Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of social protection policy in the fight
against poverty in the Republic of Uzbekistan
Oybek JUMAYEV
Tashkent University of Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
This article examines the importance of social protection
policies in the fight against poverty in the Republic of
Uzbekistan from a scientific and practical point of view. Also
scientifically substantiated are the various causes and
consequences of poverty, signs of a deep understanding of the
essence of the welfare state. Scientific conclusions, proposals
and recommendations have been developed for managing the
necessary investments in health care and education to reduce
poverty.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp121-126
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
poverty,
natural disaster,
food,
drink,
shelter,
clothing,
need,
financial literacy,
entrepreneurship,
infrastructure,
quality treatment,
targeted benefits,
social insurance,
level of state welfare,
social support.
О‘zbekiston Respublikasida
kambag'allilkka qarshi
kurashishda ijtimoiy himoya siyosatining ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kambag‘allik
,
tabiiy vayronagarchilik,
oziq-ovqat,
ichimlik,
boshpana,
kiyim-kechak,
ehtiyoj,
Mazkur
maqolada
О‘zbekiston
Respublikasida
kambag‘allikka qarshi kurashishda ijtimoiy himoya siyosatining
ahamiyati ilmiy-
amaliy jihatdan о‘rganilgan. Shuningdek,
kambag‘allik paydo bо‘lishining turli sabablari va oqibatlari,
ijtimoiy davlatning mohiyatini chuqur anglashdagi belgilari
ilmiy asoslangan. Aholining kambag‘alligini kamaytirish uchun
1
Lecturer, Tashkent University of Applied Sciences. E-mail: oybekmaratovich8@mail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
122
moliyaviy savodxonlik,
tadbirkorlik hissi,
infratuzilma,
sifatli davolanish,
manzilli nafaqa tо‘lash,
ijtimoiy sug‘urta,
davlatning farovonlik
darajasi,
ijtimoiy qо‘llab
-quvvatlash.
sog‘liqni saqlash va ta’limda zarur investitsiyalarni
boshqarishni amalga oshirilishiga doir ilmiy xulosalar, taklif va
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Значение политики социальной защиты в борьбе с
бедностью в Республике Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
бедность,
стихийное бедствие,
еда,
питье,
кров,
одежда,
нужда,
финансовая грамотность,
предприимчивость,
инфраструктура,
качественное лечение,
адресные льготы,
социальное страхование,
уровень
государственного
благосостояния,
социальная поддержка.
В данной статье исследуется значение политики
социальной защиты в борьбе с бедностью в Республике
Узбекистан с научной и практической точки зрения.
Рассматриваются различные причины и последствия
возникновения бедности, а также анализируются признаки
глубокого понимания сущности социального государства.
На основе исследования разработаны научные выводы,
предложения
и
рекомендации
по
управлению
необходимыми инвестициями в здравоохранение и
образование для снижения уровня бедности населения.
Kambag‘allik
–
bu kundalik asosiy ehtiyojlarning barchasini yoki kо‘p
qismini
qondirish uchun yetarli daromadga ega bо‘lmaslik holati hisoblanadi. Xususan, oziq
-
ovqat, ichimlik, boshpana, kiyim-kechak kabi asosiy ehtiyojlarga erishishda qiyinchilik
tug‘ilishi yoki erisha olmaslik kambag‘allik deb ta’riflanishi mumkin. Biroq, ba’zi
rivojlangan mamlakatlarda ushbu ta’rifning standartlarida о‘zgarishlar mavjud.
2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan belgilangan Barqaror rivojlanish
maqsadlarining birinchi maqsadi qashshoqlikning barcha shakllariga barham berish
deyiladi. Barqaror rivojlanish maqsadlariga a’zo davlatlar “Hech kimni ortda qoldirmaslik
va eng uzoq hududlardagi aholiga birinchi navbatda yordamga borish” majburiyatini о‘z
zimmalariga oldilar. Jumladan oziq-ovqat, toza ichimlik suvi va sanitariya yetishmasligiga
barham berishga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish iqlim о‘zgarishi va mojarolar
keltirib chiqaradigan yangi tahdidlarga yechim topishni о‘z ichiga oladi.
Kambag‘allik turli sabablarga kо‘ra mamlakatdan mamlakatga yoki uning о‘ziga
xos geografiyasiga qarab yuzaga kelishi mumkin. Asosiy sabablarga ekologik sabablar,
iqtisodiy sabablar, siyosiy sabablar va ijtimoiy sabablar kiradi. Kambag‘allikning eng aniq
ekologik sabablari tabiiy ofatlar, chо‘llanish va qurg‘oqchilik kabi tabiiy omillar bo‘lsa,
Nigeriya kabi mamlakatlarda hukumatdagi korrupsiya va noaniq siyosat kambag‘allik va
qashshoqlikning ko‘lamini yanada kengayishining asosiy sabablaridan biri bo‘lib
kelmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
123
Farovonlik hayotni batpo etishning asosiy konsepsiyalaridan biri ijtimoiy siyosat
hisoblanadi. Tarixdan bizga ma’lumki o‘tmishda kо‘plab hukmdorlar non tarqatish va
о‘yin
-
kulgilar uyushtirish orqali kambag‘allarga g‘amxо‘rlik qilishgan. XIX asrning
ikkinchi yarmida “ijtimoiy davlat” tushunchasini birinchi marta nemis olimi Lorens fon
Shtayner kiritgan. U “Ijtimoiy davlat о‘z fuqarolarini iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotga
kо‘niktirish va о‘qitishga majburdir, chunki birining rivojlanishi ikkinchisining
rivojlanishining sharti bо‘lishi kerak va bu ijtimoiy davlatning asosiy ma’nosi”,
deb kо‘rsatdi.
1930-yilda nemis olimi German Geller ijtimoiy-siyosiy adabiyotga ijtimoiy huquqiy
davlat tushunchasini kiritdi. Ikkinchi jahon urushidan sо‘ng bir qator G‘arbiy Yevropa
davlatlarining konstitusiyasiga farovonlik davlati formulasi kiritilgan. Taxminan
XX asrning 60-yillarida birinchi ijtimoiy davlatlar, masalan, Fransiya, Germaniya,
Shveysariya va Angliyada va boshqalar mamlakatlarda tashkil etila boshlandi. Ularning
yashashining asosiy sharti
–
milliy daromadning ma’lum qismini jamiyatdagi nochor
qatlamni qо‘llab
-quvvatlash uchun ajrata oladigan iqtisodiy rivojlanishning eng yuqori
darajasidir.
Ijtimoiy davlatning mohiyatini chuqur anglash uchun uning belgilarini farqlash
zarur. Birinchi belgi
–
ijtimoiy siyosatni amalga oshirishning huquqiy tabiati, davlatning
ijtimoiy jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish majburiyati, ikkinchisi
–
ijtimoiy
sug‘urta tizimini yaratish, uchinchisi
–
byudjet va ijtimoiy tо‘lovlar, tо‘rtinchisi –
mavjud
ijtimoiy ta’minot, bandlik va davlat himoyasini ta’minlaydigan davlat tizimi, beshinchisi
–
jamiyatning har bir a’zosini davlat tomonidan ijtimoiy qо‘llab
-quvvatlash, oltinchi
–
fuqarolarning farovonligining yuqori darajasi uchun mas’uliyatni oshirish bilan
shug‘ullanadi.
Farovonlik davlatining vujudga kelishi huquqiy davlatni shakllantirish
tamoyillarining rolini kamaytirmadi (zaiflashtirmadi). Farovonlik davlatining mazmuni
va maqsadi jamiyatda tinchlik va totuvlik uchun shart-sharoit yaratish, ijtimoiy sheriklik
institutlarini rivojlantirish, mehnatkashlarning adolatli va munosib ish haqi olish
huquqini kafolatlash va tahdidlardan himoya qilishdir. Bunday davlatni yaratishning
majburiy sharti siyosiy va iqtisodiy hokimiyatni bо‘lishishdir.
О‘zbekiston Respublikasini isloh qilishning asosiy maqsadlaridan biri ijtimoiy
davlatni yaratishdir.
О‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar va tadqiqotchilar qatorida Abdurahmonov
Q.X.,
Xolmо‘minov
Sh.R., Djumanova R.F., Ibragimova N.M., Muxitdinova M.Z., Pardayeva B.,
Saidov K.S., Xashimov P.Z. va boshqalarning ilmiy
izlanishlarida kambag‘allikka oid
masalalar alohida muammo sifatida chuqur о‘rganishga harakat qilingan.
Darhaqiqat, muhtaram Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyevning 2020-yil 24-yanvar
kuni Oliy Majlisga yо‘llagan Murojaatnomasida respublikamizda kambag‘allikni
qisqartirishning yechimi dolzarb masala sifatida kun tartibiga olib chiqildi. Bu borada,
davlatimiz rahbari shunday о‘ziga xos yondashuvni ilgari surdiki, unga kо‘ra
“Kambag‘allikni kamaytirish oylik yoki nafaqa miqdorini kо‘paytirish, yoppasiga kredit
berish, degani emas. Buning uchun, eng avvalo, aholini kasbga о‘qitish, moliyaviy
savodxonligini oshirish, odamlarda tadbirkorlik hissini uyg‘otish, infratuzilmani
yaxshilash, farzandlarini о‘qitish, sifatli davolanish, manzilli nafaqa tо‘lash tizimini joriy
qilish kerak” deb ta’kidlangan edi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
124
Shu maqsadda muayyan xususiyatlarga ega bо‘lgan ijtimoiy davlat tо‘g‘risidagi
nizom О‘zbekiston Respublikasining 2023
-yil 1-mayda qabul qilingan Konstitusiyasining
1-
moddasida “O‘zbekiston –
boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren,
demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat”
deb belgilandi. Bu hokimiyat va oddiy
fuqarolarga о‘z burchlarini eslatishi davlatning asosiy vazifasi ekanligi huquqiy
kafolatlanganidir.
Ijtimoiy davlatning paydo bо‘lishi va shakllanishi tarixini batafsil tahlil qilish
ijtimoiy ta’minot funksiyasi dolzarb muammo ekanligini isbotladi. Bu ijtimoiy va shaxsiy
munosabatlarning о‘zgarishining boshlanishi edi, chunki bu davlatning birinchi
qonuniylashtirilgan vazifalari va ijtimoiy sifatga erishish yо‘lidagi qadam edi.
Shuningdek, ijtimoiy ta’minot ishlab chiqarishda moddiy ne’matlarni
–
yoshi, jinsi,
sog‘lig‘i va boshqalarni ta’minlaydi. mavqeidan qat’i nazar, jamiyatning har bir a’zosiga
tegishli bо‘lishi kerak.
Ijtimoiy ta’minotning shakllanish davri huquq asoslarining paydo bо‘lishi va davlat
tomonidan ijtimoiy jarayonlarni huquqiy tartibga solish funksiyasini о‘z zimmasiga olishi
bilan bevosita bog‘liqdir. Keyinchalik, bu funksiya ijtimoiy dasturni byudjetdan
moliyalashtirish va ijtimoiy ta’minotning davlat tuzilmasini yaratish jarayonida amalga
oshiriladi. Bunday davlatning boshqa atributlari
–
ijtimoiy sug‘urta, davlatning farovonlik
darajasi uchun javobgarligi, ijtimoiy qо‘llab
-quvvatlashdan foydalanish imkoniyati ancha
keyin paydo bо‘ldi. Qashshsoqlik bolalarni ham chetlab o‘tmadi. Har yil qancha bola
ochlik va muhtojlikda yashayotgani haqida statistika qilinib boriladi. Lekin bu
statistikalar doim ham to‘g‘ri chiqavermaydi.
Misol uchun, 2013-
yildagi ma’lumotlarga
qaraydigan bo‘lsak, taxminan 385 million bola kuniga 1,90 AQSh dollaridan kam pul bilan
yashagan.
Dunyo boylab bolalarning ahvoli to’g’risidagi to‘liq ma’lumotlar mavhumligi
tufayli bu raqamlar ishonchsizdir. O’rtacha 97 foiz mamlakatlarda kam ta’minlangan
bolalarning ahvolini aniqlash va SDG 1ga erishish yo‘llarini ishlab chiqish uchun
yetarlicha ma’lumotlar yo’q. Mamlakatlarning 63 foizida esa bolalar qashshoqligi haqida
hech qanday statistika yo‘q.
Ijtimoiy davlatning ikkinchi vazifasi ta’lim va sog‘liqni saqlash imkoniyatlarini
ta’minlashdir. Shuni ta’kidlash kerakki, bu ikki funksiya faqat ijtimoiy davlatga xos emas.
Ular odamlarning jismoniy va iqtisodiy hayoti uchun muhim shartlar bо‘lganligi sababli,
ular davlat turidan qat’iy nazar amalga oshiriladi. Ijtimoiy davlatning uchinchi vazifasi
ijtimoiy himoyadir. Uning paydo bо‘lishi, eng avvalo, fuqarolarning farovonlik darajasi
uchun davlat mas’uliyatini shakllantirish bilan bog‘liq edi. Farovonlik davlatining
tо‘rtinchi vazifasi ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishdir. Uni amalga oshirish barcha
odamlar uchun bir xil ijtimoiy yordamni topish atributi paydo bо‘lganidan beri mumkin
bо‘ldi. Ilgari tashkil etilgan ijtimoiy himoya va ijtimoiy ta’minot mexanizmi hamda
umumjamoaviy ijtimoiy qо‘llab
-quvvatlash tamoyillarini hayotga tatbiq etish tengsizlikni
tо‘liq bartaraf etish imkonini beradi. Ijtimoiy davlatning beshinchi vazifasi mehnat bilan
ta’minlashdir. U Veymar respublikasi davrida Germaniyada davlat funksiyasi sifatida
paydo bо‘lgan va F.Ruzveltning “Yangi tuzum” siyosatida muhim о‘rin tutgan bu funksiya
ikkinchi jahon urushidan keyingina davlatning ajralmas qismiga aylandi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, rivojlangan mamlakatlarda ijtimoiy davlat
barpo etilishi davlat qurilishidagi yangi qadamdir. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, ijtimoiy
davlat о‘z fuqarolariga munosib turmush sharoitini ta’minlash, ularning ijtimoiy
mavqeini himoya qilish, moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish, ishlab chiqarishni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
125
boshqarish, jamiyat va davlatni tadbirkorlik faoliyatiga jalb etishga intiladigan davlatdir.
Bu muammo milliy daromadni kam ta’minlangan guruh foydasiga qayta taqsimlash
yordamida bandlik, mehnatni muhofaza qilish, ta’lim, sog‘liqni saqlash, butun jamiyat
madaniyatini ta’minlash va h.k rivojlantirish siyosatini amalga oshirish jarayonida
erishiladi va amalga oshiriladi. Farovonlik davlati jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va h.k.
sekinlashtirish va tengsizliklarni yuvish uchun bor kuchini sarflaydi. Taklif etilgan
vazifalarni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni hal etish zarur: ijtimoiy
yordamning о‘ziga xos xususiyatini kuchaytirish; kam ta’minlangan aholining mehnatga
layoqatli qismining qashshoqligini faol bartaraf etishning aniq mexanizmlaridan
foydalanish.
Munosib mehnat imkoniyatlarini kengaytirish va moslashuvchan mehnat bozorini
oshirish maqsadida:
–
ishlab chiqarishni viloyat markazlarida maqbul joylashtirish asosida ish
о‘rinlarini tashkil etish, tarmoqlarni klasterli rivojlantirish, iqtisodiyotning noxomashyo
sektorini rivojlantirish;
–
kadrlarning ichki ishlab chiqarish tayyorgarligini tashkil etishda, kadrlarni
kasbiy tayyorlash va qayta tayyorlashda ish beruvchilarning ishtirokini rag‘batlantirish
orqali ishchi kuchining kasbiy mahorat darajasini oshirishga qaratilgan kasbiy
tayyorgarlik;
–
mehnat bozorida ishsizlarning raqobatbardoshligini oshirish uchun samarali
ijtimoiy qо‘llab
-quvvatlashga qaratilgan tizimli chora-
tadbirlar kо‘riladi.
Yoshlarning kasbiy ta’lim olishi, о‘z biznesini ochishi, yoshlarni kichik va о‘rta
sohaga jalb etishi uchun kreditlar va grantlar taqsimlash dasturini amalga oshirish orqali
yoshlarni ish bilan ta’minlash bо‘yicha faol siyosatni amalga oshirish choralari kо‘riladi.
Belgilangan maqsadlarga erishish uchun vazifalar bо‘lishi oqilona. Biroq, rivojlanayotgan
О‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimida yetarlicha muammolarga duch kelmoqda: hozirgi
vaqtda iqtisodiyot tabiiy resurslarga bog‘liq bо‘lib, jahon talabining о‘zgaruvchanligiga
bog‘liq. Inson kapitali uchun investitsiya vositalarining yetishmasligi. Sog‘liqni saqlash,
ta’lim va ijtimoiy faol odamlar yangi global iqtisodiyotda raqobatlasha olmaydi.
Demografik tendensiya mamlakatimizdagi eng muhim muammolardan biri bо‘lib,
uning asosiy maqsadi aholi sonini kо‘paytirishdir. Kambag‘allikdan aziyat chekayotgan
О‘zbekistonda bu ekologik jihatlarni boshqarish, ekologik ofatlar (Orol dengizi va
boshqalar), sog‘liqni saqlash sohasidagi ichki migratsiya muammosi va mintaqaviy
tengsizlikning kuchayishidir. Sо‘nggi yillarda iqtisodiy о‘sish barqaror bо‘lgan sharoitda
ham yalpi ichki mahsulot ijtimoiy sohaga sarflanadigan xarajatlar ulushini kamaytirib
bormoqda. Aholining kambag‘alligini kamaytirish uchun sog‘liqni saqlash va ta’limga
zarur investitsiyalarni boshqarish ham amalga oshirilishi kerak. Aholining ijtimoiy
himoyalangan guruhlari hukumatdan alohida e’tibor talab qiladi. Agar о‘z vaqtida
choralar kо‘rilmasa, kambag‘allikni uzoq muddatli qisqartirishga erishib bо‘lmaydi.
Jahondagi iqtisodiy-
siyosiy inqirozlarga qaramay, O‘zbekistonning jadal
rivojlanishi sir emas edi. Har qanday sohada о‘sish va farovonlik kо‘zga tashlanadi.
Prezidentimizning har yilgi xalqqa murojaatida jamiyat salohiyatini yuksaltirish
borasidagi aniq vazifalar yuqorida ham о‘z yechimini topib, xalq hayoti va turmush
darajasini yuksaltirishga xizmat qilmoqda. Bu borada amalga oshirilayotgan ishlar ijobiy
yechimini topadi, deyish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
126
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://sdg.nuu.uz/qashshoqlikning-barcha-shakllariga-barham-berish/
2.
Spiski stran, podpisavshix i ratifitsirovavshix Konvensiyu i Protokolov
ратифицировавших Конвенцию и Протокол (angl.). Birlashgan Millatlar
Tashkilotining shartnomalar to‘plami veb sayti.
3.
Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R. “Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi”.
O‘quv qo‘llanma
-
Т.: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti,
2004 y.; Djumanova R.F. Aholi turmush darajasi: ko‘rsatkichlari va uni oshirish yo‘llari.
Dissertasiya. Toshkent 2008 yil 103-114-
betlar; Ibragimova N.M. “Аholi iste’molini
makroiqtisodiy prognozlashtirishning uslubiy yondashuvlarini takomillashtirish”
Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertasiya aftoreferati. Тоshkent –
2019 y.; Mustafoqulov Sh.I. “Kambag‘allik ayb emas, biroq ...”. “Xalq so‘zi” gazetasi, 2020
yil 25 mart, № 62 (7564).; Muxitdinova M.Z. “Aholi turmush darajasini baholash: tahlil va
samara” –
Xalqaro moliya va hisob ilmiy elektron jurnasi. № 2, aprel, 2019 yil.; Pardayeva
B. “Sostav doxodov i sotsialnaya zashita naseleniya”. 19
-
е Mejdunarodnoe Plexanovskiye
chteniya. М:.
2006, s.32-
33.; Saidov K.S. ва boshqalar. Sotsial iqtisodiyot
-
Т.: “O‘zbekiston”,
2006. 365 b.; Saidov M.X, Nasriyev I.I. va boshqalar Ishtimoiy himoya: atamalar izohli
lug‘ati.
-
Т: “O‘zbekiston Milliy kutubxonasi”, 2007.
-B. 436.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2020 24 yanvardagi
Oliy Majlisga Murojaatnomasi. “Xalq so‘zi” gazetasi, 2020 yil 25 yanvar, № 19 (7521)
5.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –
T: 2023.B. 3.
6.
https://sdg.nuu.uz/qashshoqlikning-barcha-shakllariga-barham-berish/
