Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Description of legal terms in educational integration
Shakhribonu SIROJIDDINOVA
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This article covers the definition of legal terms in the
integration of education. Further work on this issue will be
studied and analyzed. More attention was paid to the description
of legal terms and relevant suggestions were made.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp80-88
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
legal terms,
law,
terminology,
integration,
education,
linguistics,
speech.
Taʼlim integratsiyasida huquqiy atamalar tavsifi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yuridik atamalar,
huquq,
atamashunoslik,
integratsiya,
ta’lim,
tilshunoslik,
nutq.
Mazkur
maqolada
muallif
tomonidan
ta’lim
integratsiyalashuvida huquqiy atamalarning tavsifi yoritiladi.
Ushbu masala boʻyicha oldingi ishlar oʻrganiladi va tahlil qilinadi.
Shuningdek, huquqiy atamalar tavsifiga koʻproq e’tibor qaratilib,
tegishli takliflar beriladi.
Описание
юридических
терминов
в
сфере
образовательной интеграции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
юридические термины,
право,
В данной статье рассматривается определение правовых
терминов в сфере интеграции образования. Дальнейшая
работа по этому вопросу будет изучена и проанализирована.
1
PhD, Samarkand State Institute of Foreign Languages
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
81
терминология,
интеграция,
образование,
языкознание,
речь
Больше внимания было уделено описанию юридических
терминов и внесены соответствующие предложения
.
Muammo bayonoti.
Zamonaviy tilshunoslik tilni tizim sifatida tushunadi va o
ʻ
rganadi. Til va
uning darajalarini
oʻ
rganishda izchillik tilshunoslikning asosiy tamoyillaridan
biridir. Tilning tizimli tabiatini idrok etishga yondashuvlarning xilma-xilligi til
tizimining
oʻ
zi, uning darajalari va birliklarining murakkabligi, xilma-xilligi, k
oʻ
p
qirraliligi, nomuvofiqligi va
oʻ
zgaruvchanligini k
oʻ
rsatadi. Tilning butun k
oʻ
p
oʻ
lchovli tabiati nutq orqali ifodalanadi.
Diskurs (fransuzcha
—
nutq) s
oʻ
zning keng ma
’
nosida - bu matnni tushunish
uchun zarur b
oʻ
lgan til amaliyoti va ekstralingvistik omillarning murakkab birligi
(hissiy idrok etish mumkin b
oʻ
lgan shakllarda namoyon b
oʻ
ladigan muhim xatti-
harakatlar), ya
’
ni muloqot ishtirokchilari haqida tushuncha berish; ularning
munosabati va maqsadlari, ishlab chiqarish shartlari va xabarni idrok etish.
An
’
anaga k
oʻ
ra, nutq tartibli yozma, lekin k
oʻ
pincha alohida mavzuning nutq xabari
sifatida qabul qilingan [4].
Zamonaviy olimlar nutqni murakkabroq hodisa deb hisoblaydi. Ayrim
Yevropa tillarida fransuz, ingliz tiliga ekvivalent atama, diskurs (e) y
oʻ
qligi sababli
k
oʻ
pincha nutq matn bilan identifikatsiya qilinadi va bundan tashqari, ilgari faqat til
amaliyoti nutq tushunchasi doirasiga kiritilgan edi. Bu boradagi tadqiqotlar hajmi
oshgani sa
yin, diskursning mazmuni yozma va ogʻzaki nutq boʻylab kengaydi.
Nutq shunchaki matn yoki dialogik tuzilmani emas, balki turli funksiyalarni
(ritmik, havola, semantik, hissiy-baholash va boshqalar) bajaradigan murakkabroq
hodisa sifatida qaraladi.
Huquqiy nutq ijtimoiy voqelikdagi ishlarning holatini t
oʻgʻ
ri tavsiflashga va
uni
oʻ
zgartirish b
oʻ
yicha harakatlarni amalga oshirishga qaratilgan b
oʻ
lib, bu
huquqiy nutqning maqsadini ushbu nutq turiga xos b
oʻ
lgan ushbu voqelikni
normallashtirish va tartibga solishga qaratilgan. Huquqiy nutq tilining
oʻ
ziga xosligi
maxsus tushunchalar, siyqasi chiqqan va idoraviy iboralarning keng q
oʻ
llanilishida,
cheklangan janr va stilistik vositalardan doimiy foydalanishda, past kontekstlilik va
boshqalarda ifodalanadi.
Huquqiy matnlar huquqshunoslikning asosiy tushunchalarini
oʻ
z ichiga oladi
va ularning mazmunini izohlaydi. Ular tugallangan harakatlarning qonuniyligini
baholash mezonlarini
oʻ
z ichiga oladi, qonunni q
oʻ
llash texnologiyasini tavsiflaydi,
axborot pretsedentlarini yaratadi, qiymat xususiyatlariga ega, shuningdek,
ifodalangan voqelik sifatida ham, ijtimoiy-madaniy tuzilma sifatida ham qabul
qilinadi.
Eng s
oʻ
nggi tadqiqotlar va nashrlarni tahlil qilish.
Huquqiy matn huquqni ifodalashning eng muhim hayotiy shakllaridan
biridir. Yuridik hujjat yoki huquqiy axborotning boshqa yozma tashuvchisi matn
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
82
xususiyatlariga,
oʻ
ziga xos lingvistik ifodaga ega. Tilshunoslar va
huquqshunoslarning qarashlarida mavjud qarama-qarshiliklarga qaramay,
k
oʻ
pchilik har bir matn ma
’
lumot uzatish maqsadida ma
’
lum bir tarzda tashkil
etilgan leksik (lingvistik), mantiqiy va grammatik asosga ega ekanligiga q
oʻ
shiladi.
Shubha y
oʻ
qki, yuridik matnlar funksional maqsadi va pragmatik rolidan q
at’i nazar,
bir xil asoslarga ega. Funksional maqsadiga qarab, yuridik matnlar ma
’
lum bir
tashkilot, tamoyillar va amalga oshirish qoidalarida farqlanadi, Huquqiy matnlar
ikkita funksional uslublar doirasida taqdim etilishi mumkin, ya
’
ni: rasmiy
ishbilarmonlik va ilmiy uslublar. Rasmiy biznes uslubi ma
’
muriy uslub yoki biznes
nutqi deb ham ataladi. Aytish kerakki, bu matnlarning jamiyatdagi
oʻ
rni nihoyatda
katta. Rasmiy biznes uslub rasmiy ishbilarmonlik munosabatlari, davlat siyosati,
shuningdek, huquq sohasiga xizmat qiladi. U davlat hujjatlari, qonunlar, farmonlar,
qarorlar, shartnomalar, y
oʻ
riqnomalar, nizomlar, rasmiy xabarlar, xizmat xatlari,
tilxatlar, muassasalardagi har xil turdagi matnlar (ma
’
lumotnoma, ariza, hisobot va
boshqalar) kabi matnlar orqali amalga oshiriladi. Matnning yaratilishi, shuningdek
uning ishlashi pragmatik y
oʻ
naltirilgan, chunki har qanday matn, shu jumladan
huquqiy, ma
’
lum bir maqsadli belgi paydo b
oʻ
lganda yaratiladi va ma
’
lum
kommunikativ sharoitlarda ishlaydi, qoida tariqasida, rasmiy biznes uslubi
doirasida, yoki ikkita kichik soha ajratiladi: qonunchilik va ish yuritish, yoki
ma
’
muriy va ish yuritish, yoki uchta pastki qatlam: diplomatik pastki qatlam, hujjatli
pastki qatlam va kundalik biznes pastki qatlam. Shu bilan birga, diplomatik pastki
uslub bunday matnlarda taqdim etiladi. diplomatik nota, hukumat bayonoti sifatida.
Hujjatli sub-uslub davlat va jamoat tashkilotlarining, shuningdek fuqarolarning
rasmiy hujjatli faoliyatiga xizmat qiluvchi kodlar, turli xil aktlar kabi matn turlari
bilan ifodalanadi
Umumiy muammoning ilgari hal etilmagan qismlarini ajratib
k
oʻ
rsatish.
Qonunchilik matnining xususiyatlariga kelsak, u
oʻ
z mazmuniga k
oʻ
ra aniq va
ayni paytda tushunarli b
oʻ
lishi kerakligiga shubha y
oʻ
q. Qonunlar matnlari boshqa
turdagi matnlarga qaraganda boshqacha k
oʻ
rib chiqiladi. Har bir qonun boshqalari
bilan chambarchas bo
gʻ
liq, shuning uchun ham qonundagi bo
gʻ
lanishlarni tavsiflash
uchun izchillik lingvistik tushunchasi yetarli emas. Qonunda boshqa qonunlarga
yoki qonun doirasidagi matnning ayrim qismlariga havolalar shuni k
oʻ
rsatadiki,
qonunlar advokat faoliyatiga xos b
oʻ
lgan, advokatlar tomonidan ishlab chiqilgan va
oʻ
ziga xos matn shakliga ega b
oʻ
lgan axborot tashkilotining alohida turi hisoblanadi.
Qonun hujjatlarining boshqa huquqiy matnlar bilan solishtirganda holatiga kelsak,
shuni ta
’
kidlash kerakki, agar qonun matnlarini yuqori darajadagi matnlar deb
hisoblasak, xususan, havola sifatida huquqiy tushunchalar talqini uchun qonunchilik
atamalarini til shakli, q
oʻ
llanilishi va mazmuni jihatidan standart sifatida k
oʻ
rish
mumkin.
Qonunchilik matnini tashkil etish jarayonida atamalardan foydalanishning
oʻ
ziga xos xususiyatlarini
oʻ
rganish shubhasiz qiziqish uy
gʻ
otadi. Shakllangan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
83
terminologiya bazasi mutaxassisga samarali ma
’
lumot almashish, natijada samarali
oʻ
zaro hamkorlik qilish va
oʻ
z kasbiy vazifalarini bajarish imkonini beradi [1].
Maqolaning maqsadi.
Zamonaviy ensiklopedik manbalarda atamalar (lot. terminus- chek,
chegara, oxiri)
“
ma
’
nolari tegishli ilmiy nazariya kontekstida aniqlangan s
oʻ
zlar yoki
s
oʻ
z birikmalari (murakkab yoki tavsiflovchi)
”
deb talqin qilinadi) yoki umuman
bilimning har qanday sohasi boʻyicha. Shu maʼnoda atamani aniqlashtirishning tez
-
tez uchraydiga
n muammosi ularning taʼrifini, omonimlarni yoʻq qilishni va fikrlash
olamini majburiy ravishda belgi
lashni nazarda tutadi”.
Terminlar tilshunoslik toifalariga kiradi, lekin ular mantiq kategoriyasi
b
oʻ
lgan tegishli tushunchalarga nom beradi. Konsepsiya va atama
oʻ
rtasida, qoida
tariqasida, oraliq aloqa b
oʻ
lishi mumkin, ya
’
ni: tushunchaning ta
’
rifi (ta
’
riflari). Bu
atama muayyan ishla
b chiqarish, fan yoki san’at sohasining maxsus tushunchasiga
taalluqli b
oʻ
lganligi sababli, yuridik atama huquqshunoslik sohasidagi
tushunchaning nomidir. Terminlarning
oʻ
ziga xosligi, birinchi navbatda, ularning
ixchamligi, aniqligi, tizim shartliligi va bir ma
’
noliligidadir. Maxsus huquqiy
terminologiyani
oʻ
ta murakkab yuridik iboralar va s
oʻ
zlar yi
gʻ
indisi bilan cheklab
b
oʻ
lmaydi. [2]
Asosiy material taqdimoti.
Lingvistik
adabiyotda
atamalar
paradigmatik
munosabatlarning
konservativligiga ega ekanligi, ya
’
ni ular sintagmatik bo
gʻ
lanishlarda cheklanmagan
holda semantik paradigmada qat’iy belgilang
an
oʻ
rinni egallashi t
oʻgʻ
ri ta
’
kidlangan.
Terminologiya lu
gʻ
atning
oʻ
ziga xos turi b
oʻ
lib,
oʻ
ziga xos xususiyatga ega
Leksik birliklarning bu qatlamini umumiy s
oʻ
zlardan ajratib turuvchi va shu
tariqa tilning leksik tizimida alohida o
ʻ
rin tutadigan tarkibiy, semantik, s
oʻ
z yasovchi
va uslubiy xususiyatlari. Terminologiyadagi semantik munosabatlar tahlili ishda
taqqoslangan ingliz va rus tillarining leksik tizimidagi munosabatlarni ochib
berishga imkon beradi.
Huquq atamalarining jamiyat hayotida tutgan
oʻ
rni
oʻ
z huquqlarini anglashi,
xalqaro munosabatlarning kengayishi munosabati bilan tobora yaqqol namoyon
b
oʻ
lmoqda.
Yuridik termin
ologiyada asosiy foiz an’anaviy tarzda yuqori darajada
ixtisoslashgan, bir ma
’
noli atamalardan iborat.
Tarkibida bir umumiy yadroga ega boʻlgan, butun soʻz zanjirlarini biriktira
oladigan murakkab terminologik birliklarning hosil boʻlish xu
susiyatlarini tahlil
qilish shuni koʻrsatadiki, bunday terminologik shakllanishlar ularning semantik
tuzilishining sezilarli murakkabligi bilan ajralib turadi.
Murakkab terminologik birliklarning semantikasi va sintaksisi
oʻ
zaro bo
gʻ
liq
b
oʻ
lib, ularning mavjudligi har bir birlikning keyingi rivojlanishini belgilaydi.
Terminologik birikmalarning eng katta soni ikki komponentli birikmalardir.
Polisemantik atamalar ikki komponentli birikmalarda ham uchraydi, lekin juda kam.
Bu tushunarli, chunki atamani tashkil etuvchi komponentlar sonining k
oʻ
payishi
noaniqlik paydo b
oʻ
lishining oldini oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
84
Atamalar yaratish jarayoni jamiyatning moddiy va ma
’
naviy madaniyatini
rivojlantirish jarayonida sodir b
oʻ
ladi.
“
Ilm-fan, madaniyat, ishlab chiqarish
faoliyatining har qanday sohasi terminologiyasi tarixi ayni paytda tabiat va jamiyat
haqidagi bilimlarning rivojlanish qonuniyatlari haqidagi hikoyadir
”
.
Terminologiya fan tilining asosidir. Terminologiyaning rivojlanish
qonuniyatlari va xususiyatlarini tahlil qilish terminologiyaning fan sifatidagi asosiy
vazifasi, chunki
“
busiz zamonaviy terminologiya alohida tadqiqotlar natijalarini
umumlashtirmasdan va ularni sharhlashga urinishlarsiz, maxsus lu
gʻ
at
qatlamlarining ma
’
lum jihatlarini belgilab beruvchi sof tavsifiy fanga aylanish xavfi
ostidadir. va shuning uchun fan mutaxassislariga terminologik hodisalarning
mohiyati haqida tushuncha bera olmaydi
”
[3].
Bu atama kasbiy va ilmiy aloqalarni optimallashtirish va odamlarning amaliy
faoliyati natijalarini aks ettirish vositasi b
oʻ
lib, inson bilishini rivojlantirishga
yordam beradi.
Atamalar qonun (boshqa normativ-huquqiy hujjat) mazmunini bayon
qilishda foydalaniladigan tushunchalarning o
gʻ
zaki belgilaridir.
Qonun matnlarida uch xil atama q
oʻ
llaniladi:
a) odatiy ravishda ishlatiladigan, ya
’
ni umumiy qabul qilingan, taniqli his
qilish; masalan,
“
tuzilma
”
,
“
bino
”
,
“
hujjat
”
;
b) maxsus-texnik, ya
’
ni maxsus bilim-texnologiya, tibbiyot, iqtisodiyot,
biologiya sohasida qabul qilingan ma
’
noga ega b
oʻ
lgan, masalan,
“deposit”
,
“
sanoat
korxonasi
”
;
v) maxsus-huquqiy, ya
’
ni muayyan huquqiy tushunchaning
oʻ
ziga xosligini
ifodalovchi maxsus huquqiy ma
’
noga ega; masalan,
“
garov
”
,
“
egalik qilish
”
,
“
qarzni
oʻ
tkazish
”
.
Maxsus huquqiy terminologiyani
oʻ
ta murakkab yuridik iboralar va s
oʻ
zlar
yi
gʻ
indisi bilan cheklab b
oʻ
lmaydi. Qonunlar va boshqa me
’
yoriy hujjatlarda oddiy,
k
oʻ
p q
oʻ
llaniladigan iboralar va s
oʻ
zlar aslida
oʻ
ziga xos huquqiy mazmunga ega
b
oʻ
lib, ayrim hollarda ular umumiy q
oʻ
llaniladiganidan farq qiladi.
Darhaqiqat, qonunning har bir formulasi
oʻ
ziga xos huquqiy ma
’
noni
oʻ
z
ichiga oladi, uni
oʻ
zlashtirish puxta professional huquqiy bilimlar yordamida
erishiladi.
Huquqiy nutqdagi terminologik lu
gʻ
at bir qator talablar bilan belgilanadi:
- terminologiyaning birligi: xuddi shu atama (masalan,
“
rasmiy
”
,
“
kichik
”
)
huquqiy nutqning ushbu qismida (va barcha boshqa normativ hujjatlarda) xuddi
shu ma
’
noda q
oʻ
llanilishi kerak;
- atamaning umumiy e
’
tirofi: s
oʻ
zlar
“
ixtiro qilingan
”
, qonun chiqaruvchi
tomonidan faqat ushbu qonun uchun
oʻ
ylab topilmasligi yoki unda qonun loyihasini
u yoki bu ishlab chiquvchi tomonidan qandaydir maxsus ma
’
noda ishlatilmasligi
kerak, atamalar barcha b
oʻ
limlarda q
oʻ
llanilishi kerak. huquqiy nutq;
- atamalarning barqarorligi: ularning huquqiy nutqda q
oʻ
llanilishi barqaror
b
oʻ
lishi kerak, ularning har bir yangi qonun bilan ma
’
no
oʻ
zgarmasligi kerak;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
85
- huquqiy atamalarning murakkabligiga qaramay, huquqning s
oʻ
zlari va
iboralari huquqiy nutq doirasida q
oʻ
llanilganda uning normalarining mazmuni
haqida t
oʻgʻ
ri tasavvurga ega b
oʻ
lishi kerak.
Ingliz va rus tillarida huquqiy nutq tizimlarini tahlil qilish juda qiyin, chunki
biz atamalarning
oʻ
zlari bilan emas, balki turli xil huquqiy tizimlar va shunga mos
ravishda turli xil huquqiy nutqlar bilan shu
gʻ
ullanishimiz kerak. Lu
gʻ
at yozishmalari
leksik birlik haqidagi aniq fikrni aks ettirmaydi, chunki ikki tildagi
oʻ
xshash atamalar
turli tushunchalarni ifodalaydi. Misol uchun, inglizcha
“
prokuror
”
atamasi
“
prokuror
”
degan ma
’
noni anglatadi, ammo ingliz tilida s
oʻ
zlashuvchi
oʻ
quvchi rus
tilida s
oʻ
zlashuvchi
oʻ
quvchidan farqli narsani tasavvur qiladi.
Huquqiy nutqni aniqroq tavsiflash uchun tavsiya etilgan nutq shartlarini
tahlil qilish va tasniflashni shakllantirish kerak, bu tasniflash uchun asoslarni
tanlash zarurligini anglatadi. Birinchi va asosiy sabab - bu atama professional yoki
ixtisoslashgan nutqqa tegishli.
A. S. Pigolkin tomonidan ishlab chiqilgan tasnif vertikal va gorizontal
tamoyillarga muvofiq yaratilgan. Vertikal tasniflash asosiy qonun va boshqa qonun
hujjatlarida mustahkamlangan terminologik lu
gʻ
atdan boshlanadi. Bu barcha
ishlatiladigan atamalarni birlashtirgan umumiy huquqiy terminologiya huquq
sohalari va eng keng tushunchalarni belgilaydi.
Gorizontal terminologiya tarmoqlararo va tarmoq tamoyillariga asoslanadi.
Tarmoqlararo terminologiya huquqning bir qancha sohalarida (
“
moddiy
javobgarlik
”
,
“
katta ziyon
”
,
“
noqonuniy xatti-harakatlar
”
va boshqalar)
q
oʻ
llaniladigan atamalardir. Yuridik atamalarning asosiy qismi tarmoqlararo
terminologiyaga t
oʻgʻ
ri keladi, tarmoq terminlari esa nisbatan kichikdir.
Soha terminologiyasining
oʻ
ziga xos xususiyati shundaki, u huquqiy
munosabatlarning muayyan sohasining
oʻ
ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi
tegishli tushunchalarning sub
’
yektiv-mantiqiy aloqalari va munosabatlariga
asoslanadi [4].
D. I. Miloslavskaya terminologik lu
gʻatni foydalanish tamoyiliga koʻra ajratdi.
[3]:
1) tez-tez ishlatiladigan;
2) keng tarqalgan, torroq, maxsus ma
’
noga ega normativ akt;
3) sof qonuniy;
4) texnik.
Yuridik adabiyotda xuddi shunday huquqiy atamalarning uch turiga b
oʻ
linish
mavjud:
1) kundalik nutqda ishlatiladigan va hamma uchun tushunarli b
oʻ
lgan
umumiy atamalar;
2) maxsus yuridik mazmunga ega b
oʻ
lgan maxsus yuridik atamalar
(
“
akkreditiv
”
,
“
da
’
vo arizasi
”
va boshqalar). Bunday atamalar huquqiy
tushunchalarni ifodalash, huquqiy konstruksiyalarni ifodalash, soha tiplash va
hokazolar uchun ishlatiladi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
86
3) maxsus bilimlar sohasini aks ettiruvchi maxsus-texnik huquqiy atamalar,
masalan, xavfsizlik qoidalari, uskunalarga texnik xizmat k
oʻ
rsatish, texnik
yechimlarni ekspertiza qilish va boshqalar.
Huquqiy terminologik lu
gʻ
atning tasnifini bilish yuridik nutqning ushbu
b
oʻ
limiga mos keladigan malakali tarjima ekvivalentini t
oʻgʻ
ri tanlashga yordam
beradi.
T
oʻ
liq b
oʻ
lmagan ekvivalentlar - bu atamalar b
oʻ
lib, ular orasida tarkibiy,
semantik yoki tarkibiy-semantik
oʻ
ziga xoslikning y
oʻ
qligini ta
’
kidlash mumkin,
masalan: huquqiy xato - qonunni bilmaslik.
Huquqiy tizimlar bir-biriga mos kelmasa, ekvivalent b
oʻ
lmagan atamalar
paydo b
oʻ
lishi mumkin. Ekvivalent b
oʻ
lmagan atama birliklariga boshqa
mamlakatning huquqiy nutqida mavjud b
oʻ
lmagan voqelikni bildiradiganlar kiradi.
T
oʻ
liq b
oʻ
lmagan semantik ekvivalentlik va atamalarning ekvivalentligi
y
oʻ
qligi k
oʻ
rib chiqilayotgan sohada quyidagi sabablarga k
oʻ
ra yuzaga keladi:
- analitik toifalar tarkibiy qismlarining muvofiqligidagi farqlar, masalan:
k
oʻ
rib chiqilayotgan sabab-oqibat bitimi.
-
bir
tushunchani
ifodalash
uchun
solishtirilayotgan tillarda
nominatsiyalarning har xil turlaridan foydalanish: ishonchnoma
–
ishonchnoma,
topshiriq
–
da
’
voni topshirish.
- taqqoslanadigan tillardan birida mos voqelikning y
oʻ
qligi; masalan: yordam
varaqasi -
egalik qilish toʻgʻrisidagi ijro sudining buyrugʻi.
Huquqiy nutqning terminologik lu
gʻ
atining s
oʻ
z shakllanishi jarayonida
bir-biriga qarama-qarshi ikki y
oʻ
nalish mavjud. Iboralar uzunligini oshirish
tendensiyasi tushunchani ifodalashning t
oʻgʻ
riligiga intilishdan kelib chiqadi. Til
resurslarini tejash tendensiyasi yangi atama-s
oʻ
zlarning yaratilishida namoyon
b
oʻ
ladi.
T
oʻ
liq ekvivalent b
oʻ
lmagan rus tilidagi atamalarni
oʻ
tkazish terminologik
birliklarning tuzilishini
oʻ
zgartirishni
oʻ
z ichiga oladi (manba tilidagi s
oʻ
z tarjima
tilidagi ibora orqali uzatilishi mumkin va aksincha). Biroq, bu kabi holatlar uchun
hali aniq qoidalar y
oʻ
q. Chunki, uning asosiy xususiyati b
oʻ
lgan atamaning bir
ma
’
noliligiga qaramay, terminologik birlik bir nechta ta
’
riflarga ega b
oʻ
lishi
mumkin.
Xulosa va takliflar.
Shunday qilib, atamalarning quyidagi tarkibiy turlari ajratiladi: oddiy
atamalar, murakkab atamalar va terminologik birikmalar. Sodda atamalarni affiksal
yasalish usuli nuqtai nazaridan tahlil qilsak, eng unumli qo`shimchalar tion,
tyer/or/ar va old qo`shimchalar - re-, de-, dis. Huquqiy psixologiya atamalarining
shakllanishida affiksatsiyadan tashqari so`z tarkibi ham o`ziga xos morfologik usul
sifatida samaralidir. Terminning tarkibiy xususiyatlarini tahlil qilish bir nechta
asosli atamalarning shakllanish tendensiyasini k
oʻ
rsatadi.
Maʼmuriy huquq sohasidagi atamalarning tuzilishi va qoʻllanil
ishini
oʻrganish taʼlimning asosiy qonuniyatlari va usullarini xulosa qilish imkonini beradi.
Atamalar va terminologik shakllanishlarni yaratish formulalari va variantlarini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
87
bilish xorijiy huquqiy tizimlar bilan
oʻ
zaro aloqada b
oʻ
lgan hodisalarning mohiyatini
tushunishga va boshqa mamlakatlarning huquqiy tizimlariga xos b
oʻ
lgan
voqeliklarning ma
’
nosini tushuntirishga yordam beradi. bizning tizimimizda
mavjud emas.
Huquqiy sohada shakllangan terminologiya bazasi mutaxassisga kasbiy
ahamiyatga ega b
oʻ
lgan ma
’
lumotlarni samarali almashish, natijada
oʻ
zaro samarali
hamkorlik qilish va
oʻ
z kasbiy vazifalarini bajarish imkonini beradi. Samarali
muloqot qilish malakasi kommunikativ kompetensiyaning mohiyatini tashkil etadi,
uni shakllantirish
Oʻ
zbekiston IIV ta
’
lim muassasalarida chet tilini
oʻ
qitishga
qaratilgan.
Shunday qilib, chet tilining kommunikativ kompetensiyasini shakllantirish
Rossiya Ichki ishlar vazirligining ta
’
lim muassasalarida chet tilini
oʻ
qitishning asosiy
maqsadlaridan biri b
oʻ
lib, bu boshqa, umumiy maqsadga erishish vositasi -
talabalarning kasbiy malakasini va raqobatbardoshligini rivojlantirish. Chet tilidagi
kommunikativ faoliyat talabalar
oʻ
rtasida kasbiy kommunikativ kompetensiyani
shakllantirishga yordam beradi va ularning
oʻ
quv va kasbiy faoliyat jarayonida
tegishli bilim, k
oʻ
nikma va malakalar bilan boyitib, kelajakda muvaffaqiyatli kasbiy
faoliyatini ta
’
minlaydi.
Chet tilidagi kasbiy kommunikativ kompetensiya resurs sifatida k
oʻ
rib
chiqilishi kerak, bu professional malakali mutaxassisni shakllantirish uchun asos
b
oʻ
lib xizmat qiladi va shuning uchun yangi avlod
oʻ
quv dasturlarini ishlab chiqishda
hisobga olinishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1. V.N. Manakin. Qiyosiy leksikologiya. - Kiev: Znannya, 2004. - P. 58.
2. A.V. Superanskaya, N.V. Podolskaya, N.V. Vasilev. General terminologiya: nazariy
savollar. M.: Nauka, 1989.-P. 41.
3. Berezin F.M., Golovin B.N. Umumiy tilshunoslik. M. 1979.-S. 264.
4. Kobrin B.N., Golovin R.I.Terminlar ta’limotining lingvistik asoslari. M .: Vyssh. 1987.
104 s.
5. Miloslavskaya D.I. Yuridik matnni semantik talqin qilishning odatiy qiyinchiliklari,
2000. p. 272.
6. Maksimenko E.S. Sanoat terminologiyasining milliy-madaniy xususiyatlari (ingliz va
amerika yuridik terminologiyasi materiallari boʻyicha) Autoref. nomzod... M., 2002 y.
7. Krilov A.I. Til birliklari va kontekst. - L. 1973.
8. Buyuk Britaniya Konstitutsiyasi. Davlat siyosati instituti. Tadqiqot, Sautgempton
koʻchasi, London, 1991.
9. Huquq lugʻati. Oltinchi nashr. Elizabeth A. Martin tomonidan tahrirlangan, Jonatan
Law. Oksford universiteti nashriyoti, 2006 yil.
10. Сирожиддинова, Ш., & Рахимов, Г. (2021). Improvement classification of law terms
through content-
based learning. Общество и инновации, 2(4/S), 57
-62.
11. Сирожиддинова, Ш., & Рахимов, Г. (2021). Улучшение классификации
юридических терминов посредством обучения на основе содержания. Общество и
инновации, 2(4/S), 57
-62.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
88
12. Сирожиддинова, Ш. (2022). THE DIFFERENCES AND CALAMITIES OF
INSTRUCTING LEGAL ENGLISH IN EFL CLASSES THROUGH CONTENT
–
BASED INSTRUCTION.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА, 5(1).
13. Sirojiddinova, S. S. (2022). TEACHING LAW TERMS THROUGH CONTENT BASED
AND INTEGRATED SKILLS. Архив научных исследований, 2(1).
14.
Эргашева,
З.
А.
(2023).
КАУЗАЛЛИК
ВА
СУБЪЕКТИВЛИК
МУНОСАБАТЛАРИНИНГ ВОҚЕЛАНИШИ. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО
СЛОВА, 6(1).
