Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Enforcement and protection of civil rights
Rahimboy YUSUPOV
Shodiya SOBIROVA
Khorezm Region Legal Technical School
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 October 2023
Available online
15 December 2023
This article provides information on the creation of civil
rights, their implementation and legal protection.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss9/S-pp176-179
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
civil rights,
foundations of civil rights,
protection of civil rights,
damages,
lost profits.
Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish va himoya qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
fuqarolik huquqi,
fuqarolik huquqining
vujudga kelish asoslari,
fuqarolik huquqlarini
himoya qilish,
zarar,
boy berilgan foyda.
Ushbu
maqolada
mualliflar
tomonidan
fuqarolik
huquqlarining vujudga kelishi, ularni amalga oshirish hamda
huquqiy asoslarga ko‘ra himoya qilish haqida ma’lumotlar
berilgan.
Обеспечение и защита гражданских прав
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гражданские права,
основы гражданских прав,
защита гражданских прав,
ущерб,
упущенная выгода.
В данной статье авторы предоставляют информацию о
возникновении гражданских прав, их реализации и
правовой защите.
1
Teacher of Khorezm Region Legal Technical School.
2
Students of Khorezm Region Legal Technical School.
3
Students of Khorezm Region Legal Technical School.
4
Students of Khorezm Region Legal Technical School.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
177
Insonlar doimo bir-birlari bilan ijtimoiy munosabatga kirishgan holda yashaydilar.
Bu ijtimoiy munosabatlar orqali huquqlarini ro‘yobga chiqarish, ehtiyojlarini
qanoatlantiradilar, majburiyatlari hamda burchlarini bajaradilar. Fuqarolik-huquqiy
munosabat ishtirokchilari kimligidan, qanday ijtimoiy-
siyosiy maqomga ega bo‘lishidan
qat’i nazar o‘zlari ishtirok etayotgan fuqarolik
-huquqiy munosabatlarda bir-birlariga
nisbatan teng huquqqa egadirlar [1].
Ma’lumki, fuqarolik huquq va burchlari qonunchilikda nazarda tutilgan asoslardan,
shuningdek fuqarolar hamda yuridik shaxslarning, garchi qonunchilikda nazarda tutilgan
bo‘lmasa
-
da, lekin fuqarolik qonunchiligining umumiy negizlari va mazmuniga ko‘ra
fuqarolik huquq hamda burchlarni keltirib chiqaradigan harakatlaridan vujudga keladi.
Fuqarolik kodeksining 8-moddasiga muvofiq, fuqarolik huquq va burchlari
quyidagilardan vujudga keladi:
1) qonunda nazarda tutilgan shartnomalar va boshqa bitimlardan, shuningdek,
garchi qonunda nazarda tutilgan bo‘lmasa
-
da, lekin unga zid bo‘lmagan shartnomalar va
boshqa bitimlardan;
2) qonunda fuqarolik huquq va burchlari vujudga kelishining asosi sifatida nazarda
tutilgan davlat organlarining yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari
hujjatlaridan;
3) sudning fuqarolik huquq va burchlarini belgilagan qaroridan;
4)
qonun yo‘l qo‘yadigan asoslarda mol
-mulk olish natijasida;
5)
fan, adabiyot, san’at asarlarini yaratish, ixtirolar va boshqa intellektual faoliyat
natijasida;
6) boshqa shaxsga zarar yetkazish natijasida;
7) asossiz boyib ketish natijasida;
8) fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa harakatlari natijasida;
9) qonunchilik fuqarolik-
huquqiy oqibatlarning kelib chiqishi bilan bog‘laydigan
hodisalar natijasida.
Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi shart bo‘lgan mol
-
mulkka bo‘lgan huquqlar, agar
qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, unga bo‘lgan tegishli huquqlar
ro‘yxatdan o‘tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.
Fuqarolar va yuridik shaxslar o‘zlariga tegishli bo‘lgan fuqarolik huquqlarini,
shu jumladan, ularni himoya qilish huquqini ham o‘z xohishlariga ko‘ra tasarruf etadilar.
Fuqarolar va yuridik shaxslarning o‘z huquqlarini amalga oshirishdan voz kechishi bu
huquqlarning bekor qilinishiga olib kelmaydi, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan
mustasno.
Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish boshqa shaxslarning huquqlarini hamda
qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart. Fuqarolik huquqiy
munosabatlari ishtirokchilarining halol, oqilona va adolat bilan harakat qilishi nazarda
tutiladi.
Fuqarolar va yuridik shaxslar o‘z huquqlarini amalga oshirishda jamiyatning
ma’naviy tamoyillari va axloqiy normalarini hurmat qilishlari, tadbirkorlar esa –
ish odobi
qoidalariga ham rioya etishlari kerak.
Fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa shaxsga zarar yetkazishga, boshqacha
shakllarda huquqni suiiste’mol qilishga, shuningdek huquqni uning maqsadiga zid tarzda
amalga oshirishga qaratilgan
harakatlariga yo‘l qo‘yilmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
178
Fuqarolik huquqlari protsessual qonunchilik yoki shartnomada belgilab
qo‘yilganidek, ishlar qaysi sudga taalluqli bo‘lishiga qarab, sud, iqtisodiy sud yoki hakamlik
sudi tomonidan himoya qilinadi.
Qonunda nazarda tutilgan hollardagina fuqarolik huquqlari ma’muriy tartibda
himoya qilinadi. Ma’muriy tartibda qabul qilingan qaror ustidan sudga shikoyat qilish
mumkin.
Fuqarolik huquqlari quyidagi yo‘llar bilan himoya qilinadi:
–
huquqni tan olish;
–
huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash va huquqni buzadigan yoki uning
buzilishi xavfini tug‘diradigan harakatlarning oldini olish;
–
bitimni haqiqiy emas deb topish va uning haqiqiy emasligi oqibatlarini qo‘llash;
–
davlat organining yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organining hujjatini
haqiqiy emas deb topish;
–
shaxsning o‘z huquqini o‘zi himoya qilishi;
–
burchni aslicha (natura) bajarishga majbur qilish;
–
zararni to‘lash;
–
neustoyka undirish;
–
ma’naviy ziyonni qoplash;
–
huquqiy munosabatni bekor qilish yoki
o‘zgartirish;
–
sudning davlat organining yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organining
qonunga zid hujjatini qo‘llamasligi.
Fuqarolik huquqlari qonunda nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan ham himoya
qilinishi mumkin.
Davlat organining yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organining
qonunchilikka muvofiq bo‘lmagan hamda fuqarolarning yoki yuridik shaxsning fuqarolik
huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzadigan hujjati sud
tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
Fuqarolik huquqlarini shaxsning o‘zi himoya qilishiga yo‘l qo‘yiladi. Fuqarolik
huquqlarini shaxsning o‘zi himoya qilish usullari huquqni buzishga mutanosib bo‘lishi
hamda huquq buzilishining oldini olish uchun zarur harakatlar doirasidan chiqib
ketmasligi kerak.
Ahamiyatlisi shundaki, sub’yektlar o‘z huquqlarini amalga oshirishiga hech kim
to‘sqinlik qilishga haqli emas. Agar shunday holat sodir bo‘lsa, bunday to‘siqlar huquq
egasi tomonidan sudga murojaat etish orqali bartaraf etilishi mumkin. Ushbu qoida
nafaqat
barcha huquq sub’yektlari uchun, balki ularning shaxsiy va mulkiy huquqlari
uchun ham nazarda tutiladi.
Agar qonun yoki shartnomada zararni kamroq miqdorda to‘lash nazarda tutilmagan
bo‘lsa, huquqi buzilgan shaxs o‘ziga yetkazilgan zararning to‘la qoplanishini talab qilishi
mumkin.
Zarar deganda, huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan
yoki qilishi lozim bo‘lgan xarajatlari, uning mol
-
mulki yo‘qolishi yoki shikastlanishi
(haqiqiy zarar), shuningdek, bu shaxs o‘z huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik
muom
alasi sharoitida olishi mumkin bo‘lgan, lekin ololmay qolgan daromadlari
(boy berilgan foyda) tushuniladi.
Agar huquqni buzgan shaxs buning natijasida daromad olgan bo‘lsa, huquqi
buzilgan shaxs boshqa zarar bilan bir qatorda boy berilgan foyda bunday daromaddan kam
bo‘lmagan miqdorda to‘lanishini talab qilishga haqli.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2023) / ISSN 2181-1415
179
Davlat organi yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi tomonidan
qonunchilikka muvofiq bo‘lmagan hujjat qabul qilinishi, shuningdek ular mansabdor
shaxslarining g‘ayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi) natijasida fuqaroga yoki yuridik
shaxsga yet
kazilgan zararning o‘rni davlat tomonidan yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi
boshqarish organi tomonidan qoplanishi lozim. Bunday zararning o‘rni davlat organining
budjetdan tashqari mablag‘lari yoki fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining mablag‘lari
hisobidan qoplanadi.
Davlat organi yoki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi bekor qilingan,
ularning mablag‘lari yetishmagan yoxud davlat organining budjetdan tashqari mablag‘lari
yoki fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organining mablag‘lari bo‘lmagan taqdirda fuqaroga
yoki yuridik shaxsga yetkazilgan zararning o‘rni O‘zbekiston Respublikasining
Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan qoplanadi.
Zarar qaysi davlat organlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari
mansabdor shaxslarining aybi bilan yetkazilgan bo‘lsa, sudning qarori bilan zararning
o‘rnini qoplash ushbu organlar mansabdor shaxslarining zimmasiga yuklatilishi mumkin.
Fuqarolar va yuridik shaxslar fuqarolik huquqlarini o‘z xohishlariga ko‘ra o‘z erki
irodasi bilan o‘z manfaatlarini ko‘zlab qo‘lga kiritadilar hamda amalga oshiradilar.
Ular o‘zlariga tegishli fuqarolik huquqlarini shu jumladan, bunday fuqarolik huquqlarini
himoya qilishni ham o‘z xohishlariga ko‘ra hal etadilar [2].
Huquq sub’yektlari uchun fuqarolik huquqlarini ro‘yobga chiqarish, shuningdek
ushbu huquqlarni himoya qilish uchun zarur bo‘lgan huquqiy asoslar ham mavjud bo‘lib,
bu fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik munosabatlarida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan
nizolarning oldini olish hamda mavjud muammolarni bartaraf etish uchun xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi
.
2. Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism. Mualliflar jamoasi.
–
T.: TDYU, 2017.
