Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Crimes committed in the field of construction
investigation
Alisher KORAEV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This scientific article discusses today's hot topic:
criminalistic features of the investigation of crimes committed
in the field of construction, especially economic crimes. The
connection between the specific characteristics of these crimes
and their investigation activities is determined. It is noted that
such an attitude is of stylistic importance for the investigation.
The article also analyzes the forensic aspects of exposing
economic crimes in the field of construction.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp260-264
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
construction,
economic crime,
criminalistics,
investigative methodology.
Қурилиш
соҳасида содир этиладиган жиноятларни
тергов қилиш
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
қурилиш
,
иқтисодий жиноят,
криминалистика,
тергов методикаси.
Ушбу илмий мақолада бугунги кунда долзарб мавзу:
қурилиш соҳасида содир этиладиган жиноятлар, хусусан
иқтисодий
жиноятларни
тергов
қилишнинг
криминалистик хусусиятлари муҳокама қилинади. Ушбу
жиноятларнинг ўзига хос хусусиятлари ва уларни тергов
қилиш фаолияти ўртасидаги боғлиқлик аниқланади.
Бундай муносабат тергов учун услубий аҳамиятга эга
эканлигига эътибор қаратилади. Шунингдек, мақолада
қурилиш соҳасидаги иқтисодий жиноятларни фош
этишнинг
криминалистик
жиҳатлари
ҳам
таҳлил
қилинган
.
1
Independent applicant, Tashkent State University of Law
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
261
Преступления, совершенные в сфере расследования
строительства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
строительство,
экономическая
преступность,
криминалистика,
методика расследования.
В данной научной статье рассматривается актуальная на
сегодняшний день тема: криминалистические особенности
расследования преступлений, совершаемых в сфере
строительства, особенно экономических преступлений.
Определяется связь между спецификой этих преступлений
и их расследованием. Отмечается, что такое отношение
имеет стилистическое значение для расследования. Также
в статье анализируются криминалистические аспекты
раскрытия
экономических
преступлений
в
сфере
строительства.
Қурилиш
фаолитида иштирок этиш, улуш киритиш асосида кўп қаватли
квартира қуриш жараёнида иштирок этиш бугунги кунда бирламчи бозордан уй
-
жойга эга бўлишнинг энг кенг тарқалган кўриниши ҳисобланади. Фуқаролар улуш
киритиш орқали ўз улушини турар
-
жой комплекси қурилиб битгунга қадар бўлиб
бўлиб тўлаш, шу орқали кўп қаватли уйдан квартирага эга бўлиш имконига эга
бўлсалар, иккинчи томондан қурилиш соҳаси ривожланиши, иқтисодиётнинг
юксалишига хизмат қиладилар. Шу билан бирга, давлат томонидан кўрилаётган
чора
-
тадбирларга қарамасдан мазкур соҳа фирибгарлик жинояти кўп маротаба
содир этиладиган йўналишлардан бирига айланган.
2023 йил 1 ноябрь ҳолатига кўра, қурилиш соҳасида 52 819 та корхона
рўйхатдан ўтган [1] бўлиб, соҳа бугунги кунда аҳолининг бўш турган пул
маблағларини жалб қилишнинг, инвестиция киритиш орқали фойда кўришнинг
қулай
воситасига айланган. Республикамизда 2023 йилнинг ўзида иккиламчи
уйлар нархи йиллик ҳисобда 27,2 фоизга, янги уйларники 21 фоизга ошган [2].
Мазкур кўрсаткичлар ҳам соҳанинг пул маблағларни жалб этиш учун даромадли
соҳа эканлигини кўрсатади. Шунинг учун ҳам фуқароларимиз улуш киритиш
орқали ҳам бирламчи бозордан муддатли тўлов асосида уй
-
жойга эгалик қилишга
юқори қизиқиш билдирмоқда.
Кейинги пайтда турли девелоперлар ва қурувчилар томонидан ҳали бунёд
этилмаган ва ҳатто лойиҳаси тасдиқланмаган турли ситилар ва мажмуалардан уй
-
жой сотиб олишга чақириқлар ва рекламалар ҳаддан зиёд кўпайди. Кўпинча ҳали
пудратчиси йўқ, ҳатто дастлабки тупроқ ва ер ишлари бошланмаган, лекин
ҳашамдор
сотув офиси очиб, жисмоний ва юридик шахсларнинг маблағларини
жалб қилиш бошлаб юборилган.
Айтиш керакки, уй
-
жой қурилишига улушдорларни жалб қилиш ва
маблағларни ўзлаштириб кетиш муаммоси учинчи дунё ва собиқ совет
мамлакатларида ҳаддан зиёд кўп тарқалган. Халқимиз ўта ишонувчан ва кўпчилик
улушдор бўлиб ҳали қурилмаган уй
-
жойларни сотиб олишда, ахир давлат
турибдику, ер ажратган бўлса, давлат текширгандир, эртага нимадир бўлса жавоб
беришади, деб ўйлайди. Афсуски, бундай эмас, улушдорларнинг ҳам ўз
масъулиятлари бор. Агар улушдорлар бўлажак лойиҳалардан уй
-
жой сотиб
олишда Аҳмадбой пирамидаларида ёки автомашина сотиб олиш ваъда этувчи
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
262
схемаларда бўлгани каби алданиб қолишни исташмаса, улуш киритиш
тўғрисидаги шартномани имзолашдан аввал Қурувчи ва лойиҳанинг Электрон
Рўйхатда мавжуд ёки мавжуд эмаслигини текширишлари лозим бўлади.
Республикамизда махсус сайт ишлаб чиқилган бўлиб [3], унда улуш киритиш
асосида қурилишни амалга оширувчи қурилиш ташкилотининг фаолияти
қонунийлигини
текшириш имкони мавжуд.
Қурилиш
соҳасида содир этиладиган жиноятлар орасида айнан иқтисодий
жиноятларни тергов қилиш ҳам долзарб аҳамиятга эга. Мазкур масала бир қатор
ташкилий
-
ҳуқуқий, ахборот ва методологик ҳаракатлар тизимини ўз ичига олади.
Ушбу ҳаракатлар дастлаб муайян вазифаларни ҳал этишга қаратилган ягона
мақсадга йўналтирилган. Бунинг учун қуйидаги бир қатор саволларга ечим топиш
талаб этилади:
1)
қурувчи ажратилган ер участкасига қурилиш ишларини олиб боришга
ваколат берувчи мулк ҳуқуқига, уни тасдиқловчи ҳужжатларга эгами?
2)
ер участкаси шаҳар қурилиш режасига эгами?
3)
барча лойиҳа ҳужжатлари мавжудми?
4)
сарф
-
қилинган ҳаражатлар
дастлаб режалаштирилганига мувофиқми?
5)
қайси бажарилган ишларга субподрядчиклар жалб этилган?
6)
қурувчида ишнинг асосий қисмини ўз кучи билан бажариш имконига
эга бўлганми (хомашё ва молиявий база, малакали мутахассилар, махсус қурилиш
техникаларининг етарли эканлиги)?
Булардан ташқари, қурилиш соҳасидаги иқтисодий жиноятларни тергов
қилишда
терговчи эътибор қаратиши керак бўлган баъзи жиҳатлар ҳам мавжуд.
Чунки, одатда ушбу тоифа жиноятлар қуйидаги механизмлардан фойдаланган
ҳолда
содир этилади. Хусусан, Ю.Н.Кулишев фикрича [4], қурилиш жараёнида бир
қатор ишлар бажарилмайди: бу орқали сифатли бажарилиши керак бўлган иш
тезлаштирилади ва бу хомашё, маблағнинг тежалишига олиб келади. Бундан
ташқари, амалга оширилиши керак бўлган ишлар кетма
-
кетлиги бузилади ва
бундан ҳам мақсад хомашё, маблағни иқтисод қилиш. Навбатдаги усули
бажарилиши керак бўлган битта ишни бошқа енгил ва осон турдаги иш билан
алмаштириш ҳисобланади. Қурувчи ушбу хатти
-
ҳаракати орқали объектнинг
таннархини тушуришга эришади ва орттирилган ресурслар ўзлаштирилади.
Шунингдек, сотиб олиниши режелаштирилган қурилиш материаллари ўрнига
арзон турдаги материалларни сотиб олиш йўли билан ҳам маблағни тежаб,
ажратилган пул маблағлари ўзлаштириш ёки растрата усусида талон
-
тарож қилиш
ҳолатлари
учрайди. Т.Назханов бундай ҳолларда тергов органлари аниқлик
киритиши керак бўлган бир қатор масалаларга эътибор қаратган. Унинг фикрича,
қурувчи
ташкилотнинг таъсис ҳужжатлари, лицензия, зарар миқдори ва хусусияти,
иштирокчилар доираси, бухгалтерия, кадр ва техник ҳужжатлари, аудит,
инвентаризация натижалари [5]. Шунингдек, ушбу олимлар ўз тадқиқотларида
терговчи ўтказиши керак бўлган тергов ҳаракатларининг турларигача таҳлил
қилишган
.
Тергов амалиётида Жиноят кодекси Махсус қисмида назарда тутилган
жиноятларни, шу жумладан, ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан
ўзганинг мулкини талон
-
тарож қилиш жиноятини тергов қилиш ишини
режалаштириш, тергов қилишни ташкил этиш, амалга ошириш, далилларни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
263
тўплаш усулларини тўғри танлай олиш, шахснинг ижтимоий хавфли қилмишини
тўғри квалификация қилиш борасида муайян бир хато ва камчиликлар учрайди.
Жиноят ишини тергов қилиш жараёнида белгиланган процессуал қонунчилик
талабларидан четга чиқиш, қилмишни нотўғри баҳолаш, тергов ҳаракатларини
амалга оширишда исботлаш жараёнига салбий таъсир кўрсатадиган ҳаракатларни
амалга ошириш, жиноят ишини юритишга масъул бўлган шахслар, жиноят ишини
юритишга кўмаклашувчи шахсларнинг ғайриқонуний ҳаракатлари амалиётда тез
-
тез кўзга ташланиб туради.
Ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон
-
тарож қилиш жиноятлари
юзасидан ҳужжатларни кўздан кечириш жараёнида тергов ишини юритишга
масъул шахслар ҳужжатларни имкон даражасида бошқа ҳужжатлар билан
таққослашлари, ўзаро фарқларни аниқлашлари лозим. Ҳар бир шубҳали
ҳисобланган
ҳужжатларни корхона томонидан олинган моддий бойликларнинг
мавжудлиги билан текширишлари лозим. Ҳужжатда кўрсатилган хўжалик
ҳисобидаги
товар
-
моддий
бойликларни
текширишлари
керак.
Махсус
ташкиллаштирилган назорат хариди юзасидан расмийлаштирилган ҳужжатлар
билан таққослашлари даркор. Ҳужжатларни кўздан кечириш жараёнида
текширилган ва олинган ҳужжатларни имзолаган шахслардан ёки хўжалик
операциясини амалга оширишда бевосита иштирок этган шахслардан
тушунтиришлар олиш ҳам муҳим аҳамият касб этади.
А.К.Закурлаевнинг
таъкдилашича,
айрим
ҳисоб
-
китоб
бухгалтерия
ҳужжатлари
ўрнатилган тартиб бўйича текширилади, яъни ҳужжатларда барча
зарурий реквизитларнинг борлиги ва уларда шубҳали реквизитларнинг бор ёки
йўқлиги аниқланади. Ҳужжатлар форма бўйича текшириб кўрилгандан кейин
арифметик ва норматив текширувдан ўтказилади. Арифметик текширувда
ҳужжатлардаги
горизантал ва вертикал графаларда чизилган ёзувлар (рақамлар)
солиштириб текширилади [6].
Норматив текширувда эса ҳужжат мазмунининг ҳаракатдаги норматив
актларга
-
инструкциялар, низомлар, қоидалар, харажат, чиқим нормаларига мос
келиши текширилади. Бир
-
бири билан боғлиқ ўзаро операцияларни ифода этувчи
бир неча ҳужжатларни текширишда муқобил текширув ва ўзаро назорат
усуллардан фойдаланилади. Муқобил текширув усулида бир турдаги
ҳужжатларнинг
турли нусхаларини бир
-
бири билан ўзаро солиштириб
текширишдир. Бу нусхалар бир ташкилотнинг турли бўлимларидан ёки бир неча
ташкилотлардан олиниши мумкин.
Ўзаро назорат усулида бир турдаги операциянинг турли ҳужжатларда ифода
этилиши солиштириб текширилади. Ўзаро назорат усули ҳар бир хўжалик
операциясининг турли бухгалтерия ҳужжатларида ифода этилишига асосланган.
Бухгалтерия ҳужжатлари бошқа турли
-
туман бошқа ҳужжатлар билан солиштириб
кўрилиши мумкин .
Бухгалтерия ҳужжатларини текширишнинг хусусий усуллари ҳам мавжуд.
➢
товар
-
моддий қимматликлар ва пул маблағлари ҳаракатини бевосита
ифода этувчи кирим
-
чиқим ҳужжатларидаги маълумотларни ушбу операцияни
бошқа тарзда ифода этувчи ҳужжатлар
-
маълумотлар билан солиштириб кўриш;
➢
моддий
-
товар бойликларни олиш ва бериш операциясини ифода этувчи
ҳужжатлардаги маълумотларни биринчи операция билан ўзаро боғлиқ бўлган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
264
бошқа операцияларни ифода этувчи ҳужжат маълумотлари билан солиштириб
кўриш;
➢
моддий
-
товар бойликларнинг бир жойдан бошқа жойга кўчирилганлиги
тўғрисидаги маълумотларни улар ташиб ўтказилган таралар тўғрисидаги
маълумотлар билан солиштириб кўриш;
➢
бухгалтерия ҳисоботи тўғрисидаги маълумотларини тезкор учёт
маълумотлари билан солиштириб кўриш;
➢
назорат касса тасмасидаги маълумотларни касса чеклар маълумотлари
билан солиштириб кўриш;
➢
пул маблағлари ва моддий товар бойликларни бериш тўғрисидаги пул
воситалари ва моддий товар бойликларни ёзиш ва бериш учун асос бўлган
ҳужжатлардаги
маълумотлар билан солиштириб кўриш [7].
Хулоса ўрнида айтиш жоизки, қурилиш соҳасидаги иқтисодий жиноятларни
тергов қилиш қуйидаги тактик операцияларни бажаришни талаб этади:
1)
битимлар тузиш, молиявий операциялар, хўжалик фаолиятдаги
қонунбузилиш
ҳолатларини аниқлаш;
2)
қонунбузилиш ҳолатларига жалб этилган шахс ёки шахслар доирасини
аниқлаш;
3)
қурилиш соҳасида иқтисодий жиноятлар содир этилганлигини
кўрсатувчи далилларни қидириб топиш;
4)
мазкур тоифа жиноятлар содир этилишига олиб кетган сабаб ва шарт
-
шароитларни бартараф этиш.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Бир йил ичида Ўзбекистонда қанча қурилиш компанияси очилгани
маълум
бўлди.
http://m.xabar.uz/iqtisodiyot/bir-yil-ichida-ozbekistonda-qancha-
qurilish-koa
2.
Ўзбекистонда
уй
-
жой
нархларининг
ўсиши
тезлашди.
https://www.gazeta.uz/uz/2023/08/31/real-estate/
3.
https://mc.uz/uz/activity/ulush-platform
4.
Кулешов Н.Ю. Методика расследования экономических преступлений в
сфере строительства. Автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата юридических наук. Ростов
-
на
-
Дону 2020. https://crimescience.ru/wp
-
content/uploads/2016/
5.
Назханов Т. Общая характеристика расследования экономических
преступлений.
https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36349104&pos=5;
-
92#pos=5;-92
6.
А.Х.Имомназаров, И.Р.Астанов, Э.А.Хайруллаев, Ф.З.Мирзаев. Кўздан
кечириш тергов ҳаракати имкониятлари. Услубий қўлланма. Т: “Саҳҳоф”
-2021-
йил
7.
А.О.Арипов. Иқтисодиёт соҳасидаги ва мансабдорлик жиноятларини
тергов қилиш. Услубий қўлланма. Т: “Саҳҳоф”
-2021-
йил.
