Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Historiography of Uzbekistan-US relations
Khadicha SAIDULLAYEVA
1
Tashkent State Pedagogical University named after Nizomi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
This article, based on facts, highlights the level of research
into multilateral cooperation relations between Uzbekistan and
the United States.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp289-296
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
diplomacy,
foreign policy,
international cooperation,
ambassador,
regional cooperation,
international organization
O‘zbekiston –
AQSh aloqalarining tarixshunosligi
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
diplomatiya,
tashqi siyosat,
xalqaro hamkorlik,
elchi,
mintaqaviy hamkorlik,
xalqaro tashkilot
Ushbu maqolada
O‘zbekiston
-
AQSh davlatlari o‘rtasidagi ko‘p
tomonlama hamkorlik aloqalarining o‘rganilganlik darajasi
faktlarga asoslangan holda yoritilgan.
Историография узбекско
-
американских отношений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дипломатия,
внешняя политика,
международное
сотрудничество, посол,
региональное
сотрудничество,
международная
организация
В данной статье на основе фактов освещен уровень
исследования отношений многостороннего сотрудничества
между Узбекистаном и США.
1
Doctoral student, Tashkent State Pedagogical University named after Nizomi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
290
Tarix fanining ijtimoiy ahamiyati, jamiyat taraqqiyotida tarixiy bilimlarning o‘rni,
tarixiy tafakkurning rivojlanish dinamikasini har taraflama o‘rganish va to‘plangan tarixiy
tajribalarga xolisona, tahliliy baho berish tarixshunoslikning bosh vazifasidir.
Tarixshunoslikning birlamchi sharti esa, tadqiqoqot ob’ektiga tortilgan muammoning
mazmun -mohiyati aks etgan barcha turdagi adabiyotlarni chuqur tahlil etish, ularning
yutuq va kamchiliklarini ko‘ra bilish, turli hil qarashlar va yondashuvlarni taqqosla
sh,
mavzu doirasida izlanishlar olib borgan tarixchi-olimning intellektual mushohadasi va
unga ta’sir etgan omillar hamda tashkiliy jarayonlar tizimini, o‘rganilayotgan davr nuqtai
nazarini e’tibordan chetda qoldirmaslik hisoblanadi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tashqi faoliyat doirasidagi davlat siyosati,
xalqaro aloqalarning yangi modelini shakllantirishda va xorijiy mamlakatlar bilan
aloqalarni yanada rivojlantirishda Yevropa davlatlari va AQSh bilan hamkorlik ham
alohida ahamiyatga ega. Fransiya, Shvedsariya, Belgiya AQSh davlatlarining siyosiy
tuzumi, e’tiqodi va milliy tarkibining turli
-
tumanligi, O‘zbekiston Respublikasining ushbu
mamlakatlar bilan olib borayotgan madaniy aloqalar tarixini tadqiq etish ular o‘rtasidagi
munosabatlarni taqqosla
sh va o‘ziga xos xususiyatlarni ochib berish imkoniyatini beradi.
O‘zbekistonning xalqaro munosabatlari masalalari, jumladan, AQSh bilan aloqalarning
tarixshunosligi, ijtimoiy-siyosiy muhim bir tarmoq sifatida doimiy ravishda tarixchi,
siyosatshunos, etnog
raf va boshqa jamiyatshunos olimlarning e’tiborini o‘ziga jalb qilib
kelgan.
Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasining Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan
hamkorlik aloqalari tarixi mavzusini tadqiq etishda mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, ilmiy
tadqiqotlar va ilmiy-tahliliy materiallarni qiyosiy tahlil etish masalaning mohiyatini
ochishda muhim ahamiyatga egadir. Masalaning tarixshunoslik tahliliga kura, bugungi
kunga qadar mavzu doirasida yaratilgan tadqiqotlarni davri, geografik hududi, tili va
mohiyatidan kelib chiqqan holda shartli ravishda ikki guruhga:
1) mahalliy olimlar tomonidan yaratilgan adabiyotlar;
2) xorijda yaratilgan tadqiqotlarga ajratish mumkin.
Birinchi guruhga kiruvchi adabiyotlarni tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, AQSh va
O‘zbekiston aloqalari tarixi ikki yo‘nalishda o‘rganilgan. Birinchi yo‘nalish tadqiqotlarida
asosan, O‘zbekistonning jahon hamjamiyatidagi o‘rni, ishtiroki va xalqaro munosabatlari
tarixini yoritish davomida O‘zbekistonning AQSh bilan aloqalariga o‘rganilgan bo‘lsa,
ikkinchi yo‘nalishdagi tadqiqotlar to‘g‘ridan to‘g‘ri AQSh va O‘zbekiston aloqalariga
bag‘ishlangan bo‘lib asosan ikki davlat o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy
alaoqalarining rivojlanish tarixiga bag‘ishlangan. Mazkur yo‘nalishdagi adabiyotlarni
tarixshunoslikning yangicha konseptual-
metodologik talablari asosida o‘rganish
maqsadga muvofiqdir.
Mustaqillik yillarida bir guruh siyosatchi, iqtisodchi va tarixchi olimlar tomonidan
xalqaro aloqalarga oid adabiyotlarda mustaqillik yillarida milliy tarixshunoslikning yangi
metodologik tamoyillariga suyangan holda tashqi faoliyatdagi turli bosqich va
yo‘nalishlarni qamrab olib, eski aqidalardan xalos bo‘lishga intilayotganligi bilan ajralib
turadi. Xususan, S.Sh.Sharapova, Z.E.Nuriddinov, X.G.G‘ulomov, A.G.Xolliev, O‘.Mavlonov va
D.Mahkamova,
A.Qirg‘izboev,
D.Azimova,
S.Usmonov,
M.Alimbaev,
U.Saidov
monografiyalari va S.A.Po‘latova, S.Sh.Sharapova, R.T.Juraev, A.G.Xolliev, E.Z.Nuriddinov,
Sun Don Gi, N.Ziyamov, I.Ne’matov, D.D.Kurbanov, D.A.Mahkamova, D.Mish
arev,
A.Sultanov larning doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarida keng qamrovli faktik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
291
materiallarni tadqiq etish orqali o‘zbek davlatining tashqi siyosati va xorijiy davlatlar bilan
aloqalarining o‘zaro manfaatli hamkorliklari har tomonlama yoritib beri
lgan.
Respublikaning yangi ko‘rinishdagi xalqaro faoliyatining shakllanishi va amalga oshirishi
batafsil tahlil etilgan, uning jahon hamjamiyatiga xos bo‘lgan xalqaro hayotning barcha
sohalarida to‘laqonli ishtirok etish jarayonlari ochib berilgan.
Masal
an, S.Sh.Sharapova O‘zbekiston Respublikasi tashqi siyosatining turli jihatlari:
ijtimoiy va siyosiy xusutsiyatlari, ijtimoiy-siyosiy va madaniy shakllari hamda tashqi
siyosatdagi milliy, hududiy, global qiziqishlarini “Vneshnyaya politika Respubliki
Uzbekistan: kulturno-
istoricheskiy i sotsialnыy faktorы” nomli asarida va tadqiqotlarida
keng qamrovli yoritib bergan . Ushbu yo‘nalishdagi ishlar ichida E.Nuriddinov ning
tadqiqotlarini alohida ta’kidlash joizdir. Ushbu tadqiqotda keng qamrovli faktik
material
larni tadqiq etish orqali o‘zbek davlatining Yevropa mamlakatlari hamda ularning
ijtimoiy-
siyosiy bo‘g‘inlari bilan o‘zaro manfaatli hamkorliklari har tomonlama yoritib
berilgan, respublikamizning yangi tipdagi xalqaro faoliyatining shakllanish va amalga
o
shirilishi batafsil tahlil etilgan, uning jahon hamjamiyatiga xos bo‘lgan xalqaro hayotning
barcha sohalarida to‘laqonli ishtirok etish jarayonlari ochib berilgan. Ular O‘zbekiston
Respublikasining Yevropaning turli mamlakatlari bilan munosabatlarni o‘ziga
xos
yo‘llarini qiyosiy taqqoslash va tegishli hulosalar chiqarish imkonini beradi. Bundan
tashqari, A.G.Xolliev tadqiqotlari O‘zbekistonning Buyuk Britaniya va AQSh bilan ilmiy
-
texnikaviy, madaniy aloqalarini ilmiy hamkorlik munosabatlariga to‘xtalib o‘t
gan.
O‘zbekiston
-
Amerika munosabatlarini o‘rganishda M.Sh.Yuldashevning “1992
-
2012 yillardagi AQSh-
O‘zbekiston munosabatlari xronologiyasi” ma’lumotnoma
to‘plamida ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlik siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarga
bo‘lib o‘rganilgan. Mazkur to‘plam Amerika Shtatlari va O‘zbekiston Respublikasi
o‘rtasidagi 20 yillik diplomatik munosabatlar jarayonida sodir bo‘lgan voqealar, dalillar va
ikki davlat munosabatidagi muhim sanalarni tizimlashtirib o‘rgangan. Shu bilan birga,
Mavlon Shuk
urzoda o‘zining mazkur to‘plamida ikki tomonlama munosabatlar
rivojlanishidagi muhim voqealar, ikki davlat rahbarlarining rasmiy tashriflarini hamda
o‘zaro munosabatlardagi amalga oshirilgan loyiha va qabul qilingan qonun va xujjatlarni
xronologik tartibda
umumlashtirib, tizimlashtirgan. Shuningdek, ikki davlat o‘rtasida
bo‘lib o‘tgan rasmiy tashriflar, muzokaralar va maslahatlashuvlar siyosiy, iqtisodiy va
gumanitar sohalarga bo‘lib o‘rganilgan, tomonlararo munosabatlarni 1992 yil diplomatik
munosabatlar o
‘rnatilgan davrdan boshlab 2012 yilga iyunga qadar hamkorlik faoliyatini
3ta asosiy sohada rivojlanishini yillar ketma-ketligida tizimlashtirgan.
Mavlon Shukurzoda o‘z tadqiqotlarida AQSh
-
O‘zbekiston hamkorligini
xronologiyasi va rivojlanish evolutsiyasini ochib bergan. Uning 2016 yilda nashr qilingan
“AQSh
-
O‘zbekiston hamkorligi fakt va raqamlarda ” asarida Amerika qo‘shma shtatlari
bilan O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar rivojlanishining 25
yilligi tahlil etilgan. Mazkur axborot-
ma’lumotnoma to‘plamida 1992
-2016 yillardagi
davrda ikkala tomon o‘rtasida yuz bergan asosiy voqealar, muhim faktlar va sanalar
umumlashtirilib, bir tizimga solingan. Kitobda davlat tuzilmalarining rasmiy, siyosiy va
qonunchilikka oid ma’lumotlari, turli
ilmiy-tahlil markazlari, xalqaro va madaniy-
ma’rifiy
tashkilotlar, Do‘stlik jamiyatlarining norasmiy manbalari, ommaviy axborot vositalari, shu
jumladan, internet-
resurslar va ma’lumotnomalar, mutaxassislar va ekspertlar bilan
shaxsiy muloqotlardan foydalanilgan. Hodisalar siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohadagi
hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha sanab o‘tilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
292
Tadqiqotchi D.Xudoyberganova o‘z tadqiqotlarida AQShning Markaziy Osiyoga
bo‘lgan tashqi siyosatini tahlil qilgan. Tadqiqot ishida tashqi
siyosatdagi ustuvor
yo‘nalishlar xronologik, qiyosiy va istiqbolni baholash tahlil metodlari orqali o‘rganilgan.
Tahlil natijasida AQShning kelgusida Markaziy Osiyo mamlakatlariga strategiyasi oltita
muhim yo‘nalishda olib borilishi aniqlangan. Suverenitet va mustaqillikni qo‘llab
quvvatlash, Markaziy Osiyoda terrorchilik tahdidlarini kamaytirish, Markaziy Osiyo va
Afg‘oniston o‘rtasidagi aloqani rag‘batlantirish, qonun ustuvorligini isloh qilish, mintaqaga
sarmoya kiritish kabi sohalar keng yoritilgan .
M
ustaqillik yillarida O‘zbekiston va AQSh o‘rtasida fan va ta’lim sohasida amalga
oshirilgan ishlar, ularning ahamiyati haqida tadqiqot olib borgan I.E. Raxmatov Fan va
ta’lim sohasida ikki mamlakat hamkorligi tarixiy
-xronologik jihatdan tahlil qilingan,
ko‘pgina loyihalarning natijalari haqida ma’lumotlar bergan. Ikki davlatning fan
-
ta’lim
va boshqa sohalarda hamkorlik doirasida turli darajadagi dasturlar xayotga tadbiq etilishi
va bu borada AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi o‘
z dasturida ilgari surilgan demokratik
an’analarni qaror toptirish, ta’limni rivojlantirish, sog‘liqni saqlash, inson huquqlarini
himoya qilish, oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash borasida yirik loyihalarni amalga
oshirayotganligini ijobiy baholgan .
Fanlar
akademiyasi
huzuridagi
O‘zbekistonning
eng
yangi
tarixini
muvofiqlashtiruvchi-metodik markazi tadqiqotchisi Yuldasheva Guli Ismatullaevna
o‘zining “O‘zbekiston
-
AQSh: strategik hamkorlikning yangi bosqichi” nomli maqolasida
Prezident Sh.Mirz
iyoev rahbarligida O‘zbekiston va AQSh o‘rtasidagi strategik
sheriklikning yangi bosqichini rivojlantirishning asosiy xususiyatlari, ustuvor yo‘nalishlari
va yo‘nalishlari ochib berilgan. So‘nggi oylarda dunyoda AQShning Markaziy Osiyo
mintaqasi va Afg‘oni
stondan yakuniy chiqishi haqidagi nuqtai nazar hukmronlik qilmoqda.
Bundan farqli o‘laroq, muallifning fikricha, AQSh
-
O‘zbekiston munosabatlarining bugungi
kundagi chuqurlashishi va kengayishi ikki tomonlama munosabatlarning yangi bosqichiga
zamin hozirlanayotganidan dalolat beradi, bu butun Markaziy Osiyo mintaqasi, jumladan,
Afg‘onistonning geosiyosiy va iqtisodiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. . Buning
tasdigʻi sifatida ikki tomonlama hamkorlikning ichki siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar,
xa
vfsizlik va gumanitar munosabatlar sohasidagi hamkorlik, AQSh “yumshoq
diplomatiyasidagi o‘zgarishlar”, AQShning O‘zbekistonda yanada faolroq, tajovuzkor
siyosatga o‘tishi kabi asosiy yo‘nalishlari tahlil etilgan.
Xorijiy davlatlarda, jumladan Rossiya olimlari tomonidan AQShning Markaziy
Osiyodagi manfaatlari tahliliga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy
-tadqiqot ishlari mavjud.
Ayniqsa, keyingi yillarda mazkur mavzuga doir Amerika va Rossiya ekspertlarining
qiziqishi ortmoqda.
Rossiyada AQShning Markaziy
Osiyodagi siyosatini o‘rganish, birinchi navbatda,
Rossiya Fanlar Akademiyasining Jahon iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar instituti,
AQSh va Kanada instituti xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. Rossiya Fanlar
akademiyasi, Rossiya Tashqi ishlar vazirligining Moskva davlat xalqaro munosabatlar
instituti, Rossiya Fanlar akademiyasining Uzoq Sharq institutlarida mazkur masalaga
bag‘ishlangan o‘nlab tadqiqotlar qilingan.
E.V. Troiskiy “AQShning 1992
-
2000 yillarda Markaziy Osiyodagi siyosati ” nomli
nomzodlik dissertatsiyasida AQShning Markaziy Osiyodagi mintaqaviy xavfsizlik
sohasidagi siyosatining mintaqaviy va mamlakatga xos jihatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
293
tahlil qiladi. AQSh va mintaqa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy, harbiy, iqtisodiy sohalardagi
munosabatlar mazmuni va dinamikasini tahlil qilgan.
S.A Parxomenkoning “XXI asr boshlarida AQShning Markaziy Osiyodagi siyosati:
manfaatlar, ustuvorliklar, yo‘nalishlar va amalga oshirish shakllari” nomli nomzodlik
dissertatsiyasida Rossiya va AQShning O‘zbek
istondagi tashqi siyosiy doktrinalarining
qiyosiy tahlilini taqdim etgan. AQSh-
O‘zbekiston munosabatlari va Markaziy Osiyodagi
yangi geosiyosiy vaziyat kontekstida yoritilgan bo‘lib, bu postsovet davridagi Rossiya
-
O‘zbekiston munosabatlarining yaxlit mohiy
atini tushunish imkonini beradi .
M.Ogursovning “XX
-
XXI asrlar bo‘yicha Rossiya va AQSh tashqi siyosatining
O‘zbekiston Respublikasida evolutsiyasi” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida ikki
davlat va Markaziy Osiyo mintaqasi strategik tashqi siyosatining asosiy vektorlari va
xususiyatlari ko‘rsatilgan. AQSh va Rossiyaning O‘zbekistondagi ustuvor yo‘nalishlari
evolyutsiyasi ikkinchisiga moliyaviy va harbiy yordam ko‘rsatish ko‘lami va dinamikasini
tahlil qilish orqali ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston tashqi
siyosati strategiyasining mazmuni
va asosiy belgilari belgilab berilgan. Birinchi marta Markaziy Osiyodagi eng yirik
davlatlarning geosiyosiy raqobati faktlaridan kelib chiqqan holda O‘zbekiston tashqi
siyosatining strategik yo‘nalishining shakllanish tarixi ko‘rib chiqilgan .
Rossiya va Amerika Qo‘shma Shtatlarining tashqi siyosiy strategiyalari va tegishli
kontseptsiyalari masalalarini o‘rganish jarayonida ko‘plab mahalliy va xorijiy ishlar tahlil
qilindi. Rossiyalik dissertatsiya tadqiqotlari orasida u
shbu mavzu bo‘yicha O‘zbekiston
-
Rossiya munosabatlari, AQSh, Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi mintaqa davlatlari bilan
munosabatlariga oid asarlar mavjud. Ushbu mavzu bo‘yicha qozog‘istonlik tadqiqotchi
J.M.Aldubasheva ning ishi dolzarb hisoblanadi. Dissertatsiya ishida AQShning Markaziy
Osiyodagi tashqi siyosat strategiyasining xususiyatlari o‘rganilgan. Xususan, AQShning
postsovet davlatlariga nisbatan siyosatining asosiy maqsad, vazifalari va usullari ularning
evolyutsiyasi va o‘zgarishi nuqtai nazaridan ko‘
rib chiqiladi, AQShning mintaqa davlatlari
bilan mustaqillik yillarida erishilgan natijalar tahlil qilingan. Muallif Markaziy Osiyo
mamlakatlarini AQSh bilan hamkorligi samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqqan. Sovuq urush tugagandan so
‘ng, Amerikaning dunyo hukmronligiga qarshi
bo‘lganlarning yo‘q qilinishi bilan Qo‘shma Shtatlar uchun jahon imperiyasiga aylanish
imkoniyati ochildi. Siyosatshunoslar “Amerika imperiyasi” deb atalgan davlatning tashkil
topishi haqida gapira boshladilar. AQShning ilmiy va siyosiy doiralarida Amerika qudrati
AQShning jahon hukmronligini o‘rnatishning asosiy quroliga aylanishi mumkinligi
haqidagi g‘oya qat’iy o‘rnatildi. Shu bilan birga, amerikalik tadqiqotchilarning aksariyati
bipolyar tizim yemirilishidan keyingi hozirgi xalqaro vaziyatga va AQShning xalqaro
tizimdagi yangi roliga real baho berdilar. Tadqiqotchilar Qo‘shma Shtatlar mutlaq
gegemonlik rolini o‘z zimmasiga olishi va siyosatni kuchli pozitsiyadan olib borishiga
qarshi edi. Liberal akademiya tarafdorlari milliy manfaatlarni aks ettiruvchi va
mamlakatning ichki resurslarini hisobga oladigan pragmatik, muvozanatli yondashuv
tarafdori edilar.
Qozoqistonlik tadqiqotchilardan Zarina Kakenova o‘z tadqiqotlarida AQSh va
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasid
agi harbiy-siyosiy hamkorlik msalalarini tahlil qiladi.
Uning fikriga ko‘ra, Markaziy Osiyo mintaqasi xalqaro munosabatlardagi muhim
mintaqalardan biriga aylandi. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin mintaqa davlatlari bir
qator muammolarga duch keldi. Mustaqillikka erishgan yangi davlatlarning siyosatini
shakllantirish va xavfsizlik masalalariga asosan geosiyosiy vaziyat va buyuk davlatlar bilan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
294
qo‘shnichilik ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu maqolada AQSh o‘rtasidagi harbiy
-siyosiy hamkorlik.
va Markaziy Osiyo dav
latlari turli o‘lchovlarda ko‘rib chiqiladi. Avvalo, biz AQShning
harbiy-siyosiy hamkorligi dinamikasini tahlil qilamiz. mintaqaviy xavfsizlik nuqtai
nazaridan mintaqaning har bir davlati bilan. Shu munosabat bilan muhim masalalardan
biri - AQSh manfaatlar
i ko‘rib chiqiladi. Qozog‘iston hududida joylashgan Sovet yadro
qurollari atrofida. Muallif davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarni terrorizmga qarshi kurash
kontekstida tahlil qiladi. 11-sentabr voqealaridan keyin AQSh. terrorizmga qarshi urush
e’lon qildi.
Terrorizmga qarshi kurash AQShning asosiy muammolaridan biriga aylandi.
tashqi siyosat. Afg‘oniston terrorizmga qarshi kurash bo‘yicha birinchi davlatga aylandi.
Markaziy Osiyo davlatlari “jabhadagi davlatlar” sifatida tilga olingan. Mintaqaning G‘arb va
S
harq chorrahasida joylashgani bu hududni tranzit yo‘nalishlari uchun ahamiyatli qiladi.
Muallif AQSh o‘rtasidagi ushbu sohadagi munosabatlarni Markaziy Osiyo davlatlari
va NATO doirasida ko‘rib chiqaadi. Yuqorida qayd etilgan muammolar mintaqadagi
xalqaro
munosabatlarga qanday ta’sir qilishini muhokama qiladi.
Markaziy Osiyo respublikalari mustaqillikka erishgandan so‘ng Turkiya bilan yaqin
aloqalar o‘rnatilgach, turk tadqiqotchilarining mintaqa xalqlari tarixi va madaniyatiga
bo‘lgan qiziqishi yanada ortd
i. Sovetlar boshqaruvi davrida Turkiyada Markaziy Osiyo
Respublikalari bilan bog‘liq tadqiqotlar yetarli bo‘lmagani uchun ilmiy bo‘shliq yuzaga
kelgan edi. Biroq, Respublikalar mustaqillikga erishgan dastlabki yillardan boshlab
Turkiyada mintaqa bilan bog‘
liq barcha sohalardagi (iqtisodiy, madaniy) aloqalarni
kengaytirish maqsadida ham rasmiy, ham nodavlat tashkilotlar va ilmiy markazlar tashkil
topdi. Ushbu muassasalar davlatga bog‘liq rasmiy tashkilotlar, universitetlar qoshidagi
ilmiy tadqiqot markazlari
, xayriya jamg‘armalari, fondlar va jamoat tashkilotlari sifatida
faoliyat olib bormoqdi .
Turkiyalik tadqiqotchi Sait So‘nmazning “Xavfsizlik muammolarining AQSh
-
O‘zbekiston munosabatlariga ta’siri” nomli maqolasida O‘zbekiston va AQSh
munosbatlarida mintaqaviy xavfsizlik masalasi tahlil qilingan. Davlatlarning tashqi
siyosatini belgilashda samarali omillardan biri milliy xavfsizlik masalalaridir. Bu, ayniqsa,
umumiy xavfsizlik muammolarini boshdan kechirayotgan va ushbu vaziyatdan
ta’sirlangan mamlakatla
rning ikki tomonlama munosabatlariga taalluqlidir. Mustaqillikka
erishgach, O‘zbekiston ma’muriyati o‘zining asosiy tahdidini “fundamentalizm” deb bildi.
Shunday qilib, mustaqillikning dastlabki yillarida Toshkent bu tahdidni bartaraf etish
uchun Amerika Q
o‘shma Shtatlari (AQSh) bilan yaqinlashishga harakat qildi. Bunga
javoban AQSh O‘zbekistonga nisbatan keng qamrovli siyosat ishlab chiqmadi. Ammo AQSh
11-sentabr hujumlari bilan ham xuddi shunday xavfsizlik tahdidiga duch keldi. 11-sentabr
xurujlaridan keyin Markaziy Osiyoning geosiyosiy ahamiyati oshishi bilan birga
Vashington O‘zbekiston bilan munosabatlarini kuchaytirdi va ikki tomonlama
munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Umumiy tahdid tushunchasi tufayli
AQSh O‘zbekistonning geosiyosiy mavqeidan foydalanib, Tolibon ustidan g‘alaba qozondi.
Ayni paytda O‘zbekiston ma’muriyati bu urush orqali “radikal” harakatlardan ko‘p qochib
qoldi. Biroq sobiq ittifoq respublikalarida AQSh tomonidan qo‘llab
-quvvatlangan rangli
inqiloblarning paydo b
o‘lishi bu munosabatlarni buzdi. Ammo so‘nggi yillarda Kerimov
ham, Obama ma’muriyati ham O‘zbek Amerika munosabatlarini o‘zgartirishga harakat
qildi. 2011-
yildan buyon ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Chunki Pokiston ma’muriyati
bilan muammoli munosabatl
arga ega bo‘lgan AQShga yana O‘zbekiston yerlari kerak.
Ushbu tadqiqotda Sovuq urushdan keyingi davrda yagona super davlatga aylangan AQSh
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
295
va Markaziy Osiyoning eng qudratli davlati O‘zbekiston o‘rtasidagi ikki tomonlama
munosabatlar xavfsizlik masalalari kontekstida tahlil qilinadi.
“Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin AQShning Markaziy Osiyo siyosati
mavzusida doktorlik dessertatsiyasini yozgan Turkiyalik tadqiqotchi Satlik Amanov o‘z
tadqiqotlarida Siyosiy, harbiy, iqtisodiy va strategik qayta quri
sh jarayonida bo‘lgan
beshta yangi mustaqil davlatning (Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va
O‘zbekiston) paydo bo‘lishi xalqaro munosabatlar tizimida Markaziy Osiyo quyi tizimining
shakllanishini boshlab berdi. Boshqa tomondan, bu mintaq
a mintaqaviy bo‘lmagan
kuchlar bilan bir qatorda Turkiya, Rossiya, Xitoy, Eron va Pokiston kabi qo‘shni
davlatlarning manfaatlari kesishgan va ta’sir o‘tkazish uchun kurash olib boriladigan joyga
aylangan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin AQShning Markaziy Osiyo mintaqasi va u
yerdagi mamlakatlarga nisbatan “yaxlit” sifatida olib borayotgan siyosati tadqiqot
predmeti bo‘lsa, bu siyosatlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar va asosiy
tendensiyalar o‘rganilmoqda. AQSh va mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikda o‘z
aksini topgan masalalar shu doirada muhokama qilinadi. Tadqiqotda AQShning Markaziy
Osiyodagi tashqi siyosat maqsadlarini oshirish, Afg‘onistondagi amaliyotlarini davom
ettirish uchun harbiy ishtirokini oshirish, shuningdek, diplomatiya, ikki tomonlama
munosabatlar va tashqi yordam kabi tarkibiy qismlarni amalga oshirishga qaratilgan.Satlik
Amanov tadqiqotida yozilishicha, AQShning Markaziy Osiyo mintaqasi bilan aloqalari
darajasi 1990-yillar davomida siyosiy va akademik doiralarda katta munozaralarga sabab
bo‘ldi. Ba’zilar Kaspiy dengizi sohilidagi mamlakatlarning energiya boyligi mintaqani
muhim deb hisoblasa-
da, ko‘plab energetika mutaxassislari mintaqaning global energiya
bozoriga qo‘shgan hissasi Fors ko‘rfazi mamlakatlari va Rossi
yaga nisbatan ancha past,
deb hisoblashadi. Amerika Qo‘shma Shtatlari mintaqadagi xavfsizlik va iqtisodiy
manfaatlarini imkon qadar tor doirada baholasada, amerikalik siyosatchilar Markaziy
Osiyo rejimlarining ishonchliligi borasida bir qarorga kelmagan va ularning inson
huquqlari, iqtisodiy va tashqi siyosati bilan ko‘proq shug‘ullangan. Mustaqillikka
erishgandan keyingi o‘n yil ichida Qozog‘iston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Tojikiston va
Turkmaniston bilan munosabatlarni turli darajada va shiddatda rivojl
antirgan bo‘lsada,
mintaqa, uning geografik joylashuvi, quruqlikdagi yopiq ekanligi va Amerika
manfaatlaridan uzoqligi sababli bu Vashingtonning ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lmaganini ta’kidlaydi.
Xoja Ahmet Yassaviy nomidagi Xalqaro Turk-Qozoq universiteti tomonidan M. Akif
muallifligida yozilgan “Amerika Qo‘shma Shtatlarining Markaziy Osiyo siyosati”
monografiyasida AQSh va Markaziy Osiyo aloqalari tahlil qilingan. Asarda keltirilishicha
Rossiya va Xitoyga muqobil ravishda AQSh mintaqaviy xavfsizlik parametrlarini turli
formatlarda kiritishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
G.A.Hidoyatov “Основы дипломатии”
- 2022.
2.
N. Shomiy “Zafarnoma”.
-1996
3.
O‘zbek diplomatiyasi tarixidan.
-2003
4.
N.Ernazarov “O‘zbekistonning Osiyo davlatlari bilan madaniy aloqalari”.
-dis,-
2018.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
296
5.
D.B. Sayfullayev “Mustaqillik davrida O‘zbekiston diplomatiyasining shakllanishi
va rivojlanishi” .
-dis.-2017.
6.
“Taraqqiyot va hamkorlik yo‘llarida. O‘zbekiston tashqi siyosati va
diplomatiyasi”.
-1993.
7. A. X. Parpiyev
“O‘zbekiston diplomatiyasining tarixi va istiqbollari”. Maqola. 2021.
8. B. Shermuhammedov “Yangi O‘zbekiston
-xalqaro diplomatiya markaziga
aylanmoqda”. Maqola. 2022.
9.
Nuriddinov E. Становление и дальнейшее развитие на этапе обновления
страны внешнеполитической деятельности Республики Узбекистан. Е., 2021
10.
Abdunarzullayevna, S. X. (2023). O ‘ZBEKISTON
-AQSH HAMKORLIK
ALOQALARINING OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA YORITILISHI. PEDAGOGICAL
SCIENCES AND TEACHING METHODS, 2(24), 216-219.
11. Saydullayeva, X. (2022). USE OF HISTORICAL SOURCES IN ILLUMINATING THE
IMAGE OF GREAT PEOPLE. Science and Innovation, 1(5), 94-100.
12.
Komil o‘g‘li, J. N. JAMIYATDA XOTIN
-
QIZLARNING ZO ‘RAVONLIK JINOYATI
JABRLANUVCHISI BO ‘LIB QOLISHINING OLDINI OLISH MASALALARI.
13.
O‘G‘Li, J. N. K. (2023). YANGI O ‘ZBEKISTONNING SHAROITIDA ADLIYA
VAZIRLIGI YURIDIK TEXNIKUMLARI FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI.
Ta’lim fidoyilari, 4(1), 136
-141.
https://kun.uz/uz/news/2022/06/24/ozbekiston-aqsh-hamkorlik-va-
sherikchilik-aloqalari-rivojlanyapti
15.https://qalampir.uz/uz/news/ak-sh-2021-yilda-uzbekiston-bilan-yanada-
yakin hamkorlik kilmokchi-
