Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Correct selection in boxing as a successful factor of
psychological preparation
Abdulatif MALIKZODA
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
The article analyzes the influence of socio-psychological
factors in boxing.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp242-246
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
sport,
boxing,
selection,
factor,
coach,
group
Boks sport turiga to‘g‘ri saralash psixologik tayyorlik omili
sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sport,
boks,
seleksiya,
omil,
murabbiy,
guruh
Mazkur maaqolada muallif tomonidan boks sportiga
saralashda (seleksiya qilishda) ijtimoiy-psixologik omillar
ta’sirining tahlili keltirilgan.
Правильный отбор по боксу как успешный фактор
психологической подготовки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
спорт,
В
статье
анализируется
влияние
социально
-
психологических факторов в боксе.
1
Scientific applicant, Tashkent State Pedagogical University
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
243
бокс,
отбор,
фактор,
тренер,
группа
Kirish.
Sport mashg‘ulotlarining psixologik xususiyatlari har bir sport turining o‘ziga
xos jihatlariga bog‘liq. Turli xavfli raqiblar ishtirokidagi ko‘p kunlik murakkab va shiddatli
turnirlarda muvaffaqiyatli ishtirok etish uchun bokschidan bir qator texnik-taktik sifatlar,
jismoniy ko‘rsatkichlar, yuqori darajadagi psixologik tayyorgarlik talab etiladi.
Bokschining psixologik tayyorgarligi, birinchi navbatda, kognitiv funksiyalarning
rivojlanish
darajasi, zarbalar masofasi va vaqtini his qilish, ringdagi yo‘nalish, reaksiya tezligi,
raqibning xatti-harakatlarini oldindan aytish qobiliyati, diqqat, taktik fikrlash, ikkinchidan,
sportchining psixologik holatiga bog‘liqdir.
Sportchining optimal psixologik tayyorgarligi bilan yuqoridagi sifatlar va psixologik
tayyorgarlik yuqori darajada rivojlanadi. Bu narsalar o‘ziga ishonch, jangning oxirigacha
kurashib, g‘alabaga intilish, jang oldidan qo‘yilgan maqsadga erishish uchun barcha kuchlarni
sarflash qob
iliyati, aqliy qat’iyatning muhimligi bilan ajralib turishi mumkin.
Umuman olganda, psixofiziologik va psixologik mezonlardan foydalangan holda
muvaffaqiyatni bashorat qilish ko‘proq mos keladi, ammo bu mezonlar amalda qo‘llanilmaydi.
Shu bilan birga, har
bir sport turining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda,
sportchilarning muvaffaqiyatini bashorat qilishning differensial psixologik mezonlari zarur.
Kurash murakkab sport turi bo‘lib, sportchilarning jismoniy va aqliy imkoniyatlariga turli xil
talablar qo‘yadi hamda jangovar sport turlarini bashorat qilish va tanlash sport
psixologiyasining juda dolzarb va istiqbolli vazifasidir.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, bashorat
qilish ob’yekt va aqliy faoliyatning ma’lum bir vaqtning o‘zida inson faoliyatining kelajakdagi
natijalari haqida tasavvurni shakllantirishga qaratilgan sifatlarini diagnostika qilish tartibi
sifatida belgilanishi mumkin. Sportchilarning raqobatbardosh muvaffaqiyatlarini bashorat
qilish ularning tayyorgarlik tizimining tarkibiy qismlaridan biridir. Sport faoliyatida
prognozlash muayyan ko‘rsatkichning muvaffaqiyatini, raqobat davridagi chiqishlarning
muvaffaqiyatini, butun sport karyerasi davomida chiqishlarning muvaffaqiyatini bashorat
qilishga qaratilgan. Sportda prognozlash natijalariga ko‘ra, sportchilarni seleksiya qilish va
ularni sportga yo‘naltirish mumkin.
Bunday prognozlash ularning ma’lum bir sport turi uchun muhim bo‘lgan sport
fazilatlarini ifodalash asosida amalga oshiriladi. Bu borada V.M. Volkov, V.P. Filin, E.P. Ilyin,
B.A. Vyatkin, V.L. Marishchuk, Y.M. Bludov, L.K. Serova, A.N. Nikolaev, N.B. Stambulovalar
tadqiqotlar olib borgan.
Seleksiya
jarayonining dastlabki bosqichida murabbiylar boksning o‘ziga xos
xususiyatlariga mos keladigan yangi talabgorlarning qobiliyatlari va imkoniyatlarini
aniqlashga harakat qiladi. Sport qobiliyati-
bu tug‘ma va orttirilgan jismoniy va ruhiy
fazilatlarning qul
ay kombinatsiyasi, shuningdek, sportchilarning mashg‘ulot jarayonida
ushbu fazilatlarni tez va samarali rivojlantirish qobiliyati. Sport qobiliyati tushunchasi,
shubhasiz, mukammal sog‘liq va tananing ma’lum anatomik va fiziologik xususiyatlarini o‘z
ichiga oladi. Yuqoridagi fazilatlar bir-
biri bilan chambarchas bog‘liq va qisman boshqasi bilan
qoplanishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
244
A. S. Punining ta’kidlashicha, psixologik barqarorlikning strukturasi juda rivojlangan
bo’lib, ongli, emotsional va irodaviy funksiyalar majmuasid
an iborat. Uning fikricha,
“sportchining musobaqaga tayyorgarligi uning o‘z qobiliyatiga ishonishida, o‘zini ko‘rsatishga
va g‘alaba qozonishga intilishida, hissiy qo‘zg‘alishning optimal darajada bo‘lishida, har xil
qarshiliklarga bardosh bera olishida, uning xatti-
harakati, o‘z kuchini erkin nazorat qila
olishida jamlanadi”.
G.M.Gagaeva esa tayyorlik holati tushunchasiga birmuncha boshqacha yondashadi,
ya’ni uning fikricha, u inson tanasi tizimining afferent va efferent darajalari va emotsional
-
irodaviy sifatlari bilan tavsiflanadi. Maxsus ruhiy jarayonlarning rivojlanish darajasi
bokschining ringdagi xatti-
harakatlarida, ko‘pincha maxsus mashg‘ulotlar davomida
yaxshilangan sportchining tabiiy qobiliyatining samarali rivojlanishida namoyon bo‘ladi.
Sportchining musobaqalarga tayyorlik holati tushunchasi sifatida uning
musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishi tushuniladi. Ko‘pchilik sport psixologlari
sportchining psixologik tayyorligini musobaqalar sharoitida turli xil ekstremal holatlar
ta’sirida yuzaga kelgan vaziyatlarda o‘z imkoniyatlaridan kelib chiqib optimal ravishda
qarorlar qabul qilishi, o‘z holatidan kelib chiqib tinimsiz holda xulq
-atvorini nazorat qilishi va
tartibga solishi sifatida qaraydi.
Boks trenerining asosiy vazifasi bokschining psixologik tayyorgarligini ajralmas qismi
bo‘lgan maqsad sari intilishini rivojlantirishdir. Bu xususiyatni sportchining boksga san’at
sifatidagi chuqur qiziqishi va sportdagi yuqori marralarga bo‘lgan shaxsiy qiziqishini
namoyon qilganda amalga oshirish mumkin. Trener bokschi bilan mashq jarayonidagi salbiy
va ijobiy tomonlarini ishlab chiqishi zarur.
Bokschilarda har doim jang davomida olinadigan og‘riq hissiyotlariga bardoshli
bo‘lishni, yuqori darajadagi vazifalar va charchashlar ta’sirida yuzaga keladigan
noxush
vaziyatlarni yengib o‘tishni, vaznni pasaytirishda suv hamda ovqat ratsionini chegaralashni
bilishini ta’kidlab turish kerak.
Boks sportida jang oldi holatiga, ya’ni jangdan oldin loqaydlik yoki iztirobga tushishi
kuzatiladi. Bu odatda o‘z kuchiga ishonmaydigan, musobaqa davomida o‘z tayyorgarligi va
muvaffaqiyatli chiqishi borasidagi shubhali o‘ylardan qutila olmaydigan sportchilarda
kuzatiladi.
Natijalar.
Biroq, sportni tanlash jarayonida muayyan muammolar mavjud: tanlov
ba’zan faqat murabbiyning
shaxsiy tajribasi asosida amalga oshiriladi; faqat morfologik
ko‘rsatkichlar asosida; rivojlanishi ma’lum bo‘lgan jismoniy sifatlarning rivojlanish darajasiga
ko‘ra; bashorat qilish mezonlari bo‘lib xizmat qiladigan sifatlar o‘rtasidagi munosabatlar
hisobga olinmaydi; prognozlash mezonlarining har birining ahamiyati hisobga olinmaydi;
ba’zan prognozlash jarayonida sport natijalarining o‘zi ishlatiladi; va eng muhimi, psixologik
prognozlash mezonlari amalda qo‘llanilmaydi, ularning yuqori roli deyarli barcha
taniqli sport
psixologlari tomonidan qayd etilgan. Sportchilarning potensial imkoniyatlarini hisobga
olmaslik ayniqsa, mashg‘ulotlarning dastlabki bosqichida ko‘pincha ularning mashg‘ulotlarni
tark etishiga olib keladi.
Bugungi kunda yuqori o‘quv yuklamal
ar zarurati tufayli zamonaviy sport
mashg‘ulotlari tizimida tanlovning roli keskin oshdi va tanlovning vazifalari boksning o‘ziga
xos xususiyatlariga mos keladigan yangi talabgorlarning xohish-istaklari, qobiliyatlari va
imkoniyatlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri aniqlashga bog‘liqdir. Sport guruhlari (seksiyalar,
bo‘limlar) uchun tanlov jarayonini S. M. Vaytsexovskiy [1], Mxitaryanz [2] va boshqalar uch
bosqichga bo‘lishgan:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
245
-
dastlabki sinov (birinchi darsdan 2-4 oygacha);
-
dastlabki o‘quv jarayonida izchil teks
hiruv (3-6 oy);
-
sport ixtisosligini yakuniy aniqlashga jalb qilingan shaxslarni uzoq muddatli tizimli
individual o‘rganish.
1-rasm. Tanlov jarayoni bosqichlari.
Birinchi bosqichda uch oylik mashg‘ulot (boksning jangovar asoslarini bilish
- shartli
va er
kin janglarda mashq qilish). Keyin bir oylik klassik o‘quv jarayoni va birinchi
musobaqalarda chiqish (12 unsiyali qo‘lqop (350
-400 g), niqob, kapa va bandaj bilan boks).
Masalan, basketbolda tanlov mezoni o‘sish bo‘lsa, boksda jangovar fazilatlar mavjud.
Boksdagi
ba’zi murabbiylar tanlovni sparring bilan boshlashadi. Ushbu yondashuv, qoida tariqasida,
yangi sportchilar tarkibining ko‘payishi bilan birga keladi, ammo kelajakdagi ustaning barcha
kerakli tarkibiy qismlari o‘ziga xos va sportga xos bo‘lmagan tadbirlarda namoyon bo‘ladi va
murabbiy keyingi ish uchun ob’yektni deyarli xatosiz tuzatadi. Tanlov mezonlari:
•
a’lo darajadagi sog‘liq;
•
morfofunksional xususiyatlar;
•
biodinamik parametrlar;
•
jismoniy fazilatlar;
•
psixofiziologik xususiyatlari;
•
immunologiya (simpatoadrenal tizimning ko‘rsatkichlari).
Har yili boksga iqtidorli bolalar, o‘spirinlar, yoshlar keladi. Ulardan ba’zilari yuqori
natijalarga erishgan kattalar toifasiga kiradi va keyinchalik rivojlanishda davom etadi. Biroq,
yosh chempion
larning aksariyati sport ufqidan izsiz yo‘qoladi va ular kutilgan natijalarga
erisha olmaydi. Qoida tariqasida, buning sababi uslubiy xatolardir, buning natijasida yosh
bokschilar tanasida tuzatib bo‘lmaydigan biologik va psixologik o‘zgarishlar yuz beradi
.
Bokschilar o‘tgan boks musobaqalarida qo‘lga kiritgan g‘alabalari bilan xotirjam bo‘lib
qolmasdan, muntazam ravishda o‘tkaziladigan boks mashg‘uloti va musobaqalarida yuqori
ko‘rsatkichlarga erishish uchun o‘zlarini ruhan tayyorlab borishlari lozim. Spor
t
amaliyotining keyingi natijalariga ilmiy asosda yondashilsa, bokschining oldingi
• birinchi
darsdan 2-4
oygacha
dastlabki sinov
• 3-6 oy
dastlabki o'quv
jarayonida izchil
tekshiruv
• talabgor
faoliyati 1
yilida
sport ixtisosligini
yakuniy aniqlashga jalb
qilingan shaxslarni
uzoq muddatli tizimli
individual o'rganish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
246
musobaqalarda ko‘rsatgan natijalariga qarab, uning yaqin kunlarda bo‘ladigan
musobaqalarda qanday ko‘rsatkichlarga erishishi haqida har qanday mutaxassis aniq xulosa
chiqarishga ojizlik qiladi. Musobaqalarda yaxshi natijalarga erishib yurgan bokschilar odatda
o‘zlarini kuchli bokschilar qatoriga qo‘yadilar. Biroq, kutilmaganda shu kuchli bokschi bilan
birga mashq qilib yurgan, boks musobaqalarida biror marta ham yaxshi natijaga erisha
olmagan bokschi bir qancha vaqt o‘tgandan so‘ng musobaqalarning birida yuqori natijaga
erishib, kuchli bokschilar qatoridan joy oladi. Bunday hodisalar sport sohasida tez-tez uchrab
turadi. Binobarin, murabbiydan har bir bokschi bilan bir xil mun
osabatda bo‘lishga
odatlanish, ularga ko‘zlangan maqsadga erishish yo‘llari haqida bir xil to‘g‘ri ko‘rsatma va
maslahatlar berib borish talab qilinadi. Murabbiy bokschida shunday ishonch tug‘dirmog‘i
lozimki, bokschi jismoniy mashq va musobaqalar jarayonida har kuni ichki ruhiy faollik va
mahorat kasb etib, sport ustaligi ko‘rsatkichlariga erishish darajasiga ko‘tarilsin.
Xulosa.
Kasbiy yaroqlilik har qanday mehnat faoliyatini o‘zlashtirish muvaffaqiyati va
uni amalga oshirish samaradorligiga ta’sir qiluvc
hi shaxsning individual xususiyatlarining
yig‘indisi bilan belgilanadi. Kasbiy psixologik tanlov
- bu shaxsning psixologik xususiyatlari
muayyan faoliyat talablariga muvofiqligi aniqlangan shaxslarni aniqlashni ta’minlaydigan
chora-tadbirlar majmui. Namoyishlar muvaffaqiyatining sportchilarning jismoniy va aqliy
sifatlarining rivojlanish darajasiga bog‘liqligi sport karyerasining turli bosqichlarida ma’lum
bir sport turi bilan shug‘ullanishni xohlovchilar uchun ushbu natijalarni oldindan aytib berish
zarurl
igini ko‘rsatadi.
Tanlashda bir xil miqdordagi mashg‘ulotlardan, o‘quv mashqlarining tarkibidan, ularni
bajarish intensivligi va ketma-
ketligidan, o‘qitish usullaridan foydalanish tavsiya etiladi. Agar
yoshlar 2-
3 yillik o‘quv va raqobat jarayoniga bardosh bergan bo‘lsa, unda bo‘lim juda
kamdan-kam hollarda tark etiladi.
Bokschining mezoni, xususan: sport tajribasi, janglar/g‘alabalar soni va, albatta, sport
unvoni (masalan, sport ustasi)dan iborat. Boks amaliyotida terma jamoalar uchun eng yaxshi
bokschilar orasidan tanlov qilish qiyin.
Yuqori sport natijalarining hozirgi darajasi shunchalik yuqoriki, ajoyib qobiliyatga ega
odamlar ularga yaqinlasha oladi va hatto undan ham oshib ketadi. Bu muayyan sport turi
uchun muhim bo‘lgan eng yuqori
darajadagi qobiliyatga ega bo‘lgan shaxslarni tanlashni talab
qiladi. Bundan tashqari, sportdagi tanlov masalalari tobora ko‘proq kasbiy faoliyatga aylanib
borayotgani sababli tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTL
AR RO‘YXATI
:
1.Вайцеховский, С.М. Книга тренера. Издательство: М.: Физкультура и спорт
2. Роберт Мхитарьянц. Приглашение на ринг. История развития и становления
бокса в России. ISBN: 5
-93189-001-
7 Год издания: 2007.
3. Родионов А.В. Психология –
спорту высших достижений / А.В.Родионов //
Спорт. психолог. –
2008.
–
№ 1 (13). –
С. 4
-7.
4. Сивицкий В.Г. Условия эффективности психологического сопровождения
спортсменов / В.Г.Сивицкий // Спорт. психолог. –
2008.
–
№ 3 (15). –
С. 42
-50.
5. N.Sh. Umarova, Sportchilarni psixologik tayyorlash jarayonida iroda kuchini
namoyon boʻlishining temperamental xususiyatlari.
- Fan-Cportga, 2020.
