Негативное влияние глобального климата на национальную экономику Узбекистана и проблемы сокращения сферы влияния

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Negative impact of the global climate on the national
economy of Uzbekistan and the problems of reducing the
sphere of influence

Kamola ABDIYEVA

1

Tashkent State University of Economics

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2023

Received in revised form

15 December 2023
Accepted 25 December 2023

Available online

15 February 2024

This article analyzes solutions to reduce the influence of the

global climate on the national economy and the scope of its

influence, goals, and upcoming achievements and shortcomings.

The conclusions and recommendations of the study are briefly

presented in the section on conclusions and recommendations.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp102-112

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Global climate,

GDP,

national economy,

volume of investments,

energy industry.

Global iqlimning

Oʻzbekiston milliy iqtisodiyotiga salbiy

taʼsiri va taʼsir doirasining kamaytirish yechimidagi

muammolar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

global iqlim,

YaIM,

milliy iqtisodiyot,

investitsiyalar xajmi,
energetika sanoati.

Ushbu maqolada mamlakatimizning Global iqlimning milliy

iqtisodiyotga ta’siri hamda tasir doirasini kamaytrishdagi

yechimlar, undan koʻzlangan maqsadlar bayon qilinadi hamda

keladigan yutuq va kamchiliklar tahlil qilinadi. Xulosa va

tavsiyalar qismida tadqiqotning xulosalari qisqacha bayon

qilinadi.

1

Master’s student

, Tashkent State University of Economics. E-mail: Nazarovfar@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

103

Негативное

влияние

глобального

климата

на

национальную экономику Узбекистана и проблемы
сокращения сферы влияния

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

глобальный климат,

ВВП,

национальная экономика,
объем инвестиций,
энергетика.

В данной статье анализируются пути решения снижения

влияния

глобального

климата

на

национальную

экономику и масштабы его влияния, цели, а также

предстоящие достижения и недостатки. Выводы и
рекомендации исследования кратко представлены в
разделе выводов и рекомендаций.

KIRISH

Bozor munsabatlari sharoitida Global iqlim oʻzgarishining iqtisodiyotga salbiy

ta’sirini koʻrsatadigan bir qancha dolzarb masalalar mavjud. Xususan, global iqlim
oʻzgarishi boʻronlar, toshqinlar, oʻrmon yongʻinlari va issiqlik toʻlqinlari kabi ekstremal

ob-

havo hodisalarining chastotasi va zoʻravonligini kuchaytirmoqda. Ushbu hodisalar

katta iqtisodiy xarajatlarga, jumladan, infratuzilma, mulk va qishloq xoʻjaligi erlariga

zarar yetkazadi. Tabiiy ofatdan keyingi tiklanish va rekonstruksiya xarajatlari hukumat

byudjetlari va sugʻurta tizimlarini qiyinlashtirishi, mahalliy iqtisodiyot va fiskal
barqarorlikka ta’sir etib bormoqda.

Global iqlimning iqtisodiyotga salbiy ta’siri natijasida tabiiy ofatlarning xarajatlari

yillar davomida ortib bormoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Tabiiy ofatlar xavfini

kamaytirish boʻyicha boshqarmasi (UNDRR) ma’lumotlariga koʻra, 2000

-yildan

2019-

yilgacha iqlim bilan bogʻliq ofatlardan kelib chiqqan iqtisodiy yoʻqotishlar dunyo

boʻylab qariyb 2,9 trillion dollarga baholangan.

Global iqlim mamlalatlar yalpi ichki mahsulotga ta’siri natijasida

2020-yilda

Nature Climate Change jurnalida chop etilgan tadqiqotga koʻra, agar issiqxona gazlari
chiqindilari nazoratsiz oʻsishda davom etsa, 2100 yilga kelib global YaIM taxminan

7,2% ga kamayishi mumkinligi ta’kidlangan.

Milliy qonunchilikda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.

Mirziyoevning “Atrof

-

muhitni muhofaza qilish hamda ekologik nazorat sohasidagi davlat organlari faoliyatini
tashkil etish chora-

tadbirlari toʻgʻrisida”gi

30.12.2021-yildagi PQ

–

76-

sonli qaroriga koʻra

Oʻzbekistonda atrof

-

muhitni boshqarishning huquqiy asosi boʻlib xizmat qiladi. Ushbu

qonun atrof-

muhitni muhofaza qilishning turli jihatlarini, jumladan, iqlim oʻzgarishi bilan

bogʻliq qoidalarni oʻz ichiga oladi.

Ushbu qarorga koʻra barqaror rivojlanishga koʻmaklashish, tabiiy resurslarni

saqlash, atrof-

muhit ifloslanishining oldini olish va kamaytirish orqali iqlim oʻzgarishi

oqibatlarini bartaraf etish uchun asos yaratadi. Ushu qarorga ko;ra davlat organlari,
tashkilotlar va shaxslarning atrof-

muhit muhofazasini ta’minlash boʻyicha mas’uliyatini

belgilab beradi hamda atrof-

muhitga ta’sirni baholash, atrof

-muhit monitoringi, ekologik

faoliyatni tartibga solish tamoyillari va mexanizmlarini belgilaydi.

Atrof-

muhitni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonundan tashqari, Oʻzbekistondagi

boshqa milliy qonunlar va me’yoriy hujjatlarda iqlim oʻzgarishi va uning iqtisodiy
oqibatlari bilan bogʻliq qoidalar ham boʻlishi mumkin. Alohida ahamiyatga ega boʻlgan
ayrim tarmoqlarga energetika, qishloq xoʻjaligi, suv resurslari va ofatlar xavfini

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

104

kamaytirish kiradi. Ushbu sohalardagi maxsus qonunlar va qoidalar qayta tiklanadigan

energiyani rivojlantirish, barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyotlari, suvni boshqarish
strategiyalari va iqlim oʻzgarishi ta’siriga moslashish choralari kabi masalalarni hal qiladi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI

Xorijiy olimlar tomonidan

global iqlimning iqtisodiyotga salbiy ta’sirini

kamaytirishni tushunish va hal qilishda muhim ilmiy ishlanmalarga olib borgan. Xorijlik

olimlarining tadqiqotlarida global iqlimning turli jihatlarga alohida qara

b oʻtgan.

Xususan, xorijlik olimlar D. Panepinto va V.

Riggiolar Iqlim oʻzgarishini yumshatish

texnologiyalari boʻyicha quyosh energiyasi, shamol energiyasi va bioenergiya kabi qayta

tiklanadigan energiya texnologiyalarini ishlab chiqish va rivojlantirishga doir ilmiy

ishlanmalarini bilanhissa qoʻshdilar. Ushbu texnologiyalar qazib olinadigan yoqilgʻiga

asoslangan tizimlarga barqaror alternativalarni taklif qilib, energiya ishlab chiqarishdan

issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan.

Yevropalik olimlar S.M.

Xovden va boshqalar iqlim oʻzgarishining iqtisodiy ta’sirini

va yumshatish choralarining potentsial afzalliklarini tahlil qilish uchun murakkab iqtisodiy

modellar va baholash asoslarini ishlab chiqdilar. Ushbu modellar siyosatchilarga iqlim

boʻyicha turli harakatlar strategiyalarining xarajatlari va afzalliklarini tushunishga yordam

beradi va siyosat qarorlarini xabardor qiladi. Ular iqtisodiy modellar asosida iqlim

oʻzgarishini yumshatish va moslashish strategiyalarining xarajatlari va foydalarini

baholash uchun ishlatgan. Global iqlim sharoitida turli xil siyosat variantlarining iqtisodiy

ta’sirini miqdoriy baholash orqali siyosatchilar resurslarni taqsimlash va samarali iqlimiy

harakatlar rejalarini ishlab chiqish boʻyicha asosli qarorlar qabul qilishlari mumkin.

Xarajat-foyda tahlili eng tejamkor chora-tadbirlarni aniqlashga va iqlim barqarorligiga

investitsiyalarni ustuvorligini ta’kidlab oʻtgan.

Yaponiyalik olim K.

Nakano oʻz asarlarida global iqlim xavfini baholash va

moslashishini ishlab chiqqan. Olim global iqlim xavfini baholash, zaif sektorlar va

hududlarni aniqlash va iqlim oʻzgarishining turli iqtisodiy faoliyatga potentsial ta’sirini

baholash boʻyicha keng qamrovli tadqiqotlar oʻtkazgan. Shuningdek, tadqiqotchi

mamlakatlar va hamjamiyatlarga salbiy oqibatlarni kamaytirish va chidamlilikni

oshirishga yordam berish uchun moslashish strategiyalarini ishlab chiqgan. Tadqiqotchi

global iqlim oʻzgarishining qishloq xoʻjaligi, suv resurslari, infratuzilma, turizm va

sogʻliqni saqlash kabi sohalarga ta’sirining potentsial iqtisodiy oqibatlarini baholagan.

Unga koʻra global iqlim oʻzgarishining toʻgʻridan

-

toʻgʻri va bilvosita oqibatlarini,

jumladan, ishlab chiqarishdagi oʻzgarishlar, bozor dinamikasi, bandlik va infratuzilmaga

etkazilgan zararni tahlil qiladi. Iqtisodiy ta’sirni baholash siyosatchilarga potentsial

yoʻqotishlar hajmini tushunishga yordam bergan va moslashish choralari va

investitsiyalar boʻyicha qarorlar qabul qilgan.

Shuningdek olimlar iqlim-

aqlli qishloq xoʻjaligi boʻyicha mahsuldorligini oshirish,

iqlim

oʻzgarishiga moslashishni kuchaytirish va issiqxona gazlari chiqindilarini

kamaytirishga qaratilgan iqlimga mos qishloq xoʻjaligi konsepsiyasiga hissa qoʻshdilar.

Iqlimga mos qishloq xoʻjaligi barqaror amaliyotlar, iqlim xavfini boshqarish va iqlimga

chidamli ekin navlarini qabul qilishni birlashtirgan. Shuningdek, ular fermerlar va qishloq

jamoalari farovonligini ta’minlashning ijtimoiy va iqtisodiy jihatlarini ham koʻrib chiqqan.

Xorijlik olimlar J. Samaniego va H.

Shnayderlar global iqlimni iqtisodiyotga ta’siri

boʻyicha yashil moliya va barqaror investitsiyalar mexanizmlari va asoslarini ishlab

chiqishga hissa qoʻshdilar. Ular iqlim bilan bogʻliq loyihalar uchun moliyaviy resurslarni

safarbar qilish, barqaror biznes amaliyotini ilgari surish va investitsiya qarorlarini qabul

qilishda ekologik omillarni integratsiya qilish yoʻllarini oʻrgandilar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

105

Tadqiqotchilar global qlimning iqtisodiyotga ta’sir boʻyicha moliyaviy resurslarni

iqlimga mos va barqaror loyihalarga yoʻnaltirishga qaratilgan turli xil yashil moliya

mexanizmlarini tadqiq qildilar va ishlab chiqdilar. Ushbu mexanizmlar yashil

obligatsiyalar, yashil kreditlar, uglerod narxini belgilash vositalari va ta’sirli
investitsiyalarni oʻz ichiga oladi. Ular kapitalni qayta tiklanadigan energiya manbalari,

energiya samaradorligi, barqaror infratuzilma va boshqa ekologik toza tarmoqlarga jalb

etishda ushbu mexanizmlar samaradorligini oshirish yoʻllarini oʻrgandi.

Ular tomonidan

yashil moliya va barqaror investitsiyalar sohasida olib borilgan tadqiqotlar iqlimga mos
loyihalarga moliyaviy resurslarni safarbar qiluvchi va barqaror biznes amaliyotlarini

ragʻbatlantiradigan iqtisodiy asoslar va amaliyotlarni shakllantirishga yordam berdi.

Jozibador investitsion qarorlarni qabul qilishda atrof-muhitni muhofaza qilish
masalalarini integratsiyalashgan holda, ularning faoliyatini yanada barqaror

iqtisodiyotga oʻtishga turtki boʻlgan.

TADQIQOT METODOLOGIYASI

Tadqiqot metodologiyasi mahalliy va xorijiy mualliflarning mazkur sohaning turli

jihatlariga bagʻishlangan konsepsiyalariga asoslanadi. Tadqiqotning uslubiy asosini

strukturaviy-funksional va neoliberal yondashuv tashkil etadi.

TAHLIL VA NATIJALAR

Bugungi kunda dunyo boʻyicha deyarli koʻplab mamlakatlarda iqlim oʻzgarishiga

sabab boʻladigan iqtisodiy sohalar hamda amalga oshirilayotgan harakatlar, iqlimning
salbiy tomonga oʻzgarishiga olib kelmoqda. Milliy iqtisodiyotda investitsion amaliyotlar
ekologik muammolarni hal qilish va barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi.

Sanoat jarayonlari, transport va energiya uchun qazilma yoqilgʻilarni yoqish

atmosferaga koʻp miqdorda issiqxona gazlarini chiqardi. Asosiy sabab sifatida inson omili
soʻnggi bir necha yuz yil ichida kuzatilgan iqlim oʻzgarishlarining asosiy sababi insoniyat

sifatida belgilangan. Bu antropogen emissiya deb nomlanuvchi inson faoliyati natijasida

yuzaga keladigan atmosfera tarkibini sezilarli darajada oʻzgartirib, global iqlim tizimining
oʻzgarishiga olib kelganligini tushunishga ishora qiladi. Olimlar tomonidan global Iqlim
oʻzgarishining sabablarini tushunish uchun keng qamrovli tadqiqotlar oʻtkazdilar. Shuni
ta’kidlash kerakki, inson faoliyati, xususan, qazib olinadigan yoqilgʻilarni yoqish iqlim
oʻzgarishining asosiy omili sifatida e’tirof etilgan boʻlsa

-da, tabiiy omillar (vulqon otilishi

yoki quyosh oʻzgarishi kabi) qisqa muddatli iqlim oʻzgaruvchanligiga ta’sir qilishi
mumkin. Biroq, soʻnggi bir necha asrlarda kuzatilgan uzoq muddatli va keng tarqalgan
oʻzgarishlar asosan inson tomonidan qoʻzgʻatilgan omillar bilan bogʻliq.

Koʻpgina rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy va iqlimiy zarbalarga zaiflikning

kombinatsiyasi doimiy uzilishlar, iqtisodiy beqarorlik va sekin ishlab chiqarish oʻsishi
bilan tavsiflangan ekologik rivojlanish tuzogʻiga olib keladi. Global harorat koʻtarilishda
davom etar ekan, janubiy mamlakatlarga ta’siri yanada kuchayadi. (1

-rasmga qarang).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

106

1-rasm.

Global isish natijasida hosil boʻlgan mintaqalar boʻyicha oʻrta asrdagi

YaIM yoʻqotishlari (foiz)

*

Jahon Iqtisodiy Forumi tomonidan 2021-

yilgi Global Risklar hisobotiga koʻra,

global iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish va ularga javob bermaslik, ommaviy qirgʻin
qurollari va suv inqirozi bilan bogʻliq xavotirlardan ustun boʻlgan, butun dunyo boʻylab

jamiyatlar oldida turgan eng muhim va eng muhim xavf sifatida tan olingan.

Global iqlim oʻzgarishda davom etar ekan, u hayotimizning barcha jabhalariga,

yashash joylaridan tortib biz iste’mol qiladigan suv va nafas olayotgan havoga ta’sir
qiladi. Prognozlarga koʻra, bu jarayonlar turli zaif guruhlarga, jumladan, ayollar, bolalar,

turli etnik elatlarga mansub shaxslar va mahalliy aholi ichida iqtisodiy noqulayliklarga

duchor boʻlganlarga nomutanosib ta’sir koʻrsatadi.

Hisob-

kitoblar shuni koʻrsatadiki, har yili atmosferaga 100 million tonnadan ortiq

uglevodorod chiqindilari kiradi, rivojlangan mamlakatlar esa bu umumiy hajmning

taxminan 74 foizini tashkil qiladi. Olimlarning ta’kidlashicha, sanoat ifloslanishining

50% oʻrmon yongʻinlari paytida karbonat angidrid gazining chiqishi natijasida yuzaga keladi,
bu esa atmosferaning yuqori qatlamida kuyikish zarralarining koʻpayishiga olib keladi.

Havoga

koʻtarilgan

tutun atmosferaning yuqori qatlamida kuyindi zarralarini

koʻpaytiradi. Oqibatda, sayyoramizga quyoshdan kelayotgan issiqlik energiyasi qaytadan

koinotga yoyilish

oʻrniga,

Yerning

oʻzida

qolib, “bugʻxona hodisasi“ni keltirib chiqaradi

va

bu jarayon jadallashib bormoqda. Jahon meteorologiya tashkiloti rahbari Mishel
Jarroning fikricha, sayyoramizda

oʻrtacha harorat

7 darajaga

koʻtarilsa,

Yer yuzi

hududining teng yarmi hayot uchun yaroqsiz

boʻlib

qoladi. Chunki ayrim unumdor yerlar

choʻllanishga

yuz tutsa, ayrimlari suv ostida qoladi.

Yuqorida aytib oʻtilgan hodisalarni bartaraf etish uchun koʻplab davlatlar iqlim

bilan bogʻliq masalalar boʻyicha yigʻilishlar, konferentsiyalar va diplomatik kelishuvlarni
imzolangan. Ulardan eng muhimi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi
boʻyicha doiraviy konventsiyasidir (UNFCCC) 1992

-yil 9-mayda Nyu-York shahrida

ratifikatsiya qilingan ushbu konventsiya kelishuvning tegishli bandlariga muvofiq asosan
atmosferadagi issiqxona gazlari darajasini barqarorlashtirishga qaratilgan.

*

United Nations Conference on Trade and

Development ma’lumotlari asosida mustaqil ishlab chiqildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

107

Global iqlim tizimiga inson tomonidan zararli ta’sirlarning oldini olish uchun

ekotizimlarning iqlim oʻzgarishiga tabiiy ravishda moslashishiga imkon beradigan, shu

bilan birga kelajakda uzluksiz oziq-

ovqat ishlab chiqarish va barqaror iqtisodiy oʻsishni

ta’minlaydigan oqilona muddatlarda ushbu maqsadga erishish juda muhimdir. Ushbu

maqsadlarga erishish uchun ishtirokchi davlatlar iqlim tizimi va iqlim oʻzgarishiga oid

tegishli ilmiy, texnologik, texnik, ijtimoiy-

iqtisodiy va huquqiy ma’lumotlarni har

tomonlama, shaffof va oʻz vaqtida almashishni ta’minlashi juda muhim. Ular, shuningdek,

turli javob strategiyalarining iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari haqida ma’lumot

almashishlari, ular oʻrtasida muvofiqlashtirish, hamkorlik va hamkorlikni

rivojlantirishlari kerak. Bundan tashqari, takrorlanishni minimallashtirish, tadqiqotlarni

aniqlash, oʻtkazish, baholash va moliyalashtirish, ma’lumotlarni toʻplash va qoʻllab

-

quvvatlashga qaratilgan xalqaro va hukumatlararo dasturlar, tarmoqlar yoki tashkilotlar

tashabbuslarini tizimli ravishda monitoring qilish va kerak boʻlganda ularni

kuchaytirishga harakat qilish kerak. Bu vazifalarni samarali amalga oshirish uchun

ustuvor vazifa sifatida belgilandi.

Yana bir e’tiborga molik kelishuv

–

bu iqlim oʻzgarishi boʻyicha Parij kelishuvi

boʻlib, u iqlim oʻzgarishi sababli dunyo boʻylab kuchayib borayotgan xavfni bartaraf

etishga intiladi. Ushbu kelishuv 2015-yil 12-

dekabrda qabul qilingan va oʻsha yili 200

ga

yaqin davlat ishtirok etganiga guvoh boʻlgan. Parij kelishuvi 2016

-yil 4-noyabrda kuchga

kirdi. Ushbu shartnomaning asosiy maqsadi global isishni sanoatgacha boʻlgan darajadan

2 daraja Selsiy boʻyicha cheklash va haroratning 1,5 daraja Selsiyga koʻtarilishini

cheklash boʻyicha harakatlarni davom ettirishdan iborat.

Shuningdek, 2050-yilga borib issiqxona gazlarining global emissiyasini

40

–

70 foizga qisqartirishga erishish zarur, bunda yakuniy maqsad 2100 yilga borib nolga

yoki hatto manfiy emissiyaga erishishdir. Shuningdek, kelishuv rivojlangan davlatlar

rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam koʻrsatishini nazarda tutadi. iqlim oʻzgarishini

yumshatish va moslashishga qaratilgan sa’y

-harakatlarida. 2020-yilda rivojlanayotgan

davlatlarning talab va ustuvorliklarini inobatga olgan holda moliyaviy yordamni

100 milliard AQSH dollariga oshirishga qaror qilindi. Ayni paytda mazkur jamgʻarma

tomonidan umumiy qiymati 1,5 milliard AQSH dollariga teng 35 ta loyiha

moliyalashtirilmoqda.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 2018

-yil

25-sentabrdagi majlisida bir qator muhim qonun hujjatlari, jumladan, Jahon banki bilan

iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish va uning oldini olishga qaratilgan qoʻshma loyihani

moliyalashtirish masalasi koʻrib chiqildi. Orol dengizi havzasi. Ushbu loyiha uchun taklif

etilayotgan grant miqdori 20 million dollarni tashkil etadi.

Oʻzbekiston 2017

-yil 19-aprelda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nyu-Yorkdagi

shtab-

kvartirasida Parij bitimini imzolagan boʻlsa

-da, shartnoma hali mamlakat

tomonidan ratifikatsiya qilinmagan.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich

Mirziyoyevning

2019-yil 4-oktabrdagi PQ

–

4477-sonli qaroriga muvofiq,

Oʻzgidromet

tomonidan tegishli

vazirlik va idoralar bilan hamkorlikda tayorlangan. “Oʻzbekiston Respublikasining

2019-

2030 yillarga moʻljallangan yashil iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi” ma’qullanib,

ushbu strategiyani ilgari surish va amalga oshirishga koʻmaklashish boʻyicha oʻzaro

faoliyat kengash tashkil etildi. Ushbu strategiya doirasidagi chora-tadbirlarning

belgilangan “yoʻl xaritasi”ga muvofiq, har bir vazirlik va idoraga iqlim oʻzgarishi bilan

bogʻliq muammolarni bartaraf etish boʻyicha aniq mas’uliyat yuklangan boʻlib, ular ham

yumshatish, ham moslashish choralarini oʻz ichiga oladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

108

Qolaversa,

Oʻzbekiston

Respublikasining

“Qayta

tiklanuvchi

energiya

manbalaridan foydalanish toʻgʻrisida”gi va “Davlat

-

xususiy sheriklik toʻgʻrisida”gi

qonunlarining qabul qilinishi mamlakatimiz chegaralarida qayta tiklanuvchi energiyadan
foydalanish tashabbuslarini, jumladan, quyosh va shamol energetikasi inshootlarini
qurishni tezlashtirdi.

Ushbu qonunchilik bazasi bunday sa’y

-harakatlarni osonlashtirish uchun zarur

huquqiy va tartibga soluvchi tuzilmani yaratdi. Bundan tashqari, yaqinda

Oʻzbekistonning Samarqand shahrida Shanxay hamkorlik tashkilotining sammiti boʻlib
oʻtgani butun dunyo e’tiborini tortgani e’tiborga molik. Ushbu sammit davomida
ma’qullangan qarorlar, kelishuvlar va hujjatlar avvalgi yigʻilishlar koʻlamidan oshib ketdi
va bu muhim burilish nuqtasi boʻldi. Mazkur voqeaning qanchalik koʻlamli ekanligini
koʻrsatish uchun sammit davomida 44

ta ta’sirchan hujjat bevosita ma’qullanib,

imzolanganini alohida ta’kidlab oʻtamiz.

Davlat rahbarlari strategik sheriklik doirasidagi keng koʻlamli sa’y

-harakatlar bilan

birgalikda ekologik muammolarni ham muhokama qildilar va soʻngra tegishli hujjatlarni
ma’qulladilar. Taʼkidlash joizki, sammit doirasida boʻlib oʻtgan Milliy koordinatorlar
kengashi yigʻilishida Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili ushbu masala
boʻyicha bayonot bilan chiqdi, bu Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida ekologiya
muammolarini hal etishning birinchi bosqichi boʻldi.

Bu tashkilotning iqlim muammolarini hal qilish boʻyicha mintaqaviy va global

strategiyalarni shakllantirish va amalga oshirishda faol ishtirok etishga intilishi va

tayyorligini koʻrsatadi. Xususan, hujjatda ShHTga aʼzo davlatlarning ushbu soha doirasidagi
asosiy xalqaro huquqiy asoslar, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi
boʻyicha doiraviy konventsiyasi va Parij kelishuvida belgilangan qoidalarni samarali amalga
oshirish borasidagi umumiy yondashuvlari oʻz aksini topgan. Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev dolzarb global muammolar, jumladan, iqlim oʻzgarishi, suv va tabiiy
resurslarning kamayishiga katta e’tibor qaratgani alohida ta’kidlandi. Yer yuzida atrof

-

muhitning holati chuqur iztirobga tushib qolgani, ekologik sharoitlar yomonlashayotgani

keng e’tirof etilgan. Shu munosabat bilan davlatimiz rahbari Sh.

Mirziyoyev ekologik tahdid

va xavf-xatar kuchayib borayotgan bir davrda Orol dengizi ekologik fojiasining halokatli

oqibatlarini yumshatish eng muhim vazifamiz ekanini taʼkidladi.

Milliy iqtisodiyotda global iqlimning salbiy ta’sirni yumshatish boʻyicha bir qator

muommolarni hal qilishda horijiy tajriba asosida investitsion amaliyotlari joriy qilinishi
atrof-muhit muammolarini hal qilishga yordam beradi. Global iqlimning iqtisoditga salbiy

ta’sirini yumshatishda investitsiyalarning bir qancha turlari mavjud. (2

-rasmga qarang).

2-

rasmga koʻra Global iqlimning iqtisodiyotga salbiy ta’sirini yumshatishda

investitsiyalaring ahamiyati quydagicha tizmilashtirildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

109

2-

rasm. Global iqlimning iqtisodiyotga salbiy ta’sirini yumshatishda

investitsiyalaring ahamiyati

*

.

Keng qamrovli baholash global iqlimning ijobiy va salbiy tomonlarini hisobga

olishni va xavflarni yumshatish bilan birga foydani maksimal darajada oshiradigan
strategiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi.

Global iqlimning iqtisodiyotga salbiy ta’sirini

kamaytirish barqaror rivojlanishni ta’minlash va iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq xavflarni

yumshatish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xorijiy tajriba ushbu muammolarni hal
qilish uchun amalga oshirilgan strategiyalar haqida qimmatli tushunchalar beradi. Xorijiy

mamlakatlar tomonidan global iqlimning oʻz iqtisodiyotlariga salbiy ta’sirini kamaytirish
boʻyicha koʻrilayotgan chora

-tadbirlarga quyidagilardan iborat. (3-rasmga qarang).

Koʻplab mamlakatlar iqlim oʻzgarishini yumshatish va issiqxona gazlari

emissiyasini kamaytirish uchun past uglerodli iqtisodiyotga oʻtmoqda. Unga koʻra qazib
olinadigan yoqilgʻiga asoslangan energiya manbalaridan voz kechishni va qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni koʻpaytirishni oʻz ichiga oladi.

*

Muallif tomonidan mustaql ishlab chiqildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

110

3-rasm. Global iqlimning

iqtisodiyotga salbiy ta’sirini kamaytirish

boʻyicha chora

-tadbirlar

*

Xususan Yevropa mamlakatlari Germaniya va Shvetsiya bu borada sezilarli

yutuqlarga erishgan mamlakatlardan hisoblanadi. Germaniya davlati qayta tiklanadigan

energiya manbalarini targʻib qilish boʻyicha bir qator siyosat va tashabbuslarni amalga

oshirdi, jumladan quyosh va shamol energiyasini qabul qiligan. Buning natijada

Germaniya qayta tiklanadigan energiya manbalari boʻyicha jahon yetakchisiga aylandi,

chunki elektr energiyasining katta qismi qayta tiklanadigan manbalardan olinadi.

Mazkur maqolada keltirilgan ilmiy-amaliy hisob-kitoblar va tahlillar milliy

iqtisodiyotda global iqlimning salbiy jihatlarini kamaytirish

boʻyicha bir qator tavsiya va

xulosalarni keltirib oʻtadi. Shu nuqtai nazardan, maqolaning ilmiy ahamiyati mazkur

sohada yuksak baholash mumkin.

Yuqoridagilardan kelib chiqib quyidagi xulosalarni ilgari surish mumkin:

Birinchi,

global iqlimni iqtisodiyotga salbiy ta’sirni kamaytirishda

qayta

tiklanadigan energiyaga oʻtish quyosh, shamol, gidro va geotermal energiya kabi qayta
tiklanadigan energiya manbalariga oʻtish issiqxona gazlari chiqindilarini sezilarli
darajada kamaytirishi va yanada barqaror energiya tizimini ragʻbatlantiradi.

Ikkinchi,

Iqtisodiy tarqmolarda energiya samaradorligi va tejamkorligini

ta’minlash sanoat, binolar, transport va asboblarda energiya samaradorligini oshirishda

energiya sarfini kamaytirishi va issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishida muhim
ahamiyat kasb etadi.

Buning natijasida energiyani tejash boʻyicha chora

-tadbirlarni amalga oshirish,

masalan, energiya tejaydigan texnologiyalar va amaliyotlarni ilgari surish yanada

barqaror va tejamkor iqtisodiyotga hissa qoʻshadi.

*

Muallif tomonidan mustaqil ishlab chiqilidi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

111

Uchinchi,

global iqlimga chidamli infratuzilma ekstremal ob-havo hodisalari va

yogʻingarchilik shakllarining oʻzgarishi kabi iqlim oʻzgarishi ta’sirini hisobga oladigan

infratuzilmani loyihalash va amalga oshirish zararlarni kamaytirishga yordam beradi,

uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi va zaif jamoalarni himoya qiladi.

Toʻrtinchi,

Tabiy resurslarni moliyaviy ragʻbatlantirish unga koʻra qayta

tiklanadigan energiya uchun subsidiyalar va barqarorlikni ragʻbatlantiruvchi qoidalar

kabi samarali iqtisodiy vositalarini amalga oshirishda korxonalarni kam uglerodli

amaliyot va texnologiyalarni qoʻllashga undashi

TADQIQOT NATIJALARIDA KELTIRILGAN ASOSIY TAFSIYA VA TAKLIFLAR

Hozirgi paytda hukumat tomonidan me’yoriy huquqiy asoslar boʻyicha global

iqlimning salbiy oqibatlarini kamaytirish boʻyicha birinchi navbatda quyidagilar boʻyicha

me’yoriy

-huquqiy bazani yangilish zaruratini ortadi.

–

yashil iqtisodiyotga oʻtish va energiya tejamkorligini ta’minlash dasturi hamda

elektromobillar ishlab chiqarish va ulardan foydalanishni ragʻbatlantirish tizimini

amaliyotga joriy qilish ;

–

Iqtisodiyotni elektr energiyasi bilan uzluksiz ta’minlash va “Yashil iqtisodiyot”

texnologiyalarini barcha tarmoqlar boʻylab keng integratsiyalashuvini ta’minlash, natijada

umumiy energiya samaradorligini 40 foizgacha oshirish.

–

Iqtisodiyot tarmoqlaridan atmosferaga zararli gazlar chiqarilishini YaIM birligiga

10

–20 foizgacha kamaytirish va bu boʻyicha me’yoriy huquqiy asoslarni ijrosini

shakllantirish

–

Har bir quriladigan “Ekologik toza zona” doirasida yugurish va velosipedda yurish,

shuningdek, badminton, stritbol va ochiq havoda mashq qilish uchun dam olish joylari bilan

bir qatorda “Sogʻlomlashtirish yoʻlaklarini” ishlab chiqish.

–

Iqlim oʻzgarishini yumshatish va tuproq degradatsiyasiga qarshi kurashishga

qaratilgan

“

Yashil iqlim

”

va Global ekologik jamgʻarmalar kabi xalqaro dasturlarning

maqsadlariga muvofiq ravishda Orol boʻyi mintaqalariga investitsiya tashabbuslarini

amalga oshirish.

–

Orolboʻyi hududida yashovchi aholiga koʻrsatilayotgan ijtimoiy yordamni

kuchaytirish. va boshqalar.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YAXATI:

1.

Selvaraju R. et al. Livelihood adaptation to climate variability and change in

drought-prone areas of Bangladesh: Developing institutions and options.

–

2006.

2.

Riahi K., Roehrl R. A. Greenhouse gas emissions in a dynamics-as-usual scenario

of economic and energy development //Technological Forecasting and Social Change.

–

2000.

–

Т

. 63.

–

№.

2-3.

–

С. 175

-205.

3.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ Atrof

-muhitni muhofaza qilish hamda

ekologik nazorat sohasidagi davlat organlari faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari

to‘g‘risida” qarori, 30.12.2021 yildagi PQ

-76-son

4.

Panepinto D., Riggio V. A., Zanetti M. Analysis of the emergent climate change

mitigation technologies //International Journal of Environmental Research and Public

Health.

–

2021.

–

Т

. 18.

–

№. 13. –

С

. 6767.

5. Howden S. M. et al. Adapting agriculture to climate change //Proceedings of the

national academy of sciences.

–

2007.

–

Т

. 104.

–

№. 50. –

С

. 19691-19696.

6. Nakano K. Risk assessment for adaptation to climate change in the international

supply chain //Journal of Cleaner Production.

–

2021.

–

Т

. 319.

–

С

. 128785.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

112

7. Samaniego J., Schneider H. Financing for climate change in Latin America and the

Caribbean in 2014.

–

2015.

8. Hussain M. et al. A comprehensive review of sectorial contribution towards

greenhouse gas emissions and progress in carbon capture and storage in Pakistan
//Greenhouse Gases: Science and Technology.

–

2019.

–

Т

. 9.

–

№.

4.

–

С

. 617-636.

9. Leggett J. A. The United Nations framework convention on climate change, the

Kyoto protocol, and the Paris agreement: a summary //UNFCC: New York, NY, USA.

–

2020.

–

Т

. 2.

10. Gao Y., Gao X., Zhang X. The 2 C global temperature target and the evolution of

the long-term goal of addressing climate change

—

from the United Nations framework

convention on climate change to the Paris agreement //Engineering.

–

2017.

–

Т

. 3.

–

№.

2.

–

С

. 272-278.

11. Canadell J. G., Schulze E. D. Global potential of biospheric carbon management

for climate mitigation //Nature communications.

–

2014.

–

Т

. 5.

–

№. 1. –

С

. 5282.

12. Abdurakhmanova G., Rustamov D. Venture investment environment in

different countries analysis of venture business in Uzbekistan //Архив научных
исследований. –

2020.

–

№. 21.

13.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 04.10.2019 yildagi PQ

-4477-son.

14.

Diyorbek, S. ., & Xasanov , H. . (2022). Iqlim o’zgarishi oqibatlarini bartaraf

etishda xalqaro ekologik huquqning mohiyati. Евразийский журнал права, финансов и
прикладных

наук,

2(12),

211–223.

извлечено

от

https://www.in-

academy.uz/index.php/EJLFAS/article/view/6437

15. Kitzing L., Mitchell C., Morthorst P. E. Renewable energy policies in Europe:

Converging or diverging? //Energy policy.

–

2012.

–

Т

. 51.

–

С

. 192-201.