Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodology of modern organization of laboratory lessons
in Physics
Shavkat KARSHIBOYEV
1
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
In this article, modern procedures and methods of
organizing laboratory work in higher educational institutions of
pedagogy are researched.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp94-101
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
virtual laboratory,
method,
Phet,
power,
gravity,
quality of education.
Fizika fanidan laboratoriya mashg‘ulotlarini zamonaviy
tashkil etish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
virtual laboratoriya,
metod,
Phet,
kuch,
gravitatsiya,
ta’lim sifati.
Ushbu maqolada pedagogika oliy o‘quv yurtlarida
laboratoriya ishlarini tashkil etishning zamonaviy usullari va
metodlari tadqiq etilgan.
Методика современной организации лабораторных
занятий по физике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
виртуальная лаборатория,
метод,
Фет,
В данной статье исследуются современные методы и
приемы организации лабораторных работ в педагогических
высших учебных заведениях.
1
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute.
Samarkand, Uzbekistan. E-mail: shavkat.qarshiboyev.89@bk.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
95
мощность,
гравитация, качество
образования
.
Mamlakatimizni 2022
–
2026-
yillarda rivojlantirishning yettita ustuvor Yo‘nalishi
bo‘yicha
- Harakatlar strategiyasidan - Taraqqiyot strategiyasi sari tamoyiliga asoslangan
Davlat dasturi ishlab chiqildi. Unda maktablarda taʼlim sifatini oshirish, p
edagog-
kadrlarning bilimi va malakasini xalqaro darajaga olib chiqishga ham e’tibor qaratilgan.
Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 19-martdagi PQ-
5032-sonli qarorida:
Bugungi kunda ta’lim muassasalarida fizika fanini o‘qitish sifatini oshirish, ta’lim
jarayoniga zamonaviy o‘qitish uslublarini joriy qilish, iqtidorli o‘quvchilarni saralash,
mehnat bozoriga raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash, ilmiy tadqiqot va
innovatsiyalarni rivojlantirish hamda amaliy natijadorlikka yo‘naltirishga katta e’tibor
qaratilmoqda [1].
Shu bilan birga, sohada yechimini topmagan qator masalalar fizika sohasidagi ta’lim
sifati va ilmiy tadqiqot samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga
oshirish zaruratini ko‘rsatmoqda.
Fizika fani bo‘yicha ta’lim sifatini tubdan oshirish, yuqori malakali pedagog va ilmiy
xodimlarni tayyorlash, ta’lim muassasalarini zamo
naviy laboratoriyalar, darsliklar va
boshqa o‘quv jihozlari bilan ta’minlash, ilmiy tashkilotlarning salohiyatini rivojlantirish,
ularning faoliyatini samarali tashkil etish, ilm-
fan va ishlab chiqarish sohalari o‘rtasida
o‘zaro yaqin muloqot va hamkorlikni yo‘lga qo‘yish hamda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020-yil 29-dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida belgilangan
vazifalarning o‘z vaqtida amalga oshirilishini ta’minlash
[1] qarorida:
Fizika fanini z
amonaviy o‘qitish uslublarini, shu jumladan, axborot
-kommunikatsiya
texnologiyalarini keng joriy qilish, mashg’ulotlarda zamonaviy usul va metodlardan
foydalanishga e‘tiborni qaratish dolzarb muammolar va ularning zamonaviy yechimlari
borasida tadqiq qilingan.
Fizika nafaqat fundamental, balki eksperimental fan bo‘lganligi uchun bo‘lajak fizika
o‘qituvchisi ham mazkur soha bo‘yicha keng qamrovli nazariy va amaliy bilim hamda
ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur hisoblanadi. [2] Bundan ko‘rinadiki, har bir fizi
ka
o‘qituvchisidan fizikaning zamonaviy yutuq va kashfiyotlarini chuqur hamda mustahkam
bilish talab qilinadi, bunda esa nazariy bilimlarning o‘zi kamlik qiladi. Nazariy olgan
bilimlarni amaliyotda qo‘llashda, fizika yo‘nalishi bo‘yicha har tomonlama yetuk
malakali
kadr bo‘lishda laboratoriya mashg‘ulotlarining o‘rni beqiyosdir.
Hozirgi kunda pedagogika oliy ta’lim muassasalarida fizika sohasida ta’lim
olayotgan
talabalarga fizikadan laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkil qilishda turli xil
muammolarga duch
kelinmoqda. O‘tkazilgan pedagogik tadqiqotlar, o‘rganishlar hamda
kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, laboratoriya darslarida talabalarning fizika va matematika
fanlaridan tayyorgarligi va boshlang‘ich eksperimental ko‘nikmalarning shakllanganlik
darajalari tu
rlicha [3]. Fizika darslarida laboratoriya mashg‘ulotlarida talabalarning
laboratoriya ishini bajarishga bo‘lgan ishtiyoqi juda yuqori va aksincha layoqati juda past
bo‘lgan talabalarning mavjudligi ularni laboratoriya ishlarini bajarish va bajargan ishlar
i
bo‘yicha malaka va ko‘nikmalarni egallash juda zarur sanaladi. Yuqoridagi muammolarni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
96
hisobga oladigan bo‘lsak, laboratoriya mashg‘ulotlarini olib borishni takomillashtirish va
zamonaviy innovatsion metodlar ishlab chiqish zarur.
Fizika darslarida talabalar laboratoriya ishlarni bajarar ekan, avvalambor, fizika
kursining qaysi bo‘limi bo‘yicha ekanligiga ko‘p e’tibor beradi, mexanika bo‘limida
laboratoriya ishlari birmuncha sodda va talaba ko‘proq ishlashni talab etadi, molekulyar
fizika bo‘limida ishlar nisbatan qiziqarli, hozirgi oliy o‘quv yurtlaridagi mavjud
laboratoriyalarda bunda talaba ishlarni ko‘proq jamoa bo‘lib bajarishga harakat qiladi, bu
esa talabalarning barchasi birdek ishni bajarishi va natijalarni har bir talabaning shaxsan
o‘zi olishi
natijalarni hisoblashda ham jamoadan foydalanish ayrim talabalarning bu ishga
qiziqishini kamaytiradi. Elektr bo‘limida ishlar bu talabalar uchun birmuncha qiziq bo‘lib,
ko‘proq pedagogika institutidagai dasturlarga qaraydigan bo‘lsak, kundalik turmush tar
zi
bilan bog‘liq bo‘lgan laboratoriyalar sanaladi, talaba bu ishlarni o‘z qo‘li bilan bajarishga
qiziqadi, undan chiqadigan natijalar, ishdagi asbob-uskunalarning aksariyati elektr toki
bilan bog‘liqligi, hozirgi zamonaviy laboratoriya qurilmalarida raqamlarning ko‘rinib
turishi va ishda olingan natijalarning xatoligi kam chiqishi talabalarni qiziqishiga sabab
bo‘ladi, optika bo‘limi laboratoriya ishlari ham talabalardagi qiziqish va ishtiyoqni
birmuncha oshiradi.
Talabalar laboratoriya ishlarini bajarar ekan, guruhdagi barcha talab birdek ishlarni
bajarib natijalarni oladi deb bo‘lmaydi, bunda ko‘chrish holatlari uchrab turadi.
Shularni
hisobga olgan holda laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkil etishning zamonaviy
metodlarini tavsiya qilish zarur.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
A.A Axmedovning fikricha, talabaga laboratoriya ishini bajarishga ruxsat berishdan
oldin nazariy mavzuga doir testlarni yechishi lozim
bo‘ladi. Talaba test yechish jarayonida
mavzuga qay darajada tayyorgarlik koʻrganligini oʻqituvchi tekshirib koʻrgandan soʻng,
unga laboratoriya ishini bajarishga ruxsat beradi. Talabalar laboratoriya ishlariga yengil-
yelpi qaramasliklari va kerakli jihozlarni koʻz qorachigʻiday asrashlari uchun, shuningdek,
nazariy tayyorgarlik daraj
asini oʻqituvchi tomonidan qayd etilganidan soʻng ruxsat etilsa,
laboratoriya ishiga boʻlgan mas’uliyatni oshirgan boʻlamiz, bu esa ta’limning sifat
koʻrsatkichini oshirishga xizmat qiladi
[2].
Fizika fanidan laboratoriya jihozlariga bo‘lgan talabning jada
l ravishda oshib borishi
hamda talabalarning vaqtni to‘g‘ri taqsimlashi va unumli foydalanishlarini hisobga
oladigan bo‘lsak, laboratoriya ishlarini bajarishida axborot texnologiyalaridan foydalanish
maqsadga muvofiq bo‘ladi
[4]. Fizikada laboratoriya ishlarini zamonaviy usulda
o‘tkazishda XXI –
asr texnologiyasining rivojlanishidan foydalangan holda ta’lim
samaradorligini oshirishda bir qancha ishlar olib borilmoqda. Hozirgi kunda raqamli
texnologiyalarni fan va ta’limda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan muhim ta’
sirlaridan biri bu
virtual laboratoriyalardir.
“Virtual laboratoriya” nima? V.V. Truxin ta’rifiga ko‘ra, virtual laboratoriya
- bu
haqiqiy o‘rnatish bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri aloqa qilmasdan yoki ular mavjud bo‘lmaganda
tajribalarni amalga oshirishga imkon beruvchi dasturiy-apparatlar jamlanmasidir [4,5].
Birinchi holda, biz masofadan kirish imkoniyatiga ega bo‘lgan laboratoriya sozlamalari
bilan shug‘ullanamiz, u haqiqiy laboratoriyani, sozlashni boshqarish va olingan
ma’lumotlarni raqamlashtirish uchun dasturiy ta’minot va apparat vositalarini,
shuningdek, aloqa vositalarini o‘z ichiga oladi. Ikkinchi holda, barcha jarayonlar komputer
yordamida modellashtiriladi” [4
, 8].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
97
Virtual o‘quv laboratoriya ochiq va masofaviy o‘qitish g‘oyasiga muvofiq bo‘lib,
ta’lim j
arayonidagi moddiy-
texnik imkoniyat muammolarni oz bo‘lsa
-da, dolzarbligini
kamaytirishga yordam beradi.
D.I. Troitskiyning virtual laboratoriyalardan foydalanishning ta’lim sifatiga ta’sirini
o‘rganish bo‘yicha olib borgan izlanishlari natijalari e’tiborg
a molik. U virtual laboratoriya
ishlaridan foydalanish orqali ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish darajasining 17,7% ga
oshishiga, laboratoriya ishlarini bajarish vaqti esa 10
–
50% ga kamayishiga erishilganligini
ta’kidlaydi [4,5,6].
Hozirda fizikani o‘qitishda qo‘llanilayotgan virtual laboratoriya ishlarining
aksariyati videolavha ko‘rinishida bo‘lib, unda talabaning bevosita ishtiroki, mustaqil
qaror qabul qilishi va izlanuvchanligi bilan bog‘liq ko‘pgina jihatlar hisobga olinmagan [6]:
-ishni bajarish uc
hun lozim bo‘ladigan asbob
-uskunalarni uskunalar omboridan mustaqil
tanlab olish;
-laboratoriya ishi qurilmasini shakllantirish;
-
qurilma tarkibiy qismlarni o‘zaro mutanosib joylashtirish (dizayn);
-
o‘rganilayotgan ob’yekt parametrlarni istalgancha keng
diapazonda o‘zgartirish;
-
zarurat tug‘ilsa, qurilmaga o‘zgartirishlar kiritish.
-
zamonaviy o‘lchov
-nazorat uskunalaridan foydalanish imkoniyati.
Fizika fanini o‘qitish jarayonida axborot
-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish, laboratoriya sharoit
ida to‘liq namoyish qilish texnik jihatdan juda qiyin yoki
umuman imkonsiz bo‘lgan fizik hodisa va jarayonlarni namoyish qilish, laboratoriya
mashg‘ulotlarini sifatli o‘tkazish imkoniyatlarini kengaytirib, turli jarayonlar va
hodisalarni simulyatsiya qilishga imkon beradi [6,7].
TAHLIL VA NATIJALAR
“Physics Education Technology” (PhET) platformasi tabiiy fanlar yo‘nalishida 2001
-
yildagi Nobel mukofotining sovrindori K. Viman tomonidan yaratilgan. PhET
platformasida turli xil mavzularga oid modellar mavjud
bo‘lib, ular Java va Macromedia
flash dasturlarida yaratilgan.
PhET platformasida taqdim etilayotgan modellar Open Sourse bo‘lib, xohlagan
foydalanuvchi bepul foydalanishi mumkin.
PhET dasturini http://phet.colorado.edu platformasidan yuklab olishingiz mumkin.
PhET dasturidagi modellardan fizika, kimyo, matematika va biologiya fanlaridan dars
mashg‘ulotlarida namoyish tajribalari sifatida, virtual laboratoriya mashg‘ulotlarini
tashkillashtirishda keng foydalanish mumkin. Dasturning rasmiy platformasida
“Translated Sims” bo‘limi mavjud bo‘lib, u yerga kirib, maxsus qaydnomani to‘ldirgan
holda kerakli modelni tanlab o‘zbek tiliga tarjima qilish imkoni mavjud. Talabalarga
dasturdan foydalanish usullarini yoritish maqsadida “
Butun olam tortishish qonunini
o‘rgan
ish
” laboratoriya ishini o‘tkazish jarayonini bajarilishini keltirib o‘tamiz:[5,10]
Laboratoriya ishi: Butun olam tortishish qonunini o‘rganish
Ishning maqsadi
: PhET dasturlash muhitida Butun olam tortishish qonunini o‘rganish va
Gravitatsiya doimiysini
aniqlashni o‘rganish.
Virtual elementlar
: Dinamometr, jismlarning massasini o‘lchovchi shkala.
Nazariy qism
Yer sharoitida jismlarning tushishini va osmon jismlarining harakatini o‘rganib,
Nyuton, og‘irlik kuchi faqat Yer sirti yaqinida turgan jismgagina ta’sir etmasdan, balki
jismlar qayerda turgan bo‘lsa ham ta’sir etadi, degan xulosaga keladi. Binobarin, barcha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
98
jismlar o‘zaro bir
-
biriga tortiladi. Jismlar orasidagi o‘zaro tortishish kuchlari butun olam
tortishish kuchlari deb ataladi. Jismlarning Yerga tushishi, Oyning Yer atrofida berk orbita
bo‘ylab harakatlanishi, sayyoralarning Quyosh atrofida harakatlanishi va shunga o‘xshash
boshqa harakatlar butun olam tortishish kuchlari ta’sirida bo‘ladi.
Nyutonning butun olam tortishish qonunida takomillashib, o
‘zining to‘liq ifodasini
topdi. Bu qonun butun olam tortishish qonuni deb ataladi.
Moddiy nuqtalarning massalarini m1, va m2 bilan, ular orasidagi masofani r bilan
belgilab, butun olam tortishish qonunini quyidagi formula orqali ifodalash mumkin:
1
2
2
m m
F
G
r
=
(1)
bunda F
—
butun olam tortishish kuchi, G
—
tabiatdagi barcha jismlar uchun bir xil
bo‘lgan proporsionallik koeffisiyenti bo‘lib, bu koeffisiyent tortishish doimiysi yoki
gravitatsion doimiylik deb ataladi.
Gravitatsion doimiylikning fizik ma’nosini aniqlaylik. Aga
r, m1=m2=1kg va r=1 m
bo‘lsa, u holda (1) formuladan F=G ni hosil qilamiz. Demak, gravitatsion doimiy son qiymati
jihatidan bir-
biridan birlik masofada turgan birlik massali ikki moddiy nuqtaning o‘zaro
tortishish kuchiga teng ekan. Gravitatsion doimiyning son qiymatini birinchi marta qariyb
yuz yildan so‘ng ingliz olimi Kavendish 1798
-yilda sezgir burama tarozi yordamida
aniqladi.
Tajriba quyidagicha amalga oshirilgan. Yengil shayinga mahkamlangan har birining
massasi m ga teng bo‘lgan ikkita qo‘rg‘oshin shar elastik ip yordamida simmetrik
o‘rnatilgan (qo‘zg‘almas) M sharlar yoniga joylashtirilgan (1
- rasm).
Sharlar bir-biriga tortilganda ip buraladi. Uning buralishiga qarab tortishish kuchini
aniqlash mumkin. Ipning yuqorigi uchi sozlash moslamasiga mahkamlanib, bu moslamani
burash orqali m va M sharlar orasidagi masofani o‘zgartirish mumkin. Sharlarning massasi
m va M lar, sharlar orasidagi r masofa va tortishish kuchi ma’lum bo‘lgandan so‘ng,
gravitatsion doimiyning qiymati
2
Fr
G
mM
=
(2)
ifodadan hisoblab topiladi. Hozirgi vaqtda gravitatsion doimiyning qiymati
quyidagiga teng:
2
2
11
11
2
2
6, 67 10
6, 67 10
N m
m
G
kg
kgs
−
−
=
=
(3)
Jismlarning fazoda o‘zaro tortishishi maxsus ko‘rinishdagi moddiy bog‘lanish (vositachi)
yordamida amalga oshadi.[9-12]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
99
Ishni bajarish tartibi
1. Phet oynasining “Motion” oynasidan “Gravity Force Lab”
ni tanlang.
3-rasm.
2. Ushbu modelda jismlarning m
assasini, ular orasidagi masofani o‘zgartirish orqali ikki
jism orasidagi tortishish kuchini o‘zgarishini aniqlash mumkin.
3. Ekrandagi jismlarning massalari, ular orasidagi masofaning va kuchning qiymatidan
foydalanib Gravitatsiya doimiysining qiymatini hisoblang.
4. Simulyatsiyadagi jismlarning massasinini, ular orasidagi masofani o‘zgartirish orqali
kuchning o‘zgarishini kuzating.
5. Jismlarning massasinini, ular orasidagi masofani o‘zgartirish orqali gravitatsiya
doimiysining qiymatini hisoblang.
6. Hisoblangan kattaliklar qiymati quyidagi jadvalga yoziladi.
N M
1
(kg) M
2
(kg) F
r
G
G
o‘r
*
ΔG
ΔG
o‘r
η
1
2
3
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
100
Nazorat savollari
1.
Butun olam tortishish qonunining mohiyati nima?
2.
Gravitatsion doimiyning fizik ma’nosini aytib bering.
3.
Gravitatsion va inert massalar haqida nimalar bilasiz?
4.
Kavendish tajribasini tushuntiring.
Ushbu virtual laboratoriya ishini talaba mustaqil bajarsa, qolgan mavzulariga doir
laboratoriya ishlarni ham PhET dasturlash muhitida yoki yuqorida keltirilgan boshqa
dasturlar orqali bajara oladi.
Pedagogika oliy o‘quv yurtlari asosan maktab, akademik litseylarga o‘qituvchi
tayyorlashini hisobga olsak, oliy o‘quv yurtini bitirib boradigan talaba ish joylarida fizika
laboratoriya jihozlarining yetishmasligi yoki ularning eskirganligidan kelib chiq
ib, bo‘lajak
fizika o‘qituvchi hozirgi zamon texnologiyasidan foydalangan holda, ayniqsa, maktab
o‘quvchilarining komputer, smart aloqa vositalariga qiziqishi va ularda texnika
vositalarining mavjudligini inobotga olsak, virtual laboratoriya ishlarni qiyinchiliksiz
bajarishga imkon beradi. O‘quvchilar zamonaviy vositalar orqali ishlarni bajarsa, ularning
fizika sohasiga bo‘lgan qiziqishlari, kashfiyotchilikka bo‘lgan intilishlarini rivojlantiradi,
Bu esa o‘qituvchining ham ma‘suliyatini yanada oshiradi.
Hozirgi zamon talabi laboratoriya ishlarini bajarishda eski usullardan qochish, yangi
g‘oya va modellarga o‘tish o‘qitishning samaradorligi oshiradi [3] Albatta talaba faqatgina
virtual laboratoriya ishlarini bajarib yetarli miqdorda kasbiy mahoratini shakllantirib
bo‘lmaydi, bunda real laboratoriya ishlarining roli alohida o‘rin tutadi.
Virtual laboaratoriya ishlarini talaba mustaqil joy, vaqt tanlamasdan qo‘lidagi smart
aloqa vositalari orqali ham bajara oladi, bu esa talabada ishtiyoqni oshiradi, fanga
bo‘lgan
qiziqish va ijodkorlikni shakillantiradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda pedagogika oliy o‘quv yurtida o‘tkazgan
tadqiqotlarimiz shuni ko‘rsatmoqdaki, laboratoriya ishini bajarishdan oldin talaba fan
dasturidagi labo
ratoriya ishning mavzuga doir to‘liq yo‘riqnomasini berish va ushbu
yo‘riqnomani har bir talaba mustaqil o‘qib chiqishi va undagi o‘zi tushunmagan bilimlarni
yoki asbob
–
uskunalarni, ularning ishlashini avval o‘qituvchidan so‘rashi, ishni bajarishiga
doir
ko‘rsatmalar bilan chuqur tanishib, shundan so‘ng ish yuzasidan talaba va o‘qituvchi
orasida qisqa savol -
javob shaklida yo‘riqnomadagi keltirilgan ma‘lumotlarni
mustahkamlab olsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi. Laboratoriya ishini real va virtual shaklida
t
ashkil etish orqali talabaning bilim saviyasi oshishiga hamda o‘quv jarayonining sifat va
samaradorligi o‘sishga olib keladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 19-martdagi PQ-5032-son
qarori
2.
Ibrohimova Shahnoz Baxtiyorovna. Fizika o‘qitishda innovatsion metodlardan
samarali foydalanish Proceedings of International Conference on Scientific Research in
Natural and Social Sciences Hosted online from Toronto, Canada. Date: 5 th December,
2022
3.
A.A.Axmedov. Fizika fanidan zamonaviy laboratoriya mashgʻulotlarini bajarishda
innovatsion texnologiya. SamDU ilmiy axborotnoma 2016-yil, 1-son 168-171 betlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
101
4. Xoliqov Q.T., Qarshiboyev Sh., Sulaymanov O.A., Egamberdiyev T.X. Fizika
ta’limida online virtual laboratoriyalardan foydalanishning afzalliklari. Fan va ta’lim
integratsiyasi 2023-YIL 1-SON https://journals.uzfi.uz/
5.
R.K Scheckler, “Virtual labs: a substitute for tradition labs?”
The International
Journal of Developmental Biology, vol47, pp 231-236. 2003
6.
Черемисина, Е.Н., Антипов О.Е., Белов М.А. Роль виртуальной компьютерной
лаборатории на основе технологии облачных вычислений в современном
компьютерном образовании // Дистанционное и виртуальное обучение.
- 2012. -
№
1. -
с. 53
-60
7.
Д.И. Троицкий, Е.Е. Дикова. Виртуальные лабораторные работы в
естественнонаучном образовании. Тульский государственный университет.
Сборник научных статейXVIII Объединенной конференции «Интернет и
современное общество» IMS
-2015
, Санкт
-
Петербург, 23
-
25 июня2015 г.
8. http://phet.colorado.edu
9. Xoliqov Q.T, Zoirov S.X, Tuymanov B.T, Norqulova M.M Fizika fanidan virtual
laboratoriya ishlari va ularni bajarish usullari Uslubiy qo`llanma, Samarqand shahri,
Samarqand Davlat chet tillar instituti nashriyoti 2023yil.
10.
Sivuxin D.P. Umumiy fizika kursi. Toshkent: Oʻqituvchi, 1981
11.
M. H O’lmasova Mexanika va molekulyar fizika Akademik litseylar uchun o’quv
qo’llanma Toshkent 2010
12.
K.P. Abduraxmanov, O’.Egamov “Fizika kursi”. Darslik, Toshkent, 2010.
