Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Social democratic concept of a welfare state
Khabibulla YUNUSKHODJAEV
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 October 2023
Available online
15 December 2023
In the article, the idea of socialism, based on the principles of
social equality and justice, freedom, and solidarity, has
conquered the minds and hearts of the peoples of the whole
world, served the emergence and successful development of
political trends that will improve life, these realities correspond
to the trends of the 20th century. Social democrats have
expressed them in several concepts.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss9/S-pp6
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
justice,
freedom,
socialism,
Stockholm,
revolution,
equality,
solidarity,
congress,
model,
system.
Ijtimoiy davlatning sotsial-demokratik konsepsiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
adolat,
erkinlik,
sotsializm,
Stokgolm,
inqilob,
tenglik,
birdamlik,
kongress,
model,
tizim.
Mazkur maqolada muallif ijtimoiy tenglik va adolat, erkinlik
va hamjihatlik tamoyillariga asoslangan sotsializm g‘oyasi butun
dunyo xalqlari ongi va qalbini zabt etgani, hayotni qat’iy
yaxshilaydigan siyosiy yo‘nalishlarning paydo bo‘lishi va
muvaffaqiyatli rivojlanishiga xizmat qilgani, bu voqeliklar XX
asrdagi tendensiyalarga ta’sir qilishini ta’kidlab, sotsial
-
demokratlar ularni bir qancha tushunchalarda ifodalaganini
bayon etadi.
1
Independent researcher, Urgench State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
67
Социал
-
демократическая
концепция
социального
государства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
справедливость,
свобода,
социализм,
Стокгольм,
революция,
равенство,
солидарность,
конгресс,
модель,
система
.
В данной статье автор осмысливает, как идеология
социализма,
основывающаяся
на
фундаментальных
принципах социальной равноправности, справедливости,
свободы и взаимовыручки, завоевала мысли и чувства
народов мира. Она стала основой для возникновения и
прогресса политических течений, которые существенно
трансформировали жизненные условия. Воздействие этих
идей существенно определило направления развития
двадцатого столетия, причем социал
-
демократические
силы отразили эти идеи в ряде своих концептуальных
подходов.
KIRISH
. G‘arbiy Yevropa sotsial
-
demokratiyasi o‘zining samaradorligi va
ishonchliligini isbotlagan aralash iqtisodiyotni rivojlantirishda, shu jumladan hukumat
darajasida ishtirok etib, katta tajribaga ega bo‘ldi va bu fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish
hamda yu
qori darajadagi farovonlikni ta’minlashga imkon berdi.
Aynan sotsial-
reformistik kuchlar birinchi bo‘lib ijtimoiy davlat konsepsiyasini
ilgari surdilar va uni hayotga tatbiq etish uchun eng izchil shaklda kurashdilar. Shu
munosabat bilan aynan ijtimoiy davlatning sotsial-demokratik konsepsiyasi eng chuqur va
h
ar tomonlama o‘ylanganligi bilan ajralib turadi.
ADABIYOTLAR
TAHLILI
VA
METODOLOGIYA
.
Zamonaviy
sotsial-
demokratiyaning ijtimoiy davlatga munosabatini belgilaydigan asosiy tamoyillari 1989-
yilda Stokgolmda bo‘lib o‘tgan va Ikkinchi Internatsionalning 100 yilligi va Buyuk Fransuz
inqilobining 200 yilligiga to‘g‘ri kelgan XVIII Sotsialistik
Internatsional Kongressida qabul
qilingan dasturiy hujjatlarda jamlangan shaklda ifodalangan edi[1].
NATIJALAR
. Ijtimoiy tenglik va adolat, erkinlik va hamjihatlik tamoyillariga
asoslangan sotsializm g‘oyasi butun dunyo xalqlari ongi va qalbini zabt etgani, hayotni
qat’iy yaxshilaydigan siyosiy yo‘nalishlarning paydo bo‘lishi va muvaffaqiyatli
rivojlanishiga xizm
at qilgani, bu voqeliklar XX asrdagi tendensiyalariga ta’sir qilishini
ta’kidlashib, sotsial
-demokratlar ularni bir qancha tushunchalarda ifodalaydilar.
MUHOKAMA
.
Tenglik barcha insonlarning turli xil qadriyatini anglatadi va shaxs hamda ijtimoiy
taraqqiyotning erkin rivojlanishining ajralmas sharti bo‘lib xizmat qiladi. Tenglik va
shaxsiy erkinlik ajralmasdir.
Erkinlik
–
bu individual va hamkorlikdagi sa’y
-harakatlarning natijasi, insoniyat
jamiyatini ozod qilishning yagona jarayonining bir qismi. Har bir inson siyosiy
majburlovdan xoli bo‘lish, birdamlik ko‘rsatgan holda o‘z shaxsiy maqsadlari va shaxsiy
imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda harakat qilish huquqiga ega.
Birdamlik umuminsoniy tamoyil bo‘lib, u insoniylik umumiyligini va adolatsizlik
qurbonlariga hamdardlik tuyg‘usini amalda ifodalaydi.
Adolat deganda shaxsga nisbatan har qanday kamsitishlarga barham berish,
shuningdek, huquqiy va ijtimoiy imkoniyatlar tengligi tushuniladi. Bu diskriminatsiyaning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
68
tugatilishi: huquq va imkoniyatlar tengligini ta’minlash, birinchi navbatda, jamiyatning
tadbirkorlarga, davlatning insonlarga jismoniy, ruhiy va ijtimoiy tenglik imkoniyatini
yaratish bilan izohlanadi. Ikkinchidan, fuqarolarni ishlab chiqarish vositalari egalari va
siyosiy hokimiyat yetakchilariga qaramlikdan ozod qilish uchun kurash olib borishda
namoyon bo‘ladi.
Sotsial-demokratlar huquq va erkinliklar bir-birini almashtira olmasligi va ularni
bir-biriga qarama-
qarshi qo‘yish mumkin emasligidan kelib chiqib, shaxs erkinligi,
jamiyatning plyuralizmi va undagi shaxsning asosiy huquqlariga rioya etilishiga inson
qadr-
qimmatini ta’minlashning ajralmas shartlari ekanligini ta’kidlaydilar.
Ushbu asosiy tamoyillar nuqtai nazaridan va shaxs huquq hamda erkinliklarining
ajralmasligini hisobga olgan holda, sotsial-
demokratlar “demokratik sotsializm”
kategoriyasining mazmunini belgilab beradilar. Bu jamiyatda asosiy insoniy qadriyatlar
konstituts
iyaviy mustahkamlab qo‘yilgan va amalda ta’minlangan, har bir inson
demokratik rejimlarga xos bo‘lgan inson va fuqaro huquqlari kafolatlaridan foydalangan
holda o‘z shaxsiy fazilatlari va iste’dodlarini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishini
anglatadi.
Umuman olganda, ijtimoiy munosabatlar tizimi fuqarolik jamiyati, fuqarolar
tashkilotlari va ularning siyosiy birlashmalarining ijtimoiy tenglik va adolat tamoyillarini
amalga oshirishda tobora faolroq ishtirok etishiga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Boshqa
tomondan, ijtimoiy davlat sotsial-demokratlar uchun kapitalizmni demokratik
sotsializmga aylantirish yo‘lidagi muhim qadamdir.
Sotsial-demokratiyada ijtimoiy davlatning mavjudligi bir qancha omillar bilan
asoslanadi.
Birinchidan
, bozor kapitalizmining asosiy tuzilmalarining dinamik kuchlarini
rag‘batlantirish zarurati faqat bozor ijtimoiy jihatdan samarali ekanligini anglatmaydi.
Bozor kuchlari mikroiqtisodiy darajada, ya’ni korxona, firma va boshqalar darajasida
samaradorlikka e
rishish uchun asos hisoblanadi. Ammo o‘z holiga tashlab qo‘yilgani holda,
ular odatda na to‘liq bandlikni, na daromadning ijtimoiy jihatdan maqbul taqsimlanishini
yoki sanoatning geografik joylashuvini ta’minlay olmaydi. Bundan tashqari, ishlab
chiqarish va taqsimlash iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlik nuqtai nazaridan bozor
ixtiyoriga qo‘yib bo‘lmaydigan tovarlar va xizmatlar ham mavjud. Bu, birinchi navbatda,
sog‘liqni saqlash, ijtimoiy sug‘urtaning asosiy turlari, shuningdek, ko‘p jihatdan
-
ta’lim
tizimi kabi sohalardir.
Ikkinchidan
, teng imkoniyatlar prinsipiga sodiqlik va juda katta daromadlar
tengsizligi bilan imkoniyatlar teng bo‘lmasligini tan olish faqatgina siyosiy tamoyil sifatida
emas, balki ma’lum bir iqtisodiy asosga ham ega. Sotsial
-demokratiya nuqtai nazaridan
qaraganda,
teng huquqlilik yuqori iqtisodiy samaradorlikka olib keladi. Shaxsning o‘z va
jamoat manfaati uchun harakat qilish qobiliyati tengsizlik tuzilmalari bilan cheklanar ekan,
iqtisodiyotning ijtimoiy samaradorligi yetarli emasligicha qoladi
–
bu ayniqsa ayollarning
jamiyatdagi mavqeiga taalluqlidir.
Uchinchidan
, iqtisodiy masalalarda ijtimoiy adolat tamoyiliga sodiqlik sotsial-
demokratiyaning asoslaridan biri hisoblanadi. Mas’uliyat yukini “yelkalari kengroq”
bo‘lganlar ko‘tarishi, iqtisodiy yutuqlar samarasidan esa hamma bahramand bo‘lishi kerak.
Xususan, istal
gan iqtisodiy o‘zgarishlarning nojo‘ya ta’siridan aziyat chekayotganlar, agar
mavjud bo‘lsa, ozgina foyda olsa, mazkur siyosatni iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan samarali
deb bo‘lmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
69
To‘rtinchidan
,
insonlarni xoh ish joyida turli kasaba uyushmasi orqali, xoh mahalliy,
mintaqaviy yoki milliy darajadagi siyosiy jarayonlarda ishtirok etish orqali iqtisodiy
qarorlar qabul qilishda imkon qadar keng ishtirok etishiga erishishini ta’minlash. Bu
nafaqat siyosiy maqsad, balki iqtisodiy samaradorlikning muhim tarkibiy qismidir.
Beshinchidan
, sotsial-demokratlar ijtimoiy xizmatlarning ayrim turlari
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun rag‘batlantiruvchi omil bo‘lib xizmat qiladi va shu bilan
mamlakatning iqtisodiy farovonligiga hissa qo‘shadi, deb hisoblaydi[2].
Sotsial-demokratlar uchun bozor faqat ijtimoiy maqsadlarga erishish uchun zarur
bo‘lsa
-
da, u vositalardan biridir. Ular qat’iy ishonch bilan ta’kidlashadiki, bozor har qanday
vaqt va shartlarga mos keladigan yagona fenomen sifatida mavjud bo‘lmaydi. Haqiqa
tda
bozor institutlar yig‘indisidir va bu institutlarning o‘zaro ta’sir qilish usuli iqtisodiy
siyosatga muqarrar ravishda katta ta’sir ko‘rsatadi. Bozor nafaqat ayirboshlashda ishtirok
etuvchi iqtisodiy agentlar tarmog‘i, balki an’analar, qonunlar, sud am
aliyoti, bankrotlik
tartib-qoidalari, tadbirkorlik va mehnat munosabatlari, umidlar va boshqalarning
murakkab kombinatsiyasidir.
Asosiy sotsial-demokratik tamoyillar va ijtimoiy davlatga yondashuvlar aniq
mamlakatlar sotsial-
demokratik hukumatlarining dasturlari va faoliyatida o‘z ifodasini
topadi. Ularning oldida, qoida tariqasida, eng adekvat moslashuvning ancha murakkab
muammosi
paydo bo‘lib: ma’lum bir davlatning milliy xususiyatlariga sotsial
-demokratik
mafkura va siyosatni moslashtirish vazifalarini hal qilish talabi qo‘yiladi. Shu bilan birga,
sotsial-demokratlar tomonidan ijtimoiy davlat konsepsiyasi yanada boyitib,
takomillashtirib borilmoqda.
Ijtimoiy davlatning sotsial-demokratik modelining eng yorqin timsoli Shvetsiyadir.
G‘arb tadqiqotchilari bu mamlakat ijtimoiy ta’minot, sog‘liqni saqlash, oliy va o‘rta
ta’limning rivojlangan tizimini yaratishda –
ijtimoiy infratuzilmani yaratishda deyarli bir
ovozdan muhim muvaffaqiyatga erishganini ta’kidlamoqda.
Shvetsiya modelining g‘oyaviy asosini shved sotsial demokratiya mafkurasi va
amaliyotining konseptual asoslaridan birini tashkil etuvchi “xalqning umumiy burchi”
g‘oyalari tashkil qiladi.
1950 yillarda ijtimoiy davlatning jadal qurilishi davrida Shvetsiya sotsial-
demokratlari o‘z e’tiborini ijtimoiy adolat va tenglik muammolarini hal qilishga, turli
sabablarga ko‘ra jamiyatdan chetda qolgan fuqarolarni (kasallar, nogironlar, qariyalar va
boshqalar) faol ijtimoiy-
iqtisodiy jarayonlarga jalb qilishga e’tibor qaratishdi. Asosiy
islohotlar pensiya va nogironlik nafaqalarini joriy etishga (davlat pensiyasi, barcha
fuqarolar uchun qo‘shimcha mehnat pensiyasi, kasallik sug‘urtasi, bolalar nafaqasi
va
boshqalar) qaratildi.
1960 yillarda sanoat ishlab chiqarish aktivlarini tarkibiy tuzatish va yangilash
muammosi paydo bo‘lganida, Shvetsiya sotsial
-
demokratlari “O‘zgarishlar orqali
himoyalanish” shiorini ilgari surdilar, ya’ni iqtisodiyotdagi o‘zgarishlar daromadlarning
kamayi
shi yoki yo‘qolishiga olib kelmasligi lozim, deb hisobladilar. Shu maqsadlarda
mehnat resurslarini tartibga solish amalga oshirildi, bunda “birdamlikka asoslangan ish
haqi” joriy qilindi, ya’ni sohalar bo‘yicha ish haqi darajasini tenglashtirish daromadlar
ning
adolatli taqsimlanishi kafolati bo‘lib xizmat qildi[3].
Zamonaviy sharoitda Shvetsiya ijtimoiy siyosati “kambag‘allikka qarshi kurash”dan
(1900 yillarning boshlarida bo‘lgani kabi) ijtimoiy ta’minot va sog‘liqni saqlash
muammolarini hal qilishga yo‘naltirilgan. Buning sababi, 70 yillarning boshlarida, rasmiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
70
statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Shvetsiya aholisining atigi 3,5 foizining turmush darajasi
rasmiy yashash darajasidan past bo‘lganligi bilan izohlanadi[4]. Shu sababli, Shvetsiya
ijtimoiy davlatining e’tibor markazi va ko‘lami nisbatan kichik bo‘lgan “kambag‘allikka
qarshi kurash”dan boshqa vazifalarni hal qilishga o‘tishi tabiiydir.
Bugungi kunda, Shvetsiya sotsial-demokratlari tomonidan amalga oshirilayotgan
davlat ijtimoiy siyosatining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat[5]:
-
barcha fuqarolar uchun munosib turmush sharoitini ta’minlash maqsadida
daromadlarni adolatli va teng taqsimlash;
-
Shvetsiya jamiyatining turli tabaqalari o‘rtasidagi munosabatlarga, birinchi
navbatda, aholining eng kambag‘al qatlamlarining turmush sharoitini yaxshilash,
ishchilarning manfaatlarini himoya qilish uchun mo‘tadil aralashuv;
-
jamiyatning ayrim qatlamlari iste’molini tartibga solish orqali iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish.
Mazkur maqsadlarni amalga oshirish mexanizmlari sifatida quyidagilar ilgari
suriladi:
•
kasaba
uyushmalari
va
tadbirkorlar
o‘rtasidagi
munosabatlarni
markazlashtirilgan jamoaviy-shartnoma asosida tartibga solish;
•
ish haqini markazlashgan tizimini yaratish va tartibga solish;
•
biznes tizimi va davlatga qarshi ish tashlash kabi ishchilarning kuchli
vositalardan foydalanishi bo‘yicha markazlashtirilgan tizimni qo‘llab
-quvvatlash;
•
harbiy-sanoat kompleksi tomonidan hukumat va kasaba uyushmalari qarorlariga
ta’sir qilishiga yo‘l qo‘ymaslik;
•
ishchilarning ishlab chiqarishga bo‘lgan huquqlarini kengaytirishga,
iqtisodiyotning ijtimoiy-jamoaviy sektorini mustahkamlashga, ishchilarning ijtimoiy
himoyasini oshirishga qaratilgan ijtimoiy konsensus siyosatini amalga oshirishga
yo‘naltirilgan model
mexanizmini ishga tushirish.
XULOSA
. Shvetsiyada ijtimoiy davlatning eng muhim vositasi turli sinflar o‘rtasidagi
hamkorlikning “korporativistik” shakllaridan foydalanish hisoblanadi. Shvetsiya
jamiyatidagi “korporativistik” tendensiyalar juda chuqur yo‘lga qo‘yilgan. Zamonaviy
sharoitda ular tobora kuchayib bormoqda, chunki ishchilarning katta qismi xususiy kapital
va davlat apparati bilan hamkorlik qilishdan foydalanadi. Aynan Shvetsiya davlatining
ijtimoiy siyosati mamlakatdagi sinfiy kurashning rivojlanishiga to‘xtatuvchi ta’sir ko‘rsatd
i
va asosan mamlakat kasaba uyushmalari harakatida “korporativistik” tendensiyalarning
mavjudligi va kuchayishini oldindan belgilab qo‘ydi.
Ijtimoiy davlatning shved modeli va shunga mos ravishda umuman sotsial-
demokratik modeli ko‘plab siyosatchilar va olimlar tomonidan, shu jumladan
Shvetsiyaning o‘zida ham ayrim tanqidiy jarayonlardan voz kechilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.Новый программный документ Социнтерна. // Коммунист.
- 1989. -
№1.
-
С.34
-41.
2. Торлопов В.А. Социальное государство в России: анализ социально
-
политических аспектов: Дисс. ... докт. социол. наук. СПб. 1999.
-
С.23.
3. Гришин И.В. Шведская модель общественного развития // Мировая
экономика и международные отношения. 2005. № 10. –
С. 76
-77.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
71
4. Esping-Andersen G. The Three Worlds of Welfare Capitalism. -Cambridge: Polity
Press. 1990. -P.65
5. Esping-Andersen G. The Three Worlds of Welfare Capitalism. -Cambridge: Polity
Press. 1990. -P.68
