Лингвистический и лингвокогнитивный анализ образа матери в произведениях Уткира Xашимова

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Linguistic and linguocognitive analysis of the image of the

mother in Utkir Khashimov’s works

Munavvar FAYZULLAYEVA

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2023

Received in revised form

15 September 2023
Accepted 25 October 2023

Available online

15 December 2023

This article describes Utkir Khashimov as a vivid

representation of Uzbek prose, focusing on his portrayal of the

soul's gem

–

the themes of mother's love, patience, contentment,

endurance, and faith. It is evident in the works of our writer that

the comparison of mothers worldwide, and the flawless and
unique image of the mother, is skillfully depicted. Additionally,

the linguostylistic and linguocognitive analysis of the mother's

image is specifically addressed in the article.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss9/S-pp295-298

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

image of the mother,

analysis,

linguostylistics,
linguocognitive feature,

genre,

subject.

O‘tkir Hoshimov asarlarida ona obrazining lingvostilistik

va lingvokognitiv tahlili

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

ona obrazi,

tahlil,

lingvostilistika,

lingvokognitiv xususiyat,
janr,

sujet.

Ushbu

maqolada o‘zbek nasrchiligining yorqin namoyondasi

O‘tkir Hoshimov, uning

qalb gavhari tasviri, onalarning mehr-

muhabbati, sabr-qanoati, bardoshi va iymoni tasvirlangan.
Yozuvchimiz asarlarida dunyo onalari qiyosi, benuqson va

betakror ona obrazi mohirona aks ettirilganining guvohi

bo‘lishimiz mumkin.

Bundan tashqari, aynan ona timsolining

lingvostilistik va lingvokognitiv tahliliga ham alohida to‘xtalib
o‘tilgan.

1

Teacher, Department of History and Grammar of the English Language, Samarkand State Institute of Foreign

Languages. E-mail: munavvar.samdchti@gmail.uz

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2023) / ISSN 2181-1415

296

Лингвистический и лингвокогнитивный анализ образа

матери в произведениях Уткира Xашимова

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

образ матери,

анализ,

лингвостилистика,

лингвокогнитивный
признак,

жанр,

предмет.

В данной статье Уткир Хашимов представлен как

выдающийся представитель узбекской прозы. Особое

внимание уделено его мастерскому изображению
жемчужины души –

материнской любви, терпения,

довольства, выдержки и веры. В произведениях этой

писательницы умело проведено сравнение образов матерей

со всего мира, подчеркивая их безупречность и
уникальность. Также статья содержит детальный

лингвостилистический и лингвокогнитивный анализ

образа матери.

KIRISH

Badiiy asarni adabiy-tanqidiy tahlil qilishda nafaqat ilmiy adabiyot nuqtai

nazaridan, balki tilshunoslik nuqtai nazaridan ham yondashuv zarurligi bir necha bor

ta’kidlangan. Tilning estetik funksiyasining asosiy namoyon bo‘lishi badiiy asar matni
bo‘lganligi sababli, ushbu funksiyaning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishda

adabiyotshunoslik nazariyasi, adabiyot tarixi, poetika va lingvistik stilistika, tilshunoslik,
tarix, leksikologiya, semasiologiya, etimologiya, gramm

atika kabi sohalar birgalikda o‘zaro

ta’sir qiladi. Tilning estetik funksiyasi masalasi ikki asosiy fan o‘rtasidagi murakkab
masaladir. O‘tgan asrning boshlarida ham bir qator tilshunoslar va adabiyotshunoslar
ushbu muammoni ilmiy asosda o‘rganish uchun al

ohida fanni shakllantirish kerak degan

fikrni ilgari surdilar.

Ona

–

bu zot shunchalar ulug‘ki, ta’riflashga til ojiz. Ona –

muqaddas, mo‘tabar,

farzandini jondan suyguvchi inson.

Onaning o‘rnini hech kim bosa olmaydi.

Shunday ekan,

bu ulug‘zot haqida she’r yozmagan, asar bitmagan, mushtipar onani tavsiflamagan ijodkor
bo‘lmasa kerak. Mana shunday o‘zining asarlari bilan ajralib turuvchi, kitobxonlar
ko‘nglidan joy olgan ijodkorlarimizdan biri O‘tkir Hoshimovdir. O‘tkir Hoshimov XX asr
adabiyotida o‘z o‘rni va uslubiga ega bo‘lgan adib. Uning asarlari oddiy va xaqchill

igi bilan

ajralib turadi. “Dunyoning ishlari” asari ham ana shunday asarlar sirasiga kiradi. Bu asar
butun dunyo onalariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda o‘zining hayotini, xayol olamini, obrazlar
orasidagi suhbatlar orqali onasi bilan uyg‘unlashtirib tasvirla

gan. Shu kichik qissasida

dunyoning ishlarini mujassamlashtirgan. O‘zbekiston xalq yozuvchisi Said Ahmad qissani
shunday ta’riflaydi: “Dunyoning ishlari” asarini qissa emas, doston deb atashni istardim.

U qo‘shiqday o‘qiladi. Uni o‘qib turib, o‘z onalarimizni o‘ylab ketamiz. Shu mushfiq,

shu jafokash onalarimiz oldidagi bir umr uzib bo‘lmas

qarzlarimizning aqalli bittasini uza

oldikmi, degan bir andisha, bir savol

ko‘z oldimizda ko‘ndalang turib oladi. Qissa bizni

insofga, insonni qadrlashga, hurmat

qilishga chaqiradi” [3].

ASOSIY QISM

O‘tkir Hoshimov o‘zining

asari haqida shunday deydi:

“Bu

qissa katta-kichik

novellalardan iborat. Biroq ularning barchasida eng aziz odam

–

onam siymosi bor.

Bundagi odamlarning hammasini o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Faqat ba’zilarning ismi
o‘zgardi, xolos. Bu odamlarning qismati ham qaysidir jihatdan onamga bog‘langan...”

[1].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2023) / ISSN 2181-1415

297

Shunday ekan bu qissa nafaqat o‘zbek, balki butun dunyo onalarini portretini o‘z ichiga
olgan. Hatto asardagi novellalarning har biri o‘zgacha ona timsolini ochib bergan. Masalan:
“Alla” hikoyasida o‘zining kichkina ukasiga onasi aytgan allani eslab qolgan

i, alla ovozini

eshitganda har doim esiga tushishi va har gal eshitganida bir xil bo‘lib ketishini aytadi. Olis
tog‘ qishlog‘iga borganda qirg‘iz ayol bolasiga aytayotgan alladan ta’sirlanib, xuddi menga
aytgandek bo‘ldi, deydi.

Kislodskka borganda esa bir Sibirlik juvon xonadonida ijarada

turadi. Sibirlik ayol bolasiga aytayotgan allasini eshitib, yuragida yana o‘sha shirin orziqish
uyg‘onadi. “Uning ovozi ham onamnikiga o‘xshab ketardi”, deydi.

“Ehtimol, dunyoning bir

chetida turib bir odam o‘

z seviklisiga aytgan dil rozini dunyoning narigi chekkasidagi

boshqa bir odam tushunmas. Ehtimol, dunyoning bir chetida turib bir odam aytgan

qo‘shiqni dunyoning

narigi chekkasidagi boshqa bir odam tushunmas. Ehtimol, dunyoning

bu chekkasida turib bir odam aytgan eng oqilona fikrni dunyoning narigi chekkasidagi
boshqa bir odam tushunmas. Biroq dunyoning bu chekkasida turib ona aytgan allaga

dunyoning narigi chekkasidagi go‘dak bemalol orom oladi... Balki shuning uchun ham ona
–

tabiatning eng buyuk ixtirosi

dir” [1.109

-b.

]. Hatto u o‘zining “Daftar hoshiyasidagi

bitiklar” asarida ham hamma ona –

bir ona ekanligini iliq fikrlar orqali tasvirlagan.

“Amerika bilan O‘zbekiston orasi o‘n besh ming chaqirim. Avstraliya bilan Kanada orasi

yigirma ming chaqirim.

Ammo amerikalik senatorning xotini o‘z farzandini o‘zbekistonlik

dehqonni xotinidan kamroq yaxshi ko‘rmaydi. Avstraliyalik aborigen ayol o‘z farzandini
kanadalik millioner ayoldan ko‘proq yaxshi ko‘rmaydi”. [2.15

-b.] Onalarimizni vaqtida

qadrlashimiz, asrab -avaylashimiz kerakligini

biz “Iltijo” hikoyasida ham ko‘rishimiz

mumkin. Onasi “bir marta meni ham kitob qilib yozsang

-

chi o‘g‘lim”, deya

aytganida,

“sizni

nimangizni kitob

qilaman”,

degan qahramonimiz, oxirida qilgan ishiga afsuslanib

onasining qabri ustida yig‘lab, o‘z vaqtida qila olmagan

vazifasidan

afsuslanadi. “Mana

o‘sha kitob. Yo‘q, uni men yozganim yo‘q. Uni siz yozgansiz. Men uni qog‘ozga tushirib,
odamlarga tarqatdim, xolos. Men uni dunyodagi hamma onalar o‘qishini xohlayman.

Bilaman, dunyodagi hamma onalar yaxshi.

Shundoq bo‘lsayam, ularning hammasi sizga

o‘xshashini xohlayman…”

[1.110-b.].

Onalarimizga e’tibor berishimiz, hol ahvol

so‘rashimiz, faqatgina ish, o‘qish, ulfatchilik deya, kunlarni bedor o‘tkazayotgan
volidalarimizni esimizdan chiqarmasligimiz lozim. Bu esa “Tush” hikoyasida yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Onasining tunlari bedor o‘tay

otganini sezmagan qahramon, vafotidan

keyingina tushunib yetadi. “Men nodon onamning kamuyqu bo‘lib qolganiga, yarim

kechgacha yuramanmi, tongotar qaytamanmi,

onamning chirog‘i muttasil lipillab turishiga

xo‘p ko‘nikkan ekanman. Qaysi kuni ishdan keyin moskvalik mehmonlarni aeroportga
kuzatib qo‘yadigan bo‘ldim.

Samolyot kechikib uchdi. Yarim kechada uyga

qaytsam...hammayoq jimjit.

Hamma o‘z oromi bilan...

Tushimda onam chiroq

ko‘tarib

yurganmish” [1.3

-b.]. Ona farzandi uchun har narsaga tayyor turadi, bolasining dardi

yonida o‘zining dardi ko‘rinmaydi.

Vaholanki buni hech qachon hech kimga aytgisi

kelmaydi. “Dunyoning ishlari” qissasidagi “Gilam paypoq” hikoyasida ham asosiy

tushuncha shudir. Hikoya sujeti shundan iboratki, qahramon har yili dam olishga borganda

onasiga gilam paypoq olib keladi. Ona esa xuddi noyob narsa topgandek, o‘g‘lidan faxrlanib

uzundan uzun duo qiladi.

Farzand esa onasining oyog‘i kasalligini va bu o‘zi tufayli sodir

bo‘lganini biladi. Kichkinaligida ko‘p kasal bo‘ladi, qish payti yaxmalak uchib, muz yegani

sababli kechqurun isitma

si chiqib, betob bo‘lib qoladi. Ona qo‘lidan kelgan hamma ishni

qiladi, foyda bermagach Hoji buvining oldiga olib boradi. Qalin qor, oyoqyalang holda

farzandim deb yonayotgan onaning ko‘ziga o‘zining qip

-

qizil go‘shtday bo‘lib qolgan oyog‘i

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2023) / ISSN 2181-1415

298

ko‘rinmaydi. Hoji buvi “oyog‘ingizni oldirib qo‘yibsiz

-

ku, qarg‘aning miyasini chaqib

surmasangiz cho‘loq bo‘lib qolasiz”, deya ogohlantiradi. O‘shandan beri onasining oyog‘i
kasal va har yili farzand onasining yaxshi bo‘lib ketishi uchun duo qilib, gilam

paypoq olib

keladi. Ona esa doimgidek “mehribon” o‘g‘li borligini aytib maqtanadi. Kitobning orqa
tomonida esa adibning quyidagi so‘zlari keltirilgan: “Dunyoda hech bir chegarani tan

olmaydigan va quyosh kabi muttasil nur sochib turadigan sehrli kuch bor. Bu

–

Ona mehri!

Alloh Onani shunday yaratgan!” [1].

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, adibimiz asarlarida ona timsoliga katta

e’tibor

berilgan

hamda asarning sodda va oddiyligi bois har bir inson o‘zining onasini qadrlashi
muhimligini bemalol tushuna oladi. Shunday ekan, butun boshli nodir asarni o‘qib turib,
kitobxon onasini yanada yaxshi ko‘rmasdan iloji yo‘q. Bilasizmi? Dunyo yaralibdiki, unda

rassom surat chizarkan, oxiriga o‘z belgisini yoki ismini yozadi. Shoir esa she’r yozarkan,
eng oxiriga o‘z taxallusini qo‘yadi. Haykaltarosh bir san’at asari yaratsa o‘zining

belgisini

qadaydi. Lekin bir zot, faqatgina mushfiq bir ayol, ona, to‘qqiz oy farzandini asrab

-avaylab,

qanday

qiyinchiliklar bo‘lsa barchasiga sabr qilib, dunyoga keltiradi va otasining familiyasi

beriladi. Mana! Ona nimaga qodir...

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI

:

1.

R. Sayfullayeva “Hozirgi o‘zbek adabiy tili.” Toshkent

-2009.

2.

O‘.Hoshimov

“Dunyoning ishlari” va “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” asarlari.

3.

O‘tkir Hoshimov “Dunyoning ishlari”, Toshkent 2005.

4.

O‘tkir Hoshimov “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” ,2001.

5.

Arxiv.uz.

6.

Kutubxona.uz

7.

Allaberdieva, K. (2019). The Main Neuropedagogic Possibilities of Formation at

Children of Senior Preschool Age of Creative Activity. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 7, 12.

8.

K.X.Allaberdiyeva,

(2022).

IJODIY

FAOLLIKNI

SHAKLLANTIRISHGA

YOʻNALTIRILGAN

INTEGRATSIYALASHGAN

TAʼLIM.

Новости

образования:

исследование в XXI веке, 1(5), 419

-423.

9.

M.B.Fayzullayeva, (2023). O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDA “ONA” VA “AYOL”

OBRAZLARI TALQINI. "Экономика и социум" №6(109) 2023.

10.

Z.A.Ergasheva, (2023).

KAUZALLIK VA SUB’YEKTIVLIK MUNOSABATLARINING

VOQELANISHI.

МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА, 6(1).

11.

Сирожиддинова, Ш., & Рахимов, Г. (2021). Улучшение классификации

юридических терминов посредством обучения на основе содержания. Общество и
инновации, 2(4/S), 57

-62.

12.

Сирожиддинова, Ш., & Рахимов, Г. (2021).

Improvement classification of law

terms through content-based learning.

Общество и инновации, 2(4/S), 57

-62.