘quv
jarayoniga zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari tatbiq qilindi. Shu bilan bir
qatorda,
magistratura
talabalarining
tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyalarini
rivojlantirish zarurati ko‘zga tashlanmoqda. O‘zbekiston
Respublikasini yanada
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
55
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “ta’lim va o‘qitish sifatini baholashning
xalqaro standartlarini joriy etish asosida oliy ta’lim muassasalari faoliyatining sifati hamda
samaradorligini oshirish” [1] vazifasi belgila
nib, bu borada bugungi kunda ijtimoiy-
madaniy faoliyatda magistratura talabalarining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyalarini
rivojlantirish dolzarb ahamiyatga ega.
ASOSIY QISM
So‘nggi o‘n yilda kompetentlik va kompetensiyalarni shakllantirishga e’tiborning
kuchayishi nafaqat bilim va ko‘nikmalarga, balki shaxsiy fazilatlarga ega bo‘lgan
talablarning kuchayishi natijasidir, bu esa kompetensiyaga asoslangan yondashuvni
shaxsning bilimini tavsiflash uchun konsepsiya va tizimli tushu
nchaning o‘ziga xos turi
sifatida ustuvorligini ta’kidlaydi [13].
Tadqiqot muammolari yuzasidan olib borilgan tahlillar quyidagi xulosalar
chiqarishga imkon beradi:
•
kompetensiya
–
malakali mutaxassisni shakllantiruvchi asosiy xususiyat (sifat),
kompeten
tlik esa mutaxassisning amaliy faoliyatga tayyorgarligining o‘ziga xos xususiyati
(N.L.Goncharova) [6];
•
“kompetensiya” va “kompetentlik” “...ko‘p komponentli, ya’ni, bilim, shaxsiy va
faoliyat jihatlarini o‘z ichiga olgan ...”
•
“... tashkiliy
-boshqaruv kompetensiyasi kasbiy kompetensiyaning bir qismi
bo‘lganligi sababli, ishlab chiqarish faoliyatida namoyon bo‘ladi, uni shakllantirish va
rivojlantirish jarayoni menejerning butun hayoti davomida sodir bo‘ladi va shaxsni
rivojlantirishning umumiy maqsadi
bilan bog‘liq ...” [5].
B
izning tadqiqotimiz uchun “kasbiy kompetensiya” tushunchasini aniqlashtirish
kerak.
Kasbiy kompetensiya tarkibida ko‘plab mualliflar tashkiliy va boshqaruv
kompetensiyasini ajratib ko‘rsatadi. Demak, A.A.Gorbachev, M.A.Manvelyan,
V.V.Ivanovlar
tashkiliy-boshqaruv malakasi kasbiy faoliyatda topiladi va boshqaruvchining butun hayoti
davomida shakllanadi, O.S. Krakovskaya va L.L.Nikitina - boshqaruv funksiyalarini amalga
oshirish uchun bilim, malaka va ko‘nikmalar to‘plami deb ta’kidl
aydilar [12].
Universitetda magistratura talabalarining tashkilotchilik va boshqaruv
qobiliyatlarini shakllantirish jarayonida o‘qituvchi zimmasiga katta mas’uliyat yuklanadi.
Har bir talabaning shaxsiyati qobiliyatlarni shakllantirish jarayonida o‘zgarish
larga
duchor bo‘lganligi sababli, o‘qituvchi tashkiliy va boshqaruv qobiliyatlarini shakllantirish
jarayonida shaxsiyat neoplazmalarining paydo bo‘lish jarayonini kuzatishi kerak. Bugungi
kunga qadar oliy o‘quv yurtlarida ijtimoiy
-
madaniy faoliyat bo‘yicha
magistrant tayyorlash
bo‘yicha ma’lum tajriba to‘plangan va bunday tajriba umumlashtirish va ishda
foydalanishga loyiqdir.
Tadqiqotchilarning fikricha, tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasini shakllantirishda
“...bu imijga mos kelish uchun xodim o‘z
faoliyatining (natijalari, harakatlari) qanday
xususiyatlari ekanligini tushunishi kerak. Va bu tushunchani hisobga olgan holda,
faoliyatni aynan shu talablarga muvofiq qurish kerak, shunda ularga ustuvorlik beriladi ...
“[12].
V.A.Belikov ta’kidlaganidek,
talabalar o‘rtasida shakllangan tashkiliy
-boshqaruv
kompetensiyalari strukturasini bildirgan holda, tuzilma “...aniq va mantiqiy bo‘lishi
kerakki, bo‘lajak mutaxassis oliy o‘quv yurtida nazariy bilim olayotgan bo‘lsa, o‘z oldiga
qo‘yilgan vazifalarni o‘z oldiga qo‘ygan masalalarga asoslangan holda hal qila oladi ...”[3]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
56
B.I.Kanayev har bir kompetensiyani har qanday ta’lim jarayoni mazmunining
asoslarini tavsiflovchi elementar tarkibi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishni taklif qiladi:
jamiyat tomonidan olinga
n bilimlar, faoliyatning ma’lum usullari, imkoniyatlar, ushbu
kompetensiya doirasidagi ijodkorlik, dunyo bilan bir xil chegaralardagi munosabatlar
tajribasi nuqtai nazaridan [9]. K.A.Bajenova Yu.V.Krichevskiy, L.V.Lvov, O.V.Perevozova va
A.I.Tayurskiylarning [11] fikricha, tashkiliy va boshqaruv kompetensiyalari tashkiliy-
boshqaruv qobiliyatlari bilan shakllanadi.
Shunday qilib, tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi -
o‘z
-
o‘zini tashkil etish
jarayonida namoyon bo‘ladigan, tashkiliy, boshqaruv bilimlari va ko‘
nikmalari, qadriyat
yo‘nalishlari asosida tashkil etish va boshqarishda kasbiy vazifalarni bajarish istagi va
qobiliyatini aks ettiruvchi ajralmas shaxsiy xususiyatdir.
Tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasining tarkibiy tuzilishini tavsiflovchi
zamonaviy yond
ashuvlar va bir qator mualliflarning ishlarini o‘rganish natijasida biz
magistrantning ma’lum bir kompetensiyasini shakllantirish va rivojlantirish jarayoni
ta’lim tashkilotining o‘ziga xos xususiyatlarini va bitiruvchining keyingi kasbiy faoliyatini
hisob
ga olgan holda belgilanadigan kompetensiyalar to‘plami quyidagi usullardan
foydalanish orqali amalga oshiriladi, degan xulosaga keldik.
Magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi deganda biz tizimli
psixologik va shaxsiy xususiyat sifatida tushunamiz, shu jumladan quyidagi asosiy
komponentlar: kognitiv, motivatsion, faollik, dizayn-tadqiqot va shaxsiy, unga tashkiliy va
boshqaruv ishlarini samarali bajarishini ta’minlash uchun mo‘ljallangan yuqori
texnologiyali ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish jarayonida boshqaruv
funksiyalari [7].
Innovatsion texnologiyalarni rivojlantirishning zamonaviy sharoitida uzluksiz va
ishonchli boshqaruv muammosi ayniqsa dolzarbdir. Bu birinchi navbatda magistratura
talabalarining kasbiy tayyorgarlik jarayonida tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasini
shakllantirishni taqozo etadi. O‘z navbatida, ushbu kompetensiyani rivojlantirish zarur
pedagogik shart-
sharoitlarni yaratish bilan ta’minlanadi [7]. Pedagogik shartlarning ushbu
majmuasi o‘sha shartlarni ifodalaydi, ularning ta’minlanishi uning tarkibiy qismlarini
muvaffaqiyatli targ‘ib qilishga olib keladi.
Biz uchun E.V.Savenkova tomonidan taklif etilgan magistratura dasturlarini amalga
oshirishda talabaning tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi strukturasini tahlil qilish eng
maqbuldir.
Ushbu tuzilma ma’lum tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: motivatsion
-shaxsiy
(motivatsion yo‘nalish), kognitiv (bilimda qayd etilgan tajriba), operativ
-faollik (standart
va nostandart vaziyatlarda faoliyat usullariga ega bo‘lish ko‘nikmalari) va kommunikativ,
ruxsat beruvchi, talabalarning kasbiy faoliyatning muayyan turiga oid masalalarni
yechishdagi mavjud tajribasini hisobga olish, o‘quv jarayonida olgan bilim, ko‘nikma va
malakalarini amaliyotda muvaffaqiyatli qo‘llash.
Natijada, magistrantning tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi tarkibida biz
kognitiv, funksional, kasbiy va shaxsiy, motivatsion, kommunikativ va axborot-
kommunikatsiya komponentlarini aniqladik (1-rasm).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
57
1-
rasm. Magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasining
tuzilishi
Magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasining ushbu tarkibiy
qismlarining tegishli mazmuni 1-jadvalda keltirilgan.
1-Jadval
Magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi tarkibiy
qismlarining mazmuni
Magistratura
talabasining
tashkiliy-
boshqaruv
kompetensiyasi komponentlari
Magistratura
talabasining
tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyasi komponentlari
mazmuni
Kognitiv komponent -
bilimlarda qayd etilgan tashkiliy-
boshqaruv faoliyatidagi tajriba
Boshqaruvning uslubiy asoslarini bilish va
boshqaruv organlari ishini tashkil etish.
Tashkiliy-boshqaruv faoliyatini rejalashtirish,
tashkil etish va amalga oshirish xususiyatlari
haqida bilim.
Funksional komponent -
ta’lim jarayonida mavjud bo‘lgan
tashkiliy-boshqaruv
usullarini
(uskunalar,
operatsiyalar
va
harakatlar tartibi
to‘plami) amalga
oshirish tajribasi, olingan yoki
rivojlangan qobiliyat va ko‘nikmalarni
hisobga olgan holda faoliyat
Oqilona qabul qilishni ta’minlaydigan ko‘nikmalar
va qobiliyatlar boshqaruv qarorlari va boshqaruv
organlarining tashkiliy-boshqaruv jarayonida
samarali ishini tashkil etish
tadbirlari.
Rejalashtirish, tashkil etishni ta’minlaydigan
ko‘nikmalar va qobiliyatlar, turli sharoitlarda
tashkiliy va boshqaruv faoliyatini amalga oshirish
va nazorat qilish
Kasbiy va shaxsiy komponent -
bu
tashkiliy-boshqaruv faoliyati bilan
shaxsiy munosabatlar tajribasi (ichki
tajriba, tushunish, mulohaza yuritish
)
Tashkiliy-boshqaruv
faoliyatining
samaradorligiga ta’sir qiluvchi professional
muhim fazilatlar (tashkiliy, kuchli irodali,
kommunikativ va ijodiy).
O‘z
-
o‘zini takomillashtirish, kasbiy va shaxsiy
rivojlanish usullariga ega bo‘lish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
58
Motivatsion komponent -
tashkiliy-boshqaruv
faoliyatiga
motivatsion
munosabat
tajribasi
(ma’lum bir natijaga erishishni
rag‘batlantiradigan ichki motivlar va
munosabatlarning kuchi, barqarorligi
va tabiati)
Umumiy qabul qilingan tegishli va barqaror
motivat
sion munosabatlar to‘plami: tashkiliy va
boshqaruv faoliyatini amalga oshirish uchun
motivatsiya va menejer sifatida o‘quv jarayonida
o‘zini
-
o‘zi rivojlantir
ish uchun motivatsiya
(tashkiliy-boshqaruvni
kompetensiyalarni
rivojlantirish).
Kommunikativ komponent -
tashkiliy-boshqaruv
faoliyatida
kommunikativ
munosabatlarni
amalga oshirish tajribasi
Tashkiliy va boshqaruv faoliyati doirasida
samarali kommunikativ
munosabatlarni o‘rnatish
uchun zarur bo‘lgan bilimlar, malaka va
ko‘nikmalar,
konstruktiv
xatti
-harakatlar
modellari
va
ssenariylari,
qadriyatlari,
shuningdek,
kommunikativ
fazilatlar
va
shaxslararo o‘zaro ta’sir tajribasi.
Axborot-kommunikatsiya komponenti -
zamonaviy axborot muhiti sharoitida
axborotning o‘zaro ta’siri tajribasi,
shuningdek,
tashkiliy-boshqaruv
faoliyatida
zamonaviy
axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari
sohasidagi nazariy bilim va k
o‘nikmalar.
Axborot resurslarini tahlil qilish, shuningdek,
axborot va kommunikatsiya texnologiyalardan
foydalangan holda tashkiliy va boshqaruv
faoliyatini amalga oshirish bo‘yicha amaliy
ko‘nikma va malakalar.
Avvalo, tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi tarkibida aniqlangan kognitiv
komponent magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv faoliyati tajribasini hisobga
olgan holda, ma’lum bir sohada o‘quv jarayonida olingan bilimlarni amaliyotda
muvaffaqiyatli amalga oshirishga imkon beradi.
Funksional komponenti magistratura talabasi uchun kasbiy jihatdan muhim bo‘lgan
hamda kasbiy faoliyat jarayonida ham, o‘quv jarayonida ham egallagan (rivojlanayotgan)
ma’lum tashkiliy
-
boshqaruv ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi, ularga ongli va mustaqil
ravishda ongli ravishda boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini beradi.
Kasbiy va shaxsiy komponent magistrantning kelajakdagi kasbiy faoliyatining sifat
xususiyatlariga ta’sir qiluvchi ma’lum kasbiy muhim fazilatlar to‘plamini o‘z ichiga oladi.
Bundan tashqari, magistrantning kasbiy muhim fazilatlari uning kasbiy faoliyatini amalga
oshirish jarayonida ham, kasbiy ta’lim jarayonida ham shakllanadi (rivojlanadi).
Menejment yo‘nalishi bo‘yicha magistratura talabasining kasbiy faoliyatining ajralib
turadigan xususiyatlaridan biri uning tashkiliy va boshqaruv faoliyatini amalga oshirish
bilan ajralmas bog‘liqligi bo‘lganligi sababli, bu borada uning kasbiy muhim fazilatlari
tarkibi subordinatsiyani boshqarish qobiliyatini ta’minlashi kerak bo‘linmalar,
shuningdek, har qanday vaziyatda asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilish [14].
Ushbu sohada olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili magistratura talabasining
tashkiliy-
boshqaruv faoliyatini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan ma’lum bir psixologik
va fiziologik kasbiy muhim fazilatlarini aniqlash imkonini berdi.
Bularga, bizning fikrimizcha, quyidagilar kiradi:
•
maqsadlilik
•
qat’iyatlilik
•
jamoada yetakchilik
•
xushmuomalalik
•
tanqidiy fikrlash
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
59
•
nostandart vaziyatlarda ongli qarorlar qabul qilish qobiliyati
•
o‘z
-
o‘zini aks ettirish qobiliyati
•
jiddiy jismoniy va ruhiy stress sharoitida harakat qilish qobiliyati va boshqalar.
Shunday qilib, kasbiy va shaxsiy komponent magistratura talabasining tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyasining kasbiy muhim fazilatlarini (tashkiliy, irodali,
kommunikativ va ijodiy) shakllantirish (rivojlantirish) darajasi bilan tavsiflanadi. Kasbiy
va shaxsiy komponentda kompetensiyani rivojlantirishning adekvatligi ko‘rsatk
ichi
ularning tashkiliy va boshqaruv faoliyatida sifatli namoyon bo‘lishidir.
Motivatsion komponent, bizning fikrimizcha, magistratura talabasining tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, umumiy qabul qilingan,
tegishli va barqa
ror motivatsion munosabatlar to‘plamini birlashtiradi: tashkiliy va
boshqaruv faoliyatini amalga oshirish uchun motivatsiya va o‘quv jarayonida menejer
sifatida o‘z
-
o‘zini rivojlantirish uchun motivatsiya (tashkiliy va boshqaruv malakasini
rivojlantirish).
Umuman olganda, u magistrantni tashkiliy-boshqaruv faoliyatida muayyan natijaga
erishishga undaydigan ichki motivlar va munosabatlarning barqarorligi va xarakterini
belgilaydi.
Shunday
qilib,
magistrantning
tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasining
motivatsion komponenti kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishishga qaratilgan shaxsiy
motivatsiyaning rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Magistratura talabasining tashkiliy-
boshqaruv kompetensiyasining motivatsion komponentini rivojlantirish ularning kasbiy
kompetensiyasini rivojlantirish imkoniyatlari va istagi bilan belgilanadi.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, tashkiliy va boshqaruv faoliyatini amalga oshirish
hozirgi vaqtda ayniqsa dolzarb bo‘lgan zaruriy darajadagi aloqani shakllantirmasdan
(rivojlantirmasdan) mumkin emas. Shuning uchun menejerning tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasi tarkibida uni shakllantirish va rivojlantirish uchun yetarli kuch sarflashni
talab qiladigan kommunikativ komponentni ajratib ko‘rsatish kerak.
Magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasining kommunikativ
komponenti bizda tashkiliy va boshqaruv faoliyati doirasida samarali kommunikativ
munosabatlarni o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan bilimlar, ko‘nikmalar, konstruktiv xatti
-
harakatlar modellari va ssenariylari, qadriyatlari, shuningdek, kommunikativ fazilatlar va
shaxslararo o‘zaro ta’sir tajribasining sintezi sifatida tushuniladi.
Bundan tashqari, tashkiliy va boshqaruv turdagi muammolarni hal qilish uchun
magistrant quyidagi kommunikativ fazilatlarga ega bo‘lishi kerak
[4]:
1) kasbiy fazilatlar:
kommunikativ faoliyatni mustaqil ravishda amalga oshirish,
kommunikativ faoliyat jarayoniga ijobiy hissiy munosabat, o‘z nuqtai nazarini oqilona va
malakali himoya qilish qobiliyati, maqsadga muvofiqlik, prinsiplarga rioya qilish,
rostgo‘ylik;
2) hissiy-irodaviy fazilatlar
: o‘rtacha qat’iyatlilik, so‘z bilan ishontirish, shaxsiy
namuna, xayrixohlik, yetarlicha talabchanlik, zaruriy o‘zini tuta bilish, xolislik;
3) umumiy kommunikativ fazilatlar
: xushmuomalalik, ijtimoiy faollik, qarorlar va
harakatlarda tashabbuskorlik, yetarli ma’lumot mazmuni, o‘ziga ishonch, topqirlik,
qat’iyatlilik, jamoada ishlash qobiliyati, oqilona o‘zini
-
o‘zi tanqid qilish;
4) odamlarga munosabat
: halollik, ochiqlik, mas’uliyat, odoblilik, adolatlilik,
xus
hmuomalalik, yaxshi niyat, ishonch, e’tibor, hurmat;
5) nevropsixik barqarorlik
: muvozanat, chidamlilik, sezgirlik, dinamizm.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
60
Shunday qilib, magistrantning tashkiliy va boshqaruv faoliyatining muvaffaqiyati
ko‘p jihatdan kasbiy vazifalarni bajarish jarayon
ida yuzaga keladigan hissiy va qadriyat
munosabatlarini o‘rnatish ko‘nikma va malakalariga bog‘liq bo‘ladi.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, hozirgi vaqtda axborot
-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT) takomillashtirilishini hisobga olgan holda, umuman jamiyat
hayotining asosiy sohalarini, xususan, ta’lim tizimini axborotlashtirish masalasi ancha
dolzarb bo‘lib bormoqda. Axborot va telekommunikatsiya texnologiyalari deganda
komputer texnologiyalari va telekommunikatsiya vositalaridan foydalangan holda amalga
oshiriladigan axborot jarayonlari va axborot bilan ishlash usullari tushuniladi.
Shu munosabat bilan magistratura talabalarida zamonaviy AKTdan foydalanish
ko‘nikma va malakalarini shakllantirish (rivojlantirish) jarayoni alohida dolzarblik kasb
etadi. Shu sababli, magistratura talabasining tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi
tarkibida biz axborot-
kommunikatsiya komponentini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin.
Biz
magistrantning
tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasining
axborot-
kommunikatsiya komponentini zamonaviy ax
borot muhiti (qidirish, to‘plash, tahlil qilish,
tizimlashtirish, tarjima qilish va boshqalar) sharoitida faol axborot bilan o‘zaro ta’sir qilish
(bilimlari, malakalari va ko‘nikmalarining sintezi), shuningdek, kasbiy faoliyatning turli
muammolarini hal qilishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish sifatida tushunamiz.
Magistrantning tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasining axborot-kommunikatsiya
komponenti ikkita komponentning mavjudligini nazarda tutadi: axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasida ma’lum bir nazariy bilimlar to‘plamiga ega bo‘lishni nazarda
tutuvchi bilim va amaliy faoliyat mavjudligini nazarda tutuvchi faoliyat, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda tashkiliy va boshqaruv faoliyatini
amalga oshirish ko‘nikmalari [2].
Shunday qilib, taqdim etilgan komponentlar magistrantning o‘z
kasbiy faoliyatini
mustaqil tashkil etish, asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilish, bo‘ysunuvchi
mansabdor shaxslarning samarali ishlashi uchun sharoit yaratish, tashkiliy va boshqaruv
bilimlari, ko‘nikmalari tizimidan malakali foydalanish qobiliyati, o‘quv jarayonida
shakllangan qobiliyatlar, shuningdek, o‘z maqsadlariga erishish doirasida shaxsiy
fazilatlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish va tayyorgarligida namoyon bo‘ladi.
Tarkibiy qismlarning tahlilini hisobga olgan holda tashkiliy-boshqaruv
kompetensiyasi magistrantning ajralmas kasbiy va shaxsiy sifati sifatida qaralishi
mumkin, bu uning o‘zini
-
o‘zi anglashida namoyon bo‘ladi va o‘z kasbiy faoliyatini mustaqil
ravishda tashkil etish qobiliyati va istagini, tashkiliy-boshqaruv tipidagi muammolarni
samarali hal etish va mavjud tashkiliy-boshqaruv bilimlari, malakalari va shaxsiy fazilatlari
tizimini hisobga olgan holda asosli boshqaruv qarorlarini qabul qilishni tavsiflaydi.
XULOSA
Magistrantning tashkiliy-boshqaruv kompetensiyasi tuzilmasida aniqlangan
komponentlar ta’lim yo‘nalishlari bo‘yicha turli kompetensiyalarni o‘zaro bog‘lash,
shuningdek, har bir tarkibiy qismning rivojlanish shakllarini shakllantirish doirasida
aniqlash imkonini beradi, bitiruvchining kompetensiya modeli, bu pirovard natijada
umuman tashkiliy va boshqaruv malakasini rivojlantirishga yordam beradi.
Mutaxassis tashkiliy-boshqaruv faoliyatini, ilmiy-tahliliy, ilmiy-pedagogik
masalalarni hal qilish uchun asosiy kompetensiyalarga ega bo‘lishi kerak. Maxsus
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
61
kompetensiyalarni s
hakllantirish ushbu soha uchun muayyan mehnat ob’yektlari va
predmetlari uchun mutaxassislarni tayyorlashni ta’minlaydi.
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, shuni ta’kidlaymizki, oliy o‘quv yurtida
magistrantni kasbiy tayyorlash jarayoni - bu nazariy jihatda
n maqsadli o‘qitish, kasbiy
bilim, ko‘nikmalarni shakllantirish va ularni rivojlantirish, shaxsiy tajriba bilan amaliyotga
yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar orqali mustahkamlash talaba bilimini boyitadi.
Shunday qilib, universitet ta’limi talabalarni o‘quv jarayonining haqiqiy sub’yekti
bo‘lishga undashga asoslangan bo‘lishi kerak, chunki faqat shaxsiy ish talabaning
raqobatbardosh, yuqori malakali mutaxassisga aylanishiga imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 7-
fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-
4947-
son Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017
-y., 6-son, 70-
modda.
2.
Абыкенова, Д. Б., &
Асаинова, А. Ж. (2017). Проблема формирования
информационно
-
коммуникационной компетентности магистранта как будущего
научно
-
педагогического работника: опыт Казахстана.
Science for Education Today,
7(1), 34-48.
3.
Абыкенова, Д. Б., & Асаинова, А. Ж. (2017
).
Проблема формирования
информационно
-
коммуникационной компетентности магистранта как будущего
научно
-
педагогического работника: опыт Казахстана.
Science for Education Today,
7(1), 34-48.
4.
Абыкенова, Д. Б., & Асаинова, А. Ж. (2017). Проблема формирования
информационно
-
коммуникационной компетентности магистранта как будущего
научно
-
педагогического работника: опыт Казахстана.
Science for Education Today,
7(1), 34-48.
5.
Горбачев, А. А., Манвелян, М. А., & Иванов, В. В. (2015). Педагогические
условия формирования организационно
-
управленческих компетенций у студентов
в вузе. Культурная жизнь Юга России, (2), 36
-39.
6.
Сахарова, Н. С. (1999). Категории «Компетентность» и компетенция в
современной
образовательной
парадигме.
Вестник
Оренбургского
государственного университета, (3), 51
-58.
7.
Ильмушкин, Г. М., & Нечаева, Н. Ю. (2018). Педагогические условия
формирования
организационно
-
управленческой
компетентности
будущих
специалистов атомной отрасли. Современные наукоемкие технологии, (12
-1), 193-
198.
8.
Ильмушкин, Г. М., & Нечаева, Н. Ю. (2019). Критерии и уровни
сформированности организационно
-
управленческой компетентности будущих
специалистов атомной отрасли. Современные наукоемкие технологии, (3), 100
-106.
9.
Канаев, Б. И. (2003). Педагогический анализ результата образовательного
процесса: практико
-
ориентированная монография. Москва
-
Тольятти: ИИО РАО.
10.
Краковская,
О.
С.
(2015).
Формирование
организационно
-
управленческой компетенции бакалавров лингвистики (
Doctoral dissertation
, Балт.
федер. ун
-
т им. Иммануила Канта).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
62
11.
Кричевский, В. Ю. (2001). Управление –
деятельность профессиональная.
СПб.: СПбГУПМ.
12.
Никитина, Л., Шагеева, Ф., & Иванов, В. (2006). Технология формирования
профессиональной компетентности. Высшее образование в России, (9),
125-127.
13.
Смородинова, М. В. (2015). Формирование предметных компетенций
учащихся основного общего образования (
Doctoral dissertation
, МВ Смородинова).
14.
Шумилин, В. С., Печников, А. Н., & Сизов, Д. С. (2020). Особенности
формирования профессиональной компетентности слушателя магистратуры
высшего военного учебного заведения в соответствии с требованиями
федеральных государственных образовательных стандартов
нового поколения.
Вестник Военной академии материально
-
технического обеспечения им. генерала
армии АВ Хрулева, (3), 28
-34.
15. Khasanova, G. (2023). Essence and Components of The Concept of
Organizational and Management Skills of Master's Students. European Journal of
Pedagogical Initiatives and Educational Practices, 1(2), 217-222.
16. Khasanova, G. (2023). Scientific Evidence and Their Role in Pedagogical
Research. European Journal of Pedagogical Initiatives and Educational Practices, 1(2), 59-
64.
17. Spencer, L. M., & Spencer, P. S. M. (2008). Competence at Work models for
superior performance. John Wiley & Sons.
