Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of self-development competence of primary
school students
Kuysintosh ABDIEVA
Tashkent University of Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This article discusses various types of competence, with the
main emphasis on the competence of self-development. Particular
attention is paid to the role of information technology in the
development of this component and its effective influence on its
development.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp25
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
competence,
educational efficiency,
information technology,
knowledge,
skills,
working with information,
ability.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘z
-
o‘zini rivojlantirish
kompetensiyasini kamol toptirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kompetentizm,
ta’lim samaradorligi,
axborot texnologiyasi,
bilim,
ko‘nikma,
axborot bilan ishlash,
qobiliyat.
Ushbu maqolada kompetensiyaning turlari haqida
ma’lumotlar
berilgan.
Asosan
o‘z
-
o‘zini
rivojlantirish
kompetensiyasiga asosiy ahamiyat qaratilgan. Shuningdek,
bunday
komponentlikni
rivojlantirishda
axborot
texnologiyalarining
o‘rni
va
uning
komponentlikni
rivojlanishdagi samarali ahamiyati haqida fikrlar bayon etilgan.
1
Lecturer, Department of Theory and Methods of Primary Education, Tashkent University of Applied Sciences
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
257
Развитие компетентности саморазвития учащихся
начальных классов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
компетентность,
эффективность
образования,
информационные
технологии,
знания,
умения,
работа с информацией,
способности.
В данной статье рассматриваются различные виды
компетентности, с основным акцентом на компетентности
саморазвития.
Особое
внимание
уделяется
роли
информационных
технологий
в
разработке
этого
компонента и их эффективному влиянию на его развитие
.
KIRISH.
Kompetentlik yondashuviga asoslangan davlat ta’lim standartlarini hayotga tatbiq
etish uchun har bir pedagog eng avvalo o‘z fanining DTS va o‘quv dasturini puxta o‘rganib
chiqishi va shu asosida reja tuzishi kerak. Darsning texnologik xaritasida o‘quvchilarda
shakllantiriladigan asosiy va fanga oid kompetensiyalar aniq belgilangan bo‘lishi lozim.
Shu bilan birga, pedagog o‘quvchilarda mazkur kompetensiyalarni shakllantirganligini
aniqlash qobiliyatiga ega bo‘lishi muhim omillardan. O‘quvchilarda kompetensiyalarni
shakllantirish uchun ta’lim texnologiyalarini tanlash katta ahamiyatga ega.
Kompetensiyali ta’lim bugungi zamon talab qilayotgan ta’limdir. Biz ta’lim
-tarbiya berib,
voyaga yetkazayotgan yosh avlod hayot ostonasida qoqilmasdan, duch kelgan
muammolarni mustaqil hal eta oladigan, zamonaviy texnik vositalardan bemalol
foydalana oladigan, odamlar bilan qiyinchiliksiz va ikkilanmasdan muloqotga kirisha
oladigan, jamiyatda o‘z o‘rniga ega shaxs sifatida voyaga yetishi zarur. Bugun ta’lim
sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar ana shunday dolzarb vazifalarni hal etishga
qaratilgani bejiz emas.
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYASI
. Ta’lim samaradorligi
o‘quvchi bilimida namoyon bo‘ladi. O‘quvchining bilimi olgan bilimlarini amaliyotda,
hayotda qo‘llash qobiliyati bilan belgilanadi.
Bugungi kunda ta’lim jarayonida o‘quvchining o‘zlashtirgan bilimlaridan
qandaydir kundalik muammolarni hal qila olishiga alohida ahamiyat berilmoqda. Bilim
–
o‘quvchiga ta’lim jarayonida beriladigan ma’lumot, malaka –
bu ma’lumotlardan unumli
foydalana olish, kompetensiya
–
olingan ma’lumotlarni amalda qo‘llashdir. Har bir belgi
asosida shakllantiriladigan maxsus kompetensiyalar bilan bir qatorda darslarda
shakllanishi kerak bo‘lgan asosiy kompetensiyalar ham muhim o‘rin tutadi.
NATIJALAR
. Kompetensiya
–
(lotincha: kompetensiya
–
qodir, qobiliyati bor)
kompetensiyaga sof kasbiy bilim, ko‘nikma va malakalardan tashqari tashabbuskorlik,
hamkorlik, guruhda ishlash qobiliyati, kommunikativ qobiliyat, real baholay olish,
mantiqiy fikrlash, ma’lumotlarni saralash va ulardan foydalanish qobiliyati kiradi.
Kompetensiyaga yo‘naltirilgan ta’lim
-
olingan bilim, ko‘nikma va malakalarni
shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy faoliyatda amaliy qo‘llash uchun kompetensiyalarni
shakllantirishga qaratilgan ta’lim.
O‘quvchilarni o‘zini
-
o‘zi rivojlantirish kompetensiyalari asosan 2 turga bo‘linadi:
-
asosiy kompetensiyalar;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
258
-
fanga oid kompetensiyalar.
Asosiy kompetensiyalarning 6 turi mavjud:
1.
Kommunikativ kompetentsiya
2.
Axborot bilan ishlash kompetensiyasi
3.
Shaxs sifatida o‘z
-
o‘zini rivojlantirish kompetensiyasi
4.
Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi
5.
Milliy va umuminsoniy kompetensiya
6.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardorlik va
foydalanish kompetensiyasi.
Fanga oid kompetensiyalar. Har bir umumta’lim fanining mazmuni asosida
o‘quvchilarda fanga oid umumiy kompetensiyalar shakllanadi.
Ular orasida o‘z
-
o‘zini rivojlantirish kompetensiyasi
- bu shaxsning uzluksiz
jismoniy, ma’naviy, aqliy, intellektual va ijodiy rivojlanishi, mukammallikka intilishi,
hayot davomida mustaqil va muntazam ravishda takomillashib borishi, o‘z xatti
-
harakatlarini muqobil ravishda baholash va o‘z
-
o‘zini rivojlantirish qobiliyatida namoyon
bo‘ladi. Kompetensiyani shakllantirishda ko‘proq darslarda suhbatlar muloqot shaklida,
axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda olib boriladi. Bitta o‘qish
darsi misolida ko‘rib chiqsak, matnni rollarga bo‘lib o‘qish orqali ularning personajlarga
munosabatini ifodalash ko‘nikmalari shakllanishi kabi savollar bilan o‘quvchilarni
munozaraga jalb etish muhimdir. Ular voqealar ketma-ketligini izchil tasvirlaydi. Har bir
boshlang‘ich sinf o‘quvchisining fikrini to‘liq eshitish, fikrlarni ma’qullashini misol
tariqasida ko‘rsatish o‘qituvchining mahoratiga bog‘liq. Bu orqali o‘quvchilar adekvat
baho berishga, o‘z fikrini erkin bayon etishga o‘rganadilar. Erkin bildirilgan fikr qanday
bo‘lishidan qat’i nazar, o‘qituvchi ularni oxirigacha eshitishi va o‘z munosabatini
bildirishga jalb qilishi muhimdir. Chunki o‘zgalar fikrini tinglashga o‘rgatish
o‘qituvchidan e’tibor va mas’uliyatni talab qiladi. Boshqalarning fikrini tinglagan o‘quvchi
voqeani to‘liq tushunadi. U o‘z munosabatini bildiradi va boshqalarning fikrini
takrorlamaydi. Noto‘g‘ri fikr bildirgan o‘quvchiga uning fikri to‘g‘ri emasligini
tushuntirish, uni to‘g‘ri fikrlashga yo‘naltirish muhim vazifalardandir. Masalan: “odob”
hikoyasida ustozi “kulolchilik sirlarini yana bir yil o‘rgandim” deganiga qaramay,
o‘quvchisini alohida faoliyat bilan shug‘ullanishga ko‘ndiradi. Boshida ishi muvaffaqiyatli
bo‘lsa
-da, oxir-oqibat u qilgan taomlar siri tez tarqalib ketgani uchun uni hech kim sotib
olmadi va shogird ustoziga qaytib keldi. Hikoyani muhokama qilishda ko‘pchilik talabalar
o‘quvchining ishini ma’qullamaydilar. Lekin o‘quvchilar orasida kulolning ayrim
asarlarini ma’qullamagan talabalar ham bo‘lishi mumkin. “Ustoz olov va suvni
yoqtirmaguncha kulolchilikning nozik sir-
asrorlarini hamisha o‘rgata olmasmidi?
Quritilgan idishlarni puflab, sirlashdan oldin sirlash kerakligini avvalroq o‘rgatishi kerak
edi”. Shunda o‘qituvchi hech qanday fikrni noto‘g‘ri demaydi, o‘quvchilarni voqealarga
chuqurroq nazar bilan qarashga yo‘naltirishi kerak. U o‘quvchilarga har bir narsani
o‘rgatish va o‘rganishning o‘z vaqti borligini, shogird hech qachon ustozining so‘ziga
shubha qilmasligi kerakligini tushuntirishi kerak. Mustaqil fikrga ega bo‘lmagan odamlar
o‘z yo‘lini topishda qiynaladi.
MUHOKAMA
. Binobarin, erkin va mustaqil tafakkurga ega, yaxshi va yomonni,
ezgulik va yomonni ajrata oladigan, muloqotda erkin ishtirok eta oladigan insonlarni
tarbiyalash bugungi kun ta’lim
-tarbiya va pedagoglarning asosiy vazifalaridan biridir. Har
qanday pedagogik texnologiya dars jarayonida aniq mavzu mohiyatidan kelib chiqqan
holda mantiqiy ishlab chiqilishi kerak. O‘qituvchi zamonaviy texnologiyalardan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
259
foydalangan holda o‘quv materiallarini ko‘rsatishda ijodkorlikni rivojlantiradi va
o‘zlashtirishda yuqori samaradorlikka erishadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan
o‘tkaziladigan
o‘qish
darslarida
o‘z
-
o‘zini
rivojlantirish
kompetensiyasini
shakllantirishda turli ma’lumotlardan to‘g‘ri foydalanishning ahamiyati juda muhimdir.
Bu usul o‘quvchilarning faolligini oshirish orqali bilimlarni tez va oson egallashga,
shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan to‘g‘ri foydalanish bir vaqtning o‘zida bir nechta masalalarni hal etish
imkonini beradi. Talabalarga bilim berishda turli usullardan foydalanish ularning
diqqatini dars mavzusiga qaratish imkonini beradi.
XULOSA
. Dars davomida turli usullardan foydalanilsa, bu bolalarning qiziqishini
hamda esda saqlash qobiliyatini oshiradi. Darslarda bunga erishish, albatta, izlanishni,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni talab etadi. Shundagina biz
tarbiya qiladigan bolalar o‘z
-
o‘zini tarbiyalay oladigan yaxshi bilimli farzandlar bo‘la
oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Methodical manuals for teachers, grades 2, 3, 4, Tashkent-2020.
2.
Mother tongue, etc'winter literacy. Republican educational center. Tashkent -
2021 3. Order No. 166 on the organization of targeted training for the effective
implementation of general secondary education and educational programs.
3.
"Methodology of General Education" magazine, No. 3, 2018.
4.
Ishmuhammedov R. "Ways to improve educational efficiency with the help of
innovative technologies" TDPU 2005.
5.
Ochilov M. "New pedagogical technologies" Against Nasaf-2000.
6.
"Head of the Class" magazine, No. 4, 2013, page 4.SCIENCE
7.
Khakimov, S. R., & Sharopov, B. K. (2023). Educational Quality Improvement
Events Based on Exhibition Materials in Practical Training Lessons. American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education, 1(2), 5-10.
8.
Khakimov, S., & Choriyeva, V. (2023). THE PLACE AND SIGNIFICANCE OF
INCLUSIVE EDUCATION IN MODERN EDUCATIONAL PROCESSES. Евразийский журнал
предпринимательства и педагогики, 1(1), 116
-118.
