Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Sources of Islamic financial law and its role in the
organization of Islamic financial services in most foreign
countries
Abror UBAYDULLAYEV
Center for the Development of Higher Education and the Introduction of Advanced Technologies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This article analyzes the concept of Islamic financial law and
its sources, the description of the main and additional sources
of Islamic financial law, their participation in modern financial
trends, and the scope of application in Eastern and Western
countries, where the field of Islamic finance is developing, were
also thoroughly analyzed. The article focuses on the consistent
hierarchy of sources of Islamic financial law and their
participation in the development of Islamic financial law in
national and foreign countries.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp135-141
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Islamic finance,
jurisprudence,
sources,
hadith,
law,
foreign experience,
development.
Islom moliya huquqi manbalari va aksar xorijiy
mamlakatlarda islom moliyaviy xizmatlarini tashkil
etishda tutgan o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Islom moliyasi,
fiqh,
manba,
hadis,
huquq,
xorijiy tajriba,
rivojlanish.
Mazkur maqolada Islom moliya huquqi tushunchasi va uning
manbalari haqida so‘z borgan. Shuningdek, islom moliya
huquqining asosiy va qo‘shimcha manbalari tavsifi, ularning
zamonaviy moliyaviy tendensiyalardagi ishtiroki hamda islom
moliya sohasi rivojlanib borayotgan sharq va g‘arb
mamlakatlaridagi qo‘llanilish doirasi atroflicha tahlil qilingan.
Maqolada islom moliya huquqi manbalarining izchil iyerarxiyasi
hamda milliy va xorijiy mamlakatlardagi islom moliya huquqini
rivojlantirishdagi ishtirokiga batafsil to‘xtalib o‘tilgan.
1
Leading specialist, Center for the Development of Higher Education and the Introduction of Advanced
Technologies. E-mail: aubaydullayev227@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
136
Источники исламского финансового права и его роль в
организации
исламских
финансовых
услуг
в
большинстве зарубежных стран
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
исламские финансы,
юриспруденция,
источники,
хадисы,
право,
зарубежный опыт,
развитие.
В данной статье анализируется понятие исламского
финансового права и его источники. Также подробно
проанализировано описание основных и дополнительных
источников исламского финансового права, их участие в
современных финансовых тенденциях, а также сфера
применения в странах Востока и Запада, где развивается
сфера исламских финансов. В статье акцентируется
внимание на последовательной иерархии источников
исламского финансового права и их участии в развитии
исламского финансового права в отечественных и
зарубежных странах.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tizimli islohotlar moliya sektorini ham
qamrab olmoqda va bu yo‘nalishda jahon tajribasi, rivojlangan hamda jadal
rivojlanayotgan mamlakatlarda kuzatilayotgan bugungi tendensiyalar ushbu soha oldida
yangi hamda dolzarb maqsad va vazifalar turganini anglatmoqda.
Yangi asr boshlariga kelib dunyoda bir qator iqtisodiy inqirozlarning sodir bo‘lishi,
jahon iqtisodiyoti hamon shunday moliyaviy inqiroz asoratlaridan xalos bo‘la olmayotgani,
jahonda hukmronlik qilayotgan an’anaviy iqtisodiy tizim ham kamchiliklardan holi
emasligini ko‘rsatib qo‘ydi. Ana shunday sharoitda dunyo iqtisodiyoti uchun
raqobatbardosh, bugungi jahon moliyaviy tizimidagi muayyan kamchiliklarni to‘ldiruvchi
yoki o‘rnini bosuvchi alternativ moliyaviy mexanizmlarga har qachongidan
-da qattiq ehtiyoj
sezmoqda. Ana shunday muqobil moliyaviy xizmatlar taklif etishi mumkin bo‘lgan hamda
aksar moliyaviy mahsulotlari so‘nggi yillarda o‘zining iqtisodiy turg‘unliklariga nisbatan
chidamliligi bilan tanilib borayotgan tizim bu Islom moliyasidir.
Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Mamlakatimizda
islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish bo‘yicha huquqiy bazani yaratish vaqt soati yetib
keldi” [1]. Darhaqiqat, bugun Islom moliyaviy mahsulotlari o‘z xizmatlari bilan nafaqat
musulmon mamlakatlarida, balki, rivojlangan g‘arb mamlakatlarida, AQSh, Buyuk
Britaniya va Shveytsariyada tez suratlarda rivojlanib borayotgan ekan, bugun Islom
moliyasining tez rivojlanayotgan munosabatlarini tartibga solishga qaratilgan huquqiy
mexanizmlarni yaratish va takomillashtirish sharoit taqozosiga aylanib bormoqda.
Bunda islom moliyaviy xizmatlarini asta-sekinlik bilan tatbiq etilib borilishi hamda
uni me’yoriy
-huquqiy jihatdan tartibga solish maqsadida ilk qadamlarning tashlanishi
juda muhim va dastlabki omillardan hisoblanadi. Ushbu moliyaviy tizimning ilohiy va
tarkibiy o‘zgarishlarga nisbatan ta’sirchan ekanligini inobatga olsak, soha
mutaxassislarining
islom moliya huquqining manbalaridan boxabar bo‘lmog‘i nihoyatda
zarur hisoblanadi.
Avvalo islom moliyasi oxirgi o‘n yilliklarda rivojlanish bosqichiga kirganini hamda
unga doir me’yoriy asoslar faqat so‘nggi yillardan boshlab deklarativ xarakterdan
normativ asoslarga ko‘chayotganini inobatga oladigan bo‘lsak, tizimni tartibga solish
hamda an’anaviy moliyaviy sohalarga implementatsiya qilishda islom moliya huquqining
o‘rni va darajasi beqiyos o‘sib bormoqda [2]
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
137
Bir qator islom fiqhi olimlari islom moliya huquqini islom savdo huquqi sifatida
ham tilga oladilar. Chunki an’anaviy moliyaviy tizimlardan farqli, islom moliyasining
aksar ko‘pgina moliyaviy mahsulotlari aynan tijorat bilan bog‘liqdir.
Masalan, Doktor Muhammad Abdul Rauf Islom savdo huquqini “Islom jamiyatida
tijorat faoliyatini tartibga soluvchi, iqtisodiy bitimlarning xolis va adolatli tarzda amalga
oshirilishi hamda barcha tomonlarning manfaatlari himoya qilinishini ta’minlash
maqsadidagi qonunchilik bazasi” deb ta’riflagan [3]
.
Shayx Muftiy Taqi Usmoniy Islom savdo huquqini “shaxslar va institutlar
o‘rtasidagi tijorat munosabatlarini tartibga soluvchi hamda shariat tamoyillaridan kelib
chiqqan holda adolatli va axloqiy tadbirkorlik amaliyotini targ‘ib qilishdan iborat bo‘lgan
qoida va me’yorlar majmui”, deb ta’riflagan
[4].
Islom moliya huquqi manbalari boshqa huquqiy soha manbalaridan ilohiy va
o‘zgarmas tabiatga egaligi bilan farqli hisoblanadi hamda bir necha o‘n asrlardan buyon
uning fiqhiy olimlar tomonidan rivojlantirilishi islom huquqi me’yorlari asosida hamda
uning asosiy manbalari doirasida amalga oshirib kelinmoqda.
Bugun islom moliya huquqining o‘zgarmas manbalari qatorida Qur’on va Sunnatni
alohida ta’kidlash muhim
ahamiyatga ega. Shu jumladan ijmo, qiyos hamda fatvo
institutlari ham islom moliyaviy xizmatlarini huquqiy tartibga solishda juda muhim
o‘ringa ega.
Qur’on asosiy manba sifatida islom moliya huquqining asoslarini o‘zida aks
ettiradi. Unda iqtisodiy bitimlar va moliyaviy axloq bo‘yicha fundamental yo‘l
-
yo‘riq
hamda ko‘rsatmalar o‘z aksini topgan. Ayniqsa, ribo, moddiy boylik taqsimoti, ijtimoiy
mas’uliyat bilan bog‘liq oyatlar batafsil bayon qilinadi. Shunga qaramay, ushbu bosh
manba chegaralangan hajmda eng asosiy islom moliyaviy munosabatlariga oid qoidalarni
o‘zida aks ettiradi. Bu holat albatta, juda keng va minglab mayda iqtisodiy
munosabatlarni tartibga solishda ushbu bosh manbaga asoslangan keyingi qator
manbalarining ham dolzarbligini hamda zaruratini namoyon etadi. Olimlarning hisob-
kitoblariga ko‘ra, Qur’oni karimda aynan moliyaviy bitimlarga oid 200 dan ziyodroq
oyatlar mavjud.
Islom moliya huquqining ikkinchi asosiy manbai bo‘lmish hadis islom moliyaviy
munosabatlarini kengroq va chuqurroq tushunishda muhim darajadagi
o‘zgarmas
manbadir. Hadislar Qur’on tamoyillarining amalda qo‘llanilishini tushunishdagi
ahamiyati va uning islom moliyasidagi hukm va talqinlarga qanday ta’sir qilishini
tushuntirib beradi. Imom Abu Dovud “Kitob al
-
buyu” (“Muomalalar kitobi”) nomli
hadislar to‘plamini tuzgan bo‘lib, unda savdo va savdoga oid yuzlab hadislar mavjud.
Xuddi shunday Imom Buxoriyning hadislar to‘plamida ham sadaqa, meros va sarmoyaga
oid ko‘plab moliyaviy hikmatlar mavjud [5]
.
“Ijmo” Islom moliya huquqining keyingi muhim manbasi hisoblanadi. Islom moliya
huquqidagi “ijmo” atamasi shariat (Islom huquqi) doirasidagi moliyaviy operatsiyalarga
oid ma’lum bir masala bo‘yicha malakali olimlar tomonidan erishilgan kelishuv yoki
rozilikni bildiradi. U islom huquqshunosligining muhim manbalaridan biri bo‘lib, islom
moliyasida muhim rol o‘ynaydi. Ijmo arabcha “ijma” so‘zidan olingan bo‘lib, “rozilik” yoki
“kelishuv” degan ma’noni anglatadi. Bu Qur’on yoki hadislarda (Muhammad
payg‘ambarning so‘zlari va xatti
-
harakatlari) aniq aytilmagan masalalar bo‘yicha ma’lum
bir davrdagi islom ulamolarining jamoaviy kelishuvini bildiradi. Ijmo aniq matn
bo‘lmaganda muhim yo‘l
-
yo‘riq manbai hisoblanadi va islomiy moliyada huquqiy fikr va
hukmlarni shakllantirishda yordam beradi [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
138
Islom moliya huquqi kontekstida ijmo moliya va tijoratning rivojlanish xususiyati
tufayli yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yangi muammolarni hal qilishda yordam beradi.
Malakali olimlar, batafsil muhokamalar va tahlillar orqali zamonaviy moliyaviy
amaliyotlar yoki bitimlar bo‘yicha ularning shariat tamoyillariga muvofiqligini aniqlash
uchun muhokama qiladilar. Bu olimlar o‘rtasida kelishuvga erishilgandan so‘ng, u islomiy
moliyaviy mahsulotlar, shartnomalar va amaliyotlarni ishlab chiqishda katta ahamiyatga
ega bo‘ladi.
Ammo shuni ta’kidlash kerakki, ijmo ulamolar o‘rtasida bahs
-munozaraga sabab
bo‘ladigan tushuncha bo‘lib, ayrim masalalarda turlicha talqin va qarashlar bo‘lishi
mumkin. Bundan tashqari, konsepsiya islom huquqshunosligidagi turli mintaqaviy
maktablarida farq qilishi mumkin, bu esa ba’zi moliyaviy masalalar bo‘yicha fikrlar xilma
-
xilligini yanada oshiradi.
Umuman olganda, ijmo islom moliya tamoyillarini yangi va paydo bo‘layotgan
moliyaviy amaliyotlarga talqin qilish va qo‘llashda muhim mexanizm bo‘lib xizmat qiladi,
islomiy moliya bilan shug‘ullanuvchi manfaatdor tomonlarga yo‘l
-
yo‘riq va aniqlik beradi.
Keyingi muhim manba hisoblanmish Qiyos oʻxshatish yoʻli bilan fikr yuritish
jarayonini nazarda tutadi, Bunda Qur’on va sunnatda to‘g‘ridan
-
tog‘ri mavjud bo‘lmagan
masalalar bo‘yicha qonuniy hukmlar mavjud tamoyillar va pretsedentlarga asoslanib
xulosa chiqariladi. Qiyos islomiy moliyaviy tamoyillarni zamonaviy moliyaviy
amaliyotlarga moslashtirish vositasi bo‘lib xizmat qilishi nuqtai nazaridan muhim manba
hisoblanadi [7].
Yana bir muhim manba Ijtihod deganda malakali ulamolar tomonidan islomiy
matnlarni mustaqil fikrlash va sharhlash jarayoni tushuniladi. Unda ijtihod qanday qilib
islom moliyaviy tamoyillarini o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga va paydo bo‘layotgan
moliyaviy vositalarga moslashtirish imkonini berishi o‘rganiladi.
U olimlarga islom fiqhini Muhammad payg‘ambar davrida mavjud bo‘lmagan yangi
va murakkab moliyaviy ssenariylarga qo‘llash imkonini beradi.
Ijtihod jarayoni Qur’on, Hadis va islom huquqining boshqa manbalarini chuqur
tushunish va bilishni, shuningdek, islom huquqshunosligi (Usul al-Fiqh) tamoyillarini
bilishni nazarda tutadi. Malakali va o‘qitilgan olimlar (mujtahidlar yoki faqihlar deb
nomlanadi) ko‘rib chiqilayotgan moliyaviy operatsiyalar va amaliyotlarni sinchkovlik
bilan tahlil qiladilar va shariat maqsadlari va ta'limotlariga mos keladigan hukm
chiqarishga intiladilar.
Ijtihod islom tamoyillarini o‘zgaruvchan iqtisodiy va moliyaviy sharoitlarga
moslashtirish imkonini beradigan dinamik va rivojlanayotgan jarayon hisoblanadi.
U olimlarga islomiy moliya sohasida tegishli xulq-atvor va ruxsat etilgan tuzilmalar
bo‘yicha yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatish uchun shariatning asosiy tamoyillari va maqsadlarini
aniqlash imkonini beradi.
Aytish joizki, ijtihod zarur malaka va tajribaga ega bo‘lgan malakali olimlarning
ham haqqi, ham vazifasidir. Ulamolar o‘z ijtihodlarini islom huquqi tamoyillari bilan
belgilangan doira va chegaralar doirasida amalga oshiradilar, va albatta, o‘zlarining
huquqiy fikrlari Qur’on, hadis va ilmiy ijmo (ijmo) asosida bo‘lishini ta’minlaydilar.
Yana bir muhim islom huquqining manbalaridan biri bu
–
fatvo hisoblanadi. Islom
huquqida fatvo
–
bu malakali islom olimi yoki muftiy tomonidan chiqarilgan huquqiy fikr
yoki hukmdir. U islomiy amaliyotlar, jumladan, islom moliya huquqi bilan bog‘liq turli
masalalar bo‘yicha yo‘l
-
yo‘riq yoki tushuntirish bo‘lib xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
139
Islom moliya huquqi, shuningdek, islom bank ishi yoki shariatga muvofiq moliya
sifatida ham tanilgan, islom huquqi tamoyillariga, xususan, foizlarni taqiqlash (riba) va
axloqiy va ijtimoiy mas’uliyatli investitsiyalarni rag‘batlantirish tamoyillariga amal
qiluvchi bank va moliyaviy operatsiyalar tizimidir.
Islom moliya huquqidan foydalanishga oid fatvolar haqida gap ketganda, ulamolar
islomiy asoslarni talqin qilishlari va moliyaviy operatsiyalarni tushunishlari asosida fikr
va hukm chiqaradilar. Bu fatvolar muayyan moliyaviy faoliyat yoki mahsulotlarning islom
qonunlariga mos kelishi haqida ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi [8]
.
Fatvolar islomiy moliya bilan bog‘liq keng ko‘lamli masalalarni qamrab olishi
mumkin, masalan:
1. Muayyan moliyaviy mahsulotlarning joizligi: islomiy obligatsiyalar (sukuk),
islom sug‘urtasi (takaful) yoki investitsiya fondlari kabi ba’zi moliyaviy mahsulotlarning
shariat tamoyillariga muvofiqligini aniqlash uchun olimlar fatvo berishi mumkin.
Ular asosiy tuzilmalarni, shartnomaviy kelishuvlarni va riba qoidalariga rioya qilishni
baholaydilar.
2.
Tekshirish mezonlari: iIslom moliya huquqi alkogol, qimor oʻyinlari yoki
choʻchqa goʻshti bilan bogʻliq ishlab chiqarish kabi axloqsiz yoki islom tamoyillariga mos
kelmaydigan deb topilgan ayrim tarmoqlarga sarmoya kiritishni taqiqlaydi. Olimlar
bunday mezonlarni belgilovchi va ruxsat etilgan sarmoya variantlari bo‘yicha
investorlarga yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatadigan fatvolar beradi.
3. Nizolarni hal qilish: fatvolar, shuningdek, islomiy moliya kontekstida yuzaga
keladigan nizolarni, jumladan, shartnomaviy kelishuvlar, shariat qoidalarini buzish yoki
tushunarsiz moliyaviy operatsiyalar bilan bog‘liq masalalarni hal qilish bo‘yicha
ko‘rsatmalar berishi mumkin.
4. Umumiy muvofiqlik: olimlar moliya institutlari, jumladan, banklar va
investitsiya firmalarining islom tamoyillariga umumiy muvofiqligini aniqlash uchun
fatvolar chiqaradilar. Bu baholar sarmoyadorlarga shariat qoidalariga amal qiladigan
muassasalarni tanlashda yordam beradi.
Shuni ta’kidlash kerakki, fatvolar qonuniy kuchga ega emas, lekin musulmon
jamoalari ichida katta vazn va ta’sirga ega. Jismoniy shaxslar va moliyaviy institutlar
moliyaviy faoliyati islom tamoyillariga mos kelishini ta’minlash, diniy ko‘rsatmalarga
muvofiqligidagi noaniqlik yoki ziddiyatlarni bartaraf etish uchun ko‘pincha fatvo izlaydi.
Islomiy moliya institutlarida ko‘pincha fatvolar berish, rioya qilish masalalari bo‘yicha
maslahatlar berish va muassasa faoliyatini islom tamoyillariga muvofiqligini ta’minlash
uchun mas’ul bo‘lgan malakali olimlar guruhi bo‘lgan shariat kengashi mavjud.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, islom moliya huquqidan foydalanishga oid fatvolar
turli moliyaviy faoliyat va mahsulotlarning islom tamoyillari bo‘yicha joizligi va
muvofiqligi haqida ko‘rsatmalar beradi. Ular islom moliya institutlarining amaliyoti va
faoliyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Dunyoning ko‘plab mamlakatlari bugun islomiy moliyaviy munosabatlarni
rivojlantirishga harakat qilmoqdalar, aksariyat mamlakatlar bu borada allaqachon
yetarlicha tajriba va yuqori salohiyatni ham namoyon etib kelmoqdalar. Islom moliya
huquqi dunyoning turli burchaklarida, jumladan rivojlangan g‘arb mamlakatlarida,
Malayziya va Yaqin Sharq mamlakatlarida sezilarli darajada e’tirof etilgan va amalga
oshirilgan. Keling, ushbu mintaqalarda islom moliya huquqi manbalaridan foydalanish
bo‘yicha xorijiy tajribani o‘rganamiz:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
140
1.
Rivojlangan G‘arb davlatlari:
So‘nggi yillarda Buyuk Britaniya, Lyuksemburg va Shveytsariya kabi bir qancha
rivojlangan g‘arb mamlakatlarida islom moliyasiga qiziqish ortib bormoqda. Bu
mamlakatlarda islomiy moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarni joylashtirish uchun
normativ-huquqiy baza va infratuzilma yaratilgan. Ularning huquqiy tizimlari fuqarolik
huquqiga asoslangan bo‘lsa
-
da, ular Qur’on va sunnatdan (payg‘ambarlik an’analaridan)
olingan islomiy moliyaviy tamoyillarni o‘zlarining huquqiy va me’yoriy asoslariga kiritish
yo‘llarini topdilar. Bu musulmon aholiga va aksariyat musulmon davlatlarga mavjud
yurisdiksiyalar doirasida islomiy moliyalashtirishda ishtirok etish imkonini berdi [9].
2. Malayziya:
Malayziya Janubi-
Sharqiy Osiyoda islomiy moliya rivojlanishida birinchi o‘rinda
turadi. Mamlakat islom moliyasining salohiyatini erta tan oldi va uning o‘sishini qo‘llab
-
quvvatlash uchun keng qamrovli huquqiy va me’yoriy bazani yaratdi. Malayziya islomiy
moliyaviy tizimini shakllantirishda islom huquqining turli manbalariga, jumladan Qur’on,
Hadis, Ijmo va Qiyosga tayanadi. Qimmatli qog‘ozlar komissiyasi Malayziya va Bank
Negara Malaysia islom moliya institutlari va mahsulotlarini tartibga solish va nazorat
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Malayziya tajribasi islomiy moliyaning asosan musulmon
aholi ichida muvaffaqiyatli integratsiyalashganini va uning xalqaro standartlarga mos
kelishini namoyish etadi.
Malayziya islom moliyasini o‘z iqtisodiyotiga eng ko‘p tatbiq etgan mamlakat
hisoblanadi. Ya’ni umumiy iqtisodiyotining taxminan 20
-25% islom moliyasi tamoyillari
asosida tashkil etilgan. Malayziya islomiy moliya manbalarini qo‘llashni qo‘llab
-
quvvatlash uchun keng qamrovli me’yoriy
-
huquqiy bazani ishlab chiqdi. Me’yorlar
islomiy moliya operatsiyalari uchun huquqiy asosni ta’minlovchi Islom moliyaviy
xizmatlar to‘g‘risidagi qonun (IFSA) va Kapital bozorlari va xizmatlari to‘g‘risidagi qonun
(CMSA) kabi normativ hujjatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu me’yorlar moliyaviy
industriyada shaffoflik, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va axloqiy amaliyotlarni
ta’minlash uchun ishlab chiqilgan.
Sanoat sohasidagi hamkorlik:
Akademiyalar, soha mutaxassislari va nazorat qiluvchi organlar o‘rtasidagi
hamkorlik Malayziya islomiy moliya sanoatining o‘ziga xos belgisiga aylandi. Bu
hamkorlik islomiy moliya tamoyillarini savdo va moliya kontekstida talqin qilish va
qo‘llashni osonlashtiradi. Shuningdek, u Malayziyaning islomiy moliya uchun jonli
ekotizimni rivojlantirishga sodiqligini ta’kidlaydi. Malayziyaning tijorat va moliya
sohasiga islomiy moliya huquqi “manbalari”ning samarali integratsiyalashuvi
mamlakatning islom moliyasining global markazi sifatida mashhur bo‘lishiga yordam
berdi. Malayziya tajribasi qonunchilik asoslari, shariat tajribasi va hamkorlikni
birlashtirgan yaxlit yondashuv qanday qilib islomiy moliya rivojlanishi uchun qulay
muhit yaratishi mumkinligini ko‘rsatadi [10]
.
3. Yaqin Sharq mamlakatlari:
Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari, Bahrayn va Qatar kabi Yaqin
Sharq mamlakatlarida islomiy moliyalashtirishning uzoq yillik anʼanalari mavjud. Bu
mamlakatlarda islom moliya huquqi Qur’on, Hadis, Ijmo va Qiyosdan ko‘p foydalanadi.
Islom huquqshunosligining hurmatli ulamolaridan tashkil topgan shariat kengashlari
moliyaviy amaliyotlarning islom tamoyillariga amal qilinishini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu davlatlar islomiy moliya institutlarini nazorat qilish va tegishli qoidalarni
amalga oshirish uchun Saudiya Arabistoni Valyuta Boshqarmasi va Birlashgan Arab
Amirliklari Markaziy banki kabi maxsus tartibga soluvchi organlarni tashkil etgan [11].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
141
Islom moliya huquqi bo‘yicha xorijiy tajriba turli mintaqalar tomonidan qabul
qilingan turli yondashuvlarni ko‘rsatadi. Rivojlangan g‘arb davlatlari mavjud huquqiy
tizimlarni islomiy moliyalashtirishga moslashtirgan bo‘lsa, Malayziya va Yaqin Sharq
mamlakatlari shariat tamoyillariga mos keladigan keng qamrovli huquqiy asoslarni
quradilar. Ushbu tajribalar orasidagi umumiy mavzu Qur'on va Hadis kabi islomiy
manbalarga, shuningdek, islom moliyasida muvofiqlik va haqiqiylikni ta’minlash uchun
shariat ulamolarining tajribasiga tayanishdir.
Umuman olganda, xorijiy tajriba islomiy moliyaviy amaliyotlarning ko‘pchilikni
musulmonlar tashkil etuvchi davlatlardan tashqarida qabul qilinishi ortib borayotganini
ko‘rsatadi. Ushbu tendensiya islomiy moliyaning axloqiy va inklyuziv tabiatini tan olishni aks
ettiradi va ularning qadriyatlari va e’tiqod tizimlariga mos keladigan moliyaviy yechimlarni
qidirayotgan shaxslar va muassasalarga yoqadigan muqobil variantlarni taklif qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, islom moliya huquqi manbalari nisbatan o‘zgarmas
xarakterga ega. Ammo bu uning turg‘un yoki moslashuvchan emasligini anglatmaydi.
Uning asosiy manbalari hisoblanmish Qur’on va Sunnat islom fiqhi uchun fundamental
tamoyillarni belgilab berdi. Keyingi qator manbalar esa ushbu tamoyil va qoidalar
belgilab bergan mezonlardan chiqmagan holda har qanday tijoriy, moliyaviy
munosabatlarni amalga oshirish imkoniyatini yaratib berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi (Address of the President of the Republic of Uzbekistan Shavkat
Mirziyoyev to the Oliy Majlis). https://president.uz/
2.
Islomiy moliya asoslari [Matn] /
Е
.
А
.
Байдаулет
.
–
Toshkent: “O‘zbekiston”
НМИУ
, 2019. -7, 9 b.
3.
“The Islamic doctrine of economics and contemporary economic thought:
Highlight of a conference on a theological inquiry into capitalism and socialism”, Dr
Muhammad Abdul Rauf
–
Washington 1979 First Edition, American Enterprise Institute.
ISBN 0-8447-1333-3.
4.
“Islom moliyasiga kirish”, Muftiy Muhammad Taqiy Usmoniy, Maktaba Ma’ariful
Quran Karachi
–
2007 yil, Mehran Printers, Karachi (Introduction to Islamic Finance,
Mufti Muhammad Taqi Usmani, Maktaba Ma'ariful Quran Karachi
–
2007, Mehran
Printers, Karachi).
5.
Abdullah, N., & Zain, M. M. (2013). Islamic legal maxims as applied in modern
banking transactions. International Journal of Academic Research in Business and Social
Sciences, 3(7), 548-556.
6.
Usmani, M. T. (1998). An introduction to Islamic finance. Idaratul Ma'arif, Karachi.
7.
Khan, T., & Ahmed, H. (2001). Risk-sharing, commitment, and the banking role of Islamic
financial intermediaries. Research Paper No. 127 (Islamic Research and Training Institute).
8.
Global Islamic Finance Report (GIFR)
–
"Fatwa and Shariah Boards in Islamic
Finance" (http://www.gifr.net/gifr2019.pdf)
9.
"Fiqh Council of North America" https://fiqhcouncil.org/.
10.
Mohamad, S., Abdul Rahman, A. R., & Albinali, K. I. (2013). Islamic finance:
Performance and efficiency of Islamic banks in Malaysia. International Journal of Islamic
and Middle Eastern Finance and Management, 6(2), 120-138.
11.
Majid, M. A. (Ed.). (2013). Islamic Finance: Performance and Efficiency
Perspectives. Palgrave Macmillan.
