Петроглифы Толли

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The petroglyphs of Tolli

Nishonboy KULBAEV

1

National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received November 2023
Received in revised form

15 December 2023
Accepted 25 December 2023

Available online

15 February 2024

This article talks about the discovery of several petroglyphs

due to research conducted in the northern part of the Molguzar

mountain range in 2023 and the preliminary conclusions about

their content-essential analysis.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp126-132

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Molguzar,

Botatash,

Yamonqishtov,

Tolli,

mountain goat,

moh,

double-horned,

single-horned,

rock pictures,

oval

Tolli petrogliflari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Molguzar,

Bo‘tatosh,

Yomonqishtov,

Tolli,

tog‘ echkisi,

moh,

qo‘sh shoxli,

yakka shox,

qoyatosh suratlar,
ovalsimon.

Mazkur maqolada 2023-

yil Molguzar tog‘ tizmasi shimoliy

qismida olib borilgan tadqiqotlar natijasida bir qancha
petrogliflar

aniqlanganligi

hamda

ularning

mazmun-

mohiyatining qiyosiy tahlili haqidagi dastlabki xulosalar haqida

so‘z boradi.

1

National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. E-mail: nishonarch@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

127

Петроглифы толли

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Молгузар,

Ботаташ,

Ямонкиштов,

Толли,

горный козел,

мох,

двурогий,

однорогий,

наскальные изображения,
овал.

В данной статье говорится об открытии ряда

петроглифов в результате исследований, проведенных

в северной части Молгузарского хребта в 2023 году,

и предварительных выводах об их содержательно

-

сущностном анализе.

KIRISH

Qoyatosh rasmlari o‘lkamiz

tarixining alohida ahamiyatga ega manbalaridan

biridir. Markaziy Osiyoda 1300 dan ortiq qoyatosh yodgorliklar aniqlangan. Shundan

O‘zbekiston hududiga 250 tasi to‘g‘ri keladi. Qoyatosh rasmlarini o‘rganish orqali

qadimgi ajdodlarimizning

dunyoqarashi, diniy e’tiqodlari, turmush tarzi va boshqa

jarayonlar haqida ko‘plab ma’lumot olamiz.

2023-

yilda Jizzax viloyati, Zomin tumani Molguzar tog‘ tizmasining shimoliy

qismida olib borilgan arxeologik qidiruv ishlari natijasida Tolli qishlog‘i atrofidagi
Bo‘tatosh va Yomonqishtov soylardan bir qator qoyatosh suratlari aniqlandi (1

-rasm).

Hududning geagrafik tasnifi va xo‘jaligi.

Turkiston tizmasining shimoliy davomi hisoblangan Molguzar tog‘ining o‘rtacha

balandligi 1500

–2000 m, ayrim cho‘qqilari 2621 m ga е

tadi. U shimol tomon davom etib,

Sangzor daryosining vodiysi orqali Nurota tog‘idan ajraladi. Togʻlar janubi

-sharqdan

shimoli-

gʻarbga yoʻnalgan. Uzunligi 70

km bo‘lib, eng baland joyi (Qizilchagat balandligi)

2620 m. Mal-

guzar atamasi o‘zbek tilida so‘zma

-

so‘z “qoramol o‘tadigan joy” degan

ma’noni anglatadi. Mar

-

guzar etimologik jihatdan “ilon izi” yoki Marg

-

zar “togʻ o‘tloqi”

degan ma’noni anglatadi.

Molguzar tog‘ tizmasi shimolga va janubga oquvchi ko‘plab soyliklardan

iborat.

Mazkur soylarda bir qancha aholi punktlari joylashgan bo‘lib, asosiy mashg‘uloti
chorvachilikdir. Soylarda asosan bahorda suv toshqinlari bo‘lib turadi, ko‘plab soylarda
suv yoz oylariga kelib to‘xtab qoladi.

Tolli qishlog‘i Molguzar tog‘ tizmasi shimoldan janubga oquvchi soyliklarda

joylashgan qishloqlardan biri hisoblanib, ma’muriy jihatdan Beshkubi(mahalliy xalq
orasida Beshkuvi degan talaffuzi ham bor) qishloq fuqorolar yig‘ini tarkibiga kiradi.
Qishloq aholisining asosiy mashg‘uloti chorvachilik bo‘lib, asosan qoramol, qo‘y, echki va
ot boqiladi. Undan tashqari, bog‘dorchilik (asosan olma daraxti bog‘lari) ham rivojlangan
bo‘lib, daraxtlar qishloq atrofidagi buloq suvlaridan sug‘oriladi. Qurg‘oqchilik yillari
hosillarga ham yomon ta’sir o‘tkazadi. Qishloq atrofidagi adirliklarda lalmi ekinlar

ekiladi.

Qoyatosh joylashgan soylar qishloqning sharqiy qismida bo‘lib, tahminan

qishloqdan 500 metr uzoqlikda, soydan 50

–

60 metr balandlikda joylashgan.

Mazkur hududda 2010-

yillarda O‘zbeksiton

–

AQSh qo‘shma ekspeditsiyasi

arxeologik qidiruvlari natijasida 50 ta yangi yodgorliklar topilgan edi.

Qoyatosh suratlarining syujeti va kompozitsiyasi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

128

Bo‘tatosh va Yomonqishtov soylardan jami 28 ta qoyatoshlarda 100 ga yaqin obraz

rasmlar tashkil etadi. Ularning koordinatalari, suv sathidan balandligi aniqlandi. Mazkur

topilgan qoyatosh rasmlarga shartli nom berildi.

Ushbu shartli nom Tolli qishlog‘i

atrofidagi soylardan topilganligi uchun Tolli deb ataladi (1-jadval)

1-jadval

T/r

Shartli nomlari

Kenglik

Uzunlik

Dengiz sathidan

balandligi (m)

1.

Tolli 1

N39° 45.721'

E68° 20.821'

1227

2.

Tolli 2

N39° 45.721'

E68° 20.821'

1227

3.

Tolli 3

N39° 45.721'

E68° 20.821'

1227

4.

Tolli 4

N39° 45.721'

E68° 20.821'

1227

5.

Tolli 5

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

6.

Tolli 6

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

7.

Tolli 7

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

8.

Tolli 8

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

9.

Tolli 9

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

10.

Tolli 10

N39° 45.716'

E68° 20.894'

1245

11.

Tolli 11

N39° 45.652'

E68° 20.949'

1249

12.

Tolli 12

N39° 45.606'

E68° 21.013'

1249

13.

Tolli 13

N39° 45.606'

E68° 21.013'

1249

14.

Tolli 14

N39° 45.606'

E68° 21.013'

1249

15.

Tolli 15

N39° 45.606'

E68° 21.013'

1249

16.

Tolli 16

N39° 45.605'

E68° 21.020'

1243

17.

Tolli 17

N39° 45.605'

E68° 21.020'

1243

18.

Tolli 18

N39° 45.605'

E68° 21.020'

1243

19.

Tolli 19

N39° 45.605'

E68° 21.020'

1243

20.

Tolli 20

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

21.

Tolli 21

N39° 45.607'

E68°

21.032'

1252

22.

Tolli 22

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

23.

Tolli 23

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

24.

Tolli 24

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

25.

Tolli 25

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

26.

Tolli 26

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

27.

Tolli 27

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

28.

Tolli 28

N39° 45.607'

E68° 21.032'

1252

Tolli

1. Mazkur qoyatoshda ikkita tog‘ echkisi tasvirlangan, ularning bosh qismi

shimolga qaragan. Birinchi

tog‘ echkisining ustidan ikkinchi tog‘ echkisi

chizilgan.

Birinchi tog‘ echkisi bilan ikkinchi tog‘ echkisi

chizilish uslublari bir- biridan farq qiladi.

Tolli 2. Ushbu qoyatoshda faqat geometrik belgi ifodalangan.

Tolli

3. Ushbu qoyatoshda tog‘ echkisi yakka holda tasvirlangan. Qo‘shshoxli,

shoxlari uzun, dumi qayrilgan, keng tanali, bo‘yni qisqa, to‘rt oyoqda va quloqlari ham

tasvrilangan. Uning uzunligi 10sm ni tashkil qiladi.

Tolli

4. Mazkur qoyatoshda ikkita tog‘ echkilar tasvirlangan. Ushbu tog‘ echkisi

tana qismi keng, shoxlari qo‘sh shoxli, bo‘yni kalta, dum qismi qisqa, to‘rt oyoqda ikkita

echki tasvirlangan, uning atrofida turli xil geometrik belgilar bor.

Tolli

5. Ushbu qoyatoshda ikkita tog‘ echkilar tasvirlangan. Birinchi echki qo‘sh

shoxli, ikkinchi echki yakka shoxli, ikkla echki ham to‘rt oyoqda va dumlari qayrilgan

holda tasvirlangan. Echkilar ikki xil davrda chizilgan.

Sur’atlar atrofida geometrik belgi

ham bo‘lib, u tamg‘a bo‘lishi mumkin (2

-rasm).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

129

Tolli 6. Qoyatosh sirti notekis, unda asosan tushunarsiz belgilar aks etgan.
Tolli 7. Ushbu qoyatosh yuza qismida mox(licheykalar) bosgan, shuning uchun

tushunarsiz tasvirlar aks etgan.

Tolli

8. Bu qoyatoshda ikkita tog‘ echkisi va kiyik tasvirlangan, tog‘ echkilari ikki

oyoqda, shoxlari uzun holda chizilgan, uning ham atrofida turli xil tushunarsiz belgilar
aks etgan.

Tolli

9. Bu yеrda yakka holda tog‘ echkisi tasvirlangan, bo‘yni qisqa, shoxlari uzun,

qo‘shshoxli, dumi kalta, to‘rt oyoqda tasvirlangan. Uning atrofida turli xil geometrik

belgilar tasvirlangan.

Tolli

10. Ushbu toshda tog‘ echkilari, odamlar va turli xil geometrik belgilar

umumiy tarzda tasvirlangan.

Tolli 11. Ushbu toshning yuzasi osmonga qaragan. Bu

еrda to‘rtta odam va tog‘

echkisi tasvirlangan.(3-

rasm) Birinchi odam qo‘llari osmonga ko‘tarilgan, boshi oval

shaklda, tizzalari sal bukilgan holda tasvirlangan.

Ikkinchi odam qo‘llari yuqoriga

ko‘tarilgan, boshi oval shaklda, birinchi odamga qarab turgan holda tasvirlangan.
Uchinchi odam tosh chetrog‘ida bo‘lib, ba’zi qismlarinigina ko‘rish mumkin. To‘rtinchi
odam nisbatan yuqoriroqda bo‘lib, qo‘llari ochilgan, egilibroq turgan holda tasvrilangan.
Umumiy manzaradan shuni ko‘rish mumkinki, ikki inson bir biriga qarama qarshi holda

huddi kurash tushayotgan vaziyatda tasvirlangan, qolgan odamlar esa tomosha

qilayotgandek. Tog‘ echkisining chizilish uslublari atrofidagi tasvirlardan farq qiladi. Tog‘
echkining shoxlari uzun, qo‘shshoxli, to‘rt oyoqda tasvrilangan.

Tolli 12. Bu qoyatoshda tushunarsiz rasmlar aks etgan, tosh yuza qismini

mox(licheyka) bosganligi uchun to‘liq tasvirni ko‘rishning imkoni yo‘q.

Tolli

13. Bu qoyatoshda bitta tog‘ echkisi tasvirlangan. Yakka shoxli, kontir uslubda

chizilgan, to‘rt oyoqda tasvirlangan, bo‘yni qisqa, dumi qayrilgan holda tasvirlangan.

Tolli

14. Ushbu qoyatoshda uchta tog‘ echkisi bo‘lib, echkilar shoxlari uzun, to‘rt

oyoqda, bo‘yni qisqa, dumi qayrilgan holda tasvirlangan. Uchinchi echki tosh qismi
yuzasini moz(licheyka) to‘sganligi uchun tushunarsiz bo‘lib qolgan.

Tolli

15. Ushbu toshda tog‘ echkisi yakka holda tasvirlangan. Shoxlari uzun, bo‘yni

qisqa, dumi kalta, qorin qismi yo‘q, ya’ni bir chiziq holda chizilgan.

Tolli

16. Mazkur toshda tog‘ echkisi yakka holda tasvirlangan. Shoxlari uzun, bo‘yni

qisqa, dumi kalta lekin qayrilgan qilib chizilgan.

Tolli

17. Ushbu tasvirda tog‘ echkisini ko‘rish mumkin. Shoxlari o‘rtacha uzunlikda,

dum qismi qisqa, to‘rt oyoqda tasvirlangan.

Tolli 18. Mazkur qoyatoshda tushunarsiz belgi aks etgan.
Tolli

19. Ushbu qoyatosh yuzasida ikkita tog‘ echkisi, tamg‘a va tushunarsiz

belgilar aks etgan.

Tasvirlarni ko‘rish qiyinligi uchun tariflash qiyin.

Tolli

20. Ushbu qoyatoshda ikkita tog‘ echkisi tasvirlangan. Echkilar yonma yon

turgan holda, shoxlari uzun va qo‘sh shoxli, dumlari qayrilgan, to‘rt oyoqda tasvirlangan.

Tolli

21. Mazkur toshda bitta tog‘ echkisi tasvirlangan bo‘lib, shoxlari uzun va qo‘sh

shoxli, dumi qisqa qayrilgan, bosh qismi mox(licheyka) ostida qolgan. Tosh yuzasidagi
licheykalar tozalansa, boshqa tasvirlar chiqishi mumkin.

Tolli 22. Mazkur qoyatoshda tushunarsiz belgilar aks etgan.
Tolli

23. Ushbu qoyatoshda yakka holda tog‘ echkisi tasviri bo‘lib, shoxlari uzun va

qayrilgan, to‘rt oyoqda lekin yuza qismi notekisligi uchun oyoqlar tasviri 3ga bo‘linib
ko‘rinadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

130

Tolli

24. Ushbu qoyatoshda yakka holda qo‘sh shoxli tog‘ echkisi tasvirlangan.

Shoxlari uzun, bo‘yni qisqa, dumlari kalta va to‘rt oyoqda tasvirlangan.

Tolli

25. Ushbu qoyatoshda uchta qo‘sh shoxli tog‘ echkisi tasviri bor, ikkitasi biri

biriga teskari turgan holda va bittasi alohida holda tasvirlangan. Shoxlari uzun, ikkita

echki ikki oyoqda, alohida tasvirlangan echki to‘rtta oyoqda tasvrilangan.

Tolli

26. Ushbu qoyatoshda ikkita tog‘ echkisi va bitta noma’lum hayvon (it bo‘lishi

mumkin) tasvirlangan. Echkilarning shoxlari uzun va qo‘sh shoxli, to‘rt oyoqda, dumlari
uzun va qayrilgan, qorin qismi yo‘q holda tasvrilangan.

Tolli 27. Ushbu qoyatoshda tushunarsiz belgilar aks etgan.
Tolli

28. Ushbu qoyatoshda qo‘sh shoxli tog‘ echkisi yakka holda tasvirlangan.

Shoxlari uzun, to‘rt oyoqda, oyoqlar o‘rtacha, dumi uzun va qayrilgan, qorin qismi yеrga

qaratilgan holda tasvirlangan.

Deyarli barcha rasmlar 5

–10 sm oralig‘ida chizilgan bo‘lib, tasvirlarda eng ko‘p

uchraydigani tog‘ echkilariga to‘g‘ri keladi. Bundan bilish mumkinki, qadimgi rassom tog‘
echkilarini juda ko‘p kuzatgan. Undan tashqari, bu tasvirlar respublikamizning boshqa
hududidan topilgan tog‘ echkilariga o‘xshab ba’zan yakka, ko‘p hollarda esa qo‘sh shoxli,
uzun bo‘yinli, kelishgan tanali, ikki yoki to‘rt oyoqli va qisqa dumli qilib ifoda etilgan.

Illyustratsiya

1-rasm

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

131

2-rasm

3-rasm

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2023) / ISSN 2181-1415

132

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.

1.

L.A.Alibekov

–Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasi. –

Samarqand, 2006,

–

31- b 2. J.

Kabirov. Sarmishsoyning qoya toshlaridagi rasmlar. Oʻzbekiston CSR “Fan” nashriyoti.

Toshkent-1976, 19-bet.

2.

F.Toshboyev. Ustrushona chorvadorlarining antik davrdagi madaniyati.

Toshkent, “Tafakkur qanoti”. 2014, 44

-bet

3.

Q.M. Hakimov, O.A. Adilova, Jizzax viloyati geografiyasi, Toshkent 2015

4.

Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 2003, c.53

5.

Q. Hakimov, Jizzax viloyati toponimlari, Jizzax, 2014, 89-90-b.

6.

Ф. Максудов, М. Фрачетти, К. Рахимов, М. Пардаев, Дж. Кодини

“Археологические исследования в предгорьях Мальгузара в 2011 году”,
Ўзбекистонда археологик тадқиқотлар, 8

-

сони. Самарқанд. 2012.