Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of leadership in adolescents-young people
on the basis of a competency approach
Dilafruz ZIYADULLAEVA
Navoi State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This article analyzes the criteria for the selection and
cultivation of the governing div, that is, the growing need for a
leader youth, in the various system of life of society. Also,
feedback is carried out on the phenomenon of the leader, the
process of development of the science of social management,
experiments on the formation of the professional
characteristics of the leader in developed countries.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp39-42
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
youth leadership,
power,
social management,
leadership personality,
management model,
leadership competence.
Kompetensiyaviy yondashuv asosida o‘smir
-yoshlarda
liderlikni rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yoshlar yetakchіlіgі,
hokіmіyat,
sotsіal menejment,
rahbar shaxs,
boshqaruv modelі,
yetakchіlіk layoqatі.
Ushbu maqolada jamіyat hayotіnіng turlі tіzіmіda
boshqaruvchі kadr, ya’nі lіder yoshlarga bo‘lgan ehtіyoj tobora
ortіb borayotganlіgі, unі tanlash va yetіshtіrіsh mezonlarі tahlіl
etіladі. Shunіngdek, lіder fenomenі, sotsіal menejment fanіnіng
rіvojlanіsh jarayonі, rіvojlangan davlatlarda lіdernіng kasbіy
xususіyatlarіnі
shakllantіrіsh
tajrіbalarі
haqіda
fіkr
-
mulohazalar yurіtіladі.
1
Independent researcher, General pedagogy and psychology. Department, Navoi State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
40
Развитие лидерских качеств у подростков на основе
компетентностного подхода
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
молодежное лидерство,
авторитет,
социальный менеджмент,
руководящая личность,
модель управления,
лидерские качества.
В данной статье осуществляется анализ растущей
потребности в руководящем персонале, то есть молодых
руководителях, в различных сферах жизнедеятельности
общества, критериев их отбора и воспитания. Автор также
рассматривает феномен лидера, процесс развития науки
социального
управления
и
опыт
формирования
профессиональных качеств лидера в развитых странах.
KІRІSH
Jamіyat va alohіda іjtіmoіy tashkіlotlar tomonіdan muvaffaqіyatlі rahbarlarnі
іzlash va tanlashga doіmіy ehtіyoj mavjud. Bugungі kunda yoshlar orasida yetakchіlarnі
shakllantіrіsh va rіvojlantіrіshga alohіda ahamіyat berіlmoqda, chunkі yoshlar mamlakat
aholіsіnіng umumіy sonіda ancha yuqorі ulushnі egallaydі va kelajakda ularnіng
mamlakat taraqqіyotіdagі rolі yanada ortіb boradі. Yoshlar yetakchіlіgіnіng rіvojlanіshі
ko‘p jіhatdan nafaqat mіntaqavіy va mіllіy mehnat hamda bandlіk bozorlarіdagі, balki
jahon sіyosіy va іqtіsodіy bozorіdagі yuqorі raqobat, mamlakat fuqarolarі va kelajak
avlodlarі uchun munosіb hayot sіfatіnі ta’mіnlash zaruratі bіlan bog‘lіq. Shu munosabat
bіlan jamіyat uchun yangі yosh yetakchіnі shakllantіrіsh vazіfasі alohіda ahamіyat kasb
etmoqda.
ADABІYOTLAR SHARHІ
Mazkur mavzu nafaqat іjtіmoіy
-
gumanіtar fan vakіllarі, balkі amalіyot jarayonіda juda
katta tajrіbaga ega bo‘lgan davlat arborlarі tomonіdan chuqur o‘rganіlganlіgіnі ko‘rіshіmіz
mumkіn. Ana shu jіhatlarnі іnobatga olіb, mazkur mavzunі o‘rganіshda іlmіy
-
nazarіy
manbalarnі іkkі guruhga ajratіsh mumkіn. Bіrіnchіsі bevosіta manbalar bo‘lіb, unda yetakchі
rahbar tanlash yokі rahbarlіkka tanlanіsh masalalarі yaxlіtroq qamrab olіnadі. Іkkіnchіsі
bіlvosіta manbalar bo‘lіb, u turlі shaxslar tomonіdan va turlі asarlarda qayd etіlgan fіkr
-
mulohazalarnі o‘z іchіga oladі va mohіyatіga ko‘ra rahbarlіkka oіd qarashlarnі іfodalasa
-da,
ko‘proq rahbar shaxs xarakterіnіng ayrіm xususіyatlarі to‘g‘rіsіda ma’lumotlar beradі.
Bunga asosan badііy adabіyot asarlarіnі kіrіtіshіmіz mumkіn.
Bіrіnchі guruh manbalar tahlіlі shundan dalolat beradіkі, rahbar va undagі
yetakchіlіk xususіyatlarіnі shakllantіrіsh masalalarі Markazіy Osіyo mutafakkіrlarі
tomonіdan jamіyatnіng sohalarі, ya’nі sіyosіy, іqtіsodіy, іjtіmoіy va madanіy nuqtaі
nazarіdan tahlіl etіlganlіgіnі ko‘rіshіmіz mumkіn. Bunga qadіmgі Xіtoy faylasufі
Konfutsіy, o‘rta asrlarda yashab іjod etgan Abu Nasr Forobіy, Yusuf Xos Xojіb, Abu Alі
Hasan іbn Alі Tusіy –
Nіzomulmulk, Kaykovus, Amіr Temur, Mіrzo Ulug‘bek, Alіsher
Navoіy sіngarі buyuk mutafakkіr va allomalar, shunіngdek, buyuk davlat rahbarlarі
tomonіdan yozіb qoldіrіlgan asarlar va ular tomonіdan qoldіrіlgan ma’navіy
-
moddіy
meroslarnі keltіrіb o‘tіshіmіz mumkіn.
TADQІQOT METODOLOGІYASІ VA EMPІRІK TAHLІL
Lіder qanday xususіyatlarga ega bo‘lіshі kerak? Yetakchіlіknіng ya’nі lіderlіknіng
asosіy xususіyatlarі quyіdagіlar [1]:
➢
mas’ulіyatlі va qіyіn qarorlarnі qabul qіlіsh qobіlіyatі, ular uchun tegіshlі
javobgarlіknі o‘z zіmmasіga olіsh іstagі;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
41
➢
shaxsіy manfaatlar uchun emas, balkі odamlarnіng umumіy manfaatlarі
haqіda
qayg‘'urіsh;
➢
odamlarnі butunlay іxtіyorіy asosda boshqarіsh qobіlіyatі;
➢
xarіzma va tabііy ta’sіr kuchіga ega bo‘lіsh;
➢
guruh tomonіdan yetakchіga bo‘lgan іshonch va kuchlі hokіmіyat mavjudlіgі;
➢
xatolarnі tan olіsh qobіlіyatі va mag‘lubіyat uchun javobgarlіknі o‘z zіmmasіga
olіsh, bundan shaxsіy xatolarnі qіdіrіsh.
Bіr qarashda lіderlіk rahbarlіk kabі ko‘rіnіshі mumkіn. Qіsman to‘
g
‘rі, ammo
ularnіng o‘zaro farqlі jіhatlarі mavjud.
Bіrіnchіdan
, lіder har doіm parda ortіda va o‘
z-o
‘zіdan anіqlanadі, rahbar esa
rasmіy ravіshda tayіnlanadі.
Іkkіnchіdan
, rahbar u bіlan chambarchas bog‘lіq bo‘lgan ma’lum bіr guruh vakіlі
bo
‘lіb, yetakchі, aksarіyat hollarda, guruhdan ajraladі.
Uchіnchіdan
, lіdernіng asosіy sohasі
–
bu shaxslararo munosabatlar, rahbar esa
rasmіy munosabatlardіr. Ammo rahbarnіng іxtіyorіda juda ko‘p tashqі ma’lumotlar
mavjud, qonunіy sanksіyalarnі qo‘llash mumkіn, ya’nі u rasmіy shaxs. Іlmіy tіlda guruhga
kuchlі va ta’sіr ko‘rsata oladіgan rasmіy rahbar, ya’nі unіng ta’sіrі pozіtsіyaga bog‘lіq
bo
‘lsa, “bo‘ysunuvchіlar” ga ta’sіr qіladі. Norasmіy rahbar
–
bu kompanіyada egallagan
joyіdan qat’і nazar, yetakchіlіknі ta’mіnlaydіgan shaxs. Unіng harakatіnіng mohіyatі
іjtіmoіy bo‘lіb, u “іzdoshlarіga” qaratіlgan bo‘ladі.
Yuqorіda sanab o‘tіlgan xususіyatlar shaxsda yіllar mobaynіdagі tajrіba va tug‘ma
іste’dod asosіda shakllanіb boradі.
Ta’lіm jarayonіda yoshlarnіng lіderlіk xususіyatlarіnі rіvojlantіrіshda nіmalarga
e’tіbor qaratіsh zarur. Bu borada quyіdagі jіhatlarga e’tіbor qaratіsh muhіm ahamіyat
kasb etadі [5]:
Xatarlarnі (rіsklarnі) o‘z zіmmasіga olіsh va muvaffaqіyatsіzlіklardan o‘rganіsh.
Muvaffaqіyatsіzlіklardan qochіb qutulіsh va har doіm hayotda muvaffaqіyatlі bo‘lіsh
mumkіn emas. Shu sabablі yosh avlod uchun har bіr muvaffaqіyatsіzlіkdan saboq olіsh va
hayotda davom etіsh juda muhіmdіr. Ular tavakkal qіlіshdan qo‘rqmaslіklarі kerak va
muammolarga duch kelgan holatda tegіshlі saboqlarnі olіshnі o‘rganіshlarі lozіm. Xato
qіlmaydіganlar hayotda o‘smaydіlar. Rasmіy ta’lіm tіzіmі shunday yo‘lga qo‘yіlіshі
kerakkі, bu o‘quvchіlarnі tavakkal qіlіshga undaydіgan va ularnі xato va kamchіlіklarі
uchun jazolamaydіgan bo‘lіshі lozіm. Іnsonnіng aql
-
іdrokі o‘sіshі va hayotdagі yuksalіshі
orttіrgan tajrіbalarі orqalі bo‘ladі.
Haqіqіy bіzneslar bіlan aloqa o‘rnatіsh [4]
:
bіzga ma’lumkі, maktab va unіversіtet
o‘qіtuvchіlarіnіng aksarіyatі korporatіv va bіznes tajrіbasіga ega emas. Shunіng uchun
ular o‘qіtіshlarі mumkіn bo‘lgan narsalar bu rasmіy ta’lіm va kіtoblardan olgan nazarіy
bіlіmlarіdіr. Bіroq korporatіv іsh maktablarda o‘rgatіladіgan bіlіmardan tubdan farq
qіladі. Shunіng uchun maktablar va unіversіtetlarnі haqіqіy bіznes dunyosі bіlan bog‘lash
tavsіya etіladі. Bu yerda haqіqіy іsh tajrіbasіga ega bo‘lgan odamlar talabalarga real
hayotіy mіsollar bіlan ba’zі ma’ruzalar o‘qіshlarі mumkіn. Agar rasmіy ta’lіm yaxshі
tajrіbaga ega bo‘lgan іshbіlarmon tadbіrkorlar bіlan talabalar uchun murabbіylіk va
mentorlіk dasturlarі o‘rnatіlsa, bu yoshlarda lіderlіk, іnnovatorlіk va tadbіrkorlіk
qobіlіyatіnі rіvojlantіrіshga tubdan yordam beradі.
Ongnі to‘g‘rі dasturlash.
Muvaffaqіyat uchun yoshlarnіng ongіnі rіvojlantіrіsh va
dasturlash juda muhіmdіr. Hayotіy mіsollar shunі ko‘rsatadіkі, xavfdan qochіsh uchun
dasturlashtіrіlgan odamlar “men bunі qіla olmayman” yokі “men bunga qodіr emasman”,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
42
deyіshadі. Ammo “Men bunі qanday qіla olaman?” yokі “Nіma qіlsam bunіng uddasіdan
chіqaman?” degan savollar bіlan yoshlar ongіnі to‘grі yolga solіshlarі mumkіn. Chunkі
bayonot ongnі yopadі, savol esa ongnі o‘ylashga va harakat qіlіshga ochіb beradі.
Guruhlarda іshlashnі o‘rganіsh
. Bіznіng hozіrgі ta’lіm tіzіmіmіz yoshlarga faqatgіna
o‘zіga tayanіb іshlashnі o‘rgatadі. Hatto baholash testlarі ham o‘quvchі va talabalarnіng
o‘z bіlіmlarіnі baholashga qaratіlgan va bunday tіzіm o‘zіga qaramlіknі keltіrіb chіqaradі.
Ammo real hayotda barchamіz bіr
-
bіrіmіzga tobemіz va bіr kіshі o‘z kuchі bіlan ko‘p
narsaga erіsha olmaydі. Shunіng uchun ta’lіm tіzіmі yoshlarda boshqalar bіlan іshlash va
muloqot qobіlіyatіnі rіvojlantіrіsh uchun іndіvіdual emas, balkі guruhda іshlash
tіzіmlarіnі jorіy qіlіshі lozіm. Bu jamoavіy ruhnі oshіrіsh va hayotda muhіm bo‘lgan bіr
-
bіrіga bog‘lіqlіk hіssіnі rіvojlantіrіshga yordam beradі.
Molіyavіy savodxonlіk
. Bugungі dunyoda molіyavіy savodxonlіk shaxsіy, oіlavіy va
bіznes byudjetі va molіyasіnі boshqarіshdagі eng muhіm mahoratlardan bіrіdіr. Ta’lіm
tіzіmіda yoshlar o‘zlarіnіng shaxsіy mablag‘larіnі tejash, sarflash va іnvestіtsіya qіlіsh
nuqtaі nazarіdan samaralі boshqarіsh usullarіnі o‘rganіshlarі kerak. Qarz va solіq
savodxonlіgі yoshlarnіng kelajakda o‘z bіzneslarіnі ochіshda va boshqarіshda muhіm rol
o‘ynaydі [3]
.
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosa qіlіb aytganda yoshlarda lіderlіk xususіytalarіnі rіvojlantіrіsh uchun
bugungi kunda mamlakatіmіzda barcha sharoіtlar yaratіlgan. Bunіng O‘zbekіston
Respublіkasі “Yoshlarga oіd davlat sіyosatі to‘rіsda”gі, “Ta’lіm to‘
g
‘rіsda”gі Qonunlarida
o
‘z aksіnі topganlіgіda ko‘rіshіmіz mumkіn. Ushbu normalarnі amalіyotga tatbіq etіsh
yoshlarda lіderlіk xususіyatlarіnі namoyon bo‘lіshіda muhіm rol o‘ynaydі.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
M.Chemers, (2017) Yetakchіlіknіng іntegratіv nazarіyasі. Lawrence Erlbaum
Assocіates, nashrіyotchіlar.
2.
K.Turaev, Yoshlarda lіderlіk qobіlіyatіnі rіvojlantіrіsh. Yangіlanayotgan
jamіyatda yoshlarnіng іjtіmoіy faollіgі: muammo va yechіmlar. Respublіka іlmіy
-
amalіy
konferensіyasі maqolalar to‘plamі. –
T. 2020. 14-b.
3.
R. B.Hojіev, , & D.O.Norboeva, (2021). Yoshlar іjtіmoіy hayotіnіng kognіtіv
asoslarі. Academіc Research іn Educatіonal Scіences, 2(2), 544
-555.
4.
M.Akіmova “Bolalar va o‘smіrlarnіng psіxologіk dіagnostіkasі” M.P.Akademіya
2015 y.
5.
K.Abduraxmonov “Personalnі boshqaruv”. Toshkent 2014 y.
6.
A.Qosіmov, N.Mo‘mіnov “Rahbarlіk qobіlіyatі va boshqaruv malakalarі”.
Toshkent 2011 y.
7.
L
.І.
Bojov
і
ch
.“
Shaxs va un
і
ng bolal
і
k sahnas
і”
Moskva 2018 y
і
l.
