Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Studying the spread of natural radionuclides in the Navoi
ecosystem
Gulchekhra ALLABERGANOVA
Khayrulla PULATOV
Navoi State University of Mining and Technology
Tashkent Institute of Chemical Technology
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 25 December 2023
Available online
15 February 2024
This article describes the effects of ionizing radiation on the
living organism, the discovery of radioactive radiation and the
first steps towards its application.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp249-252
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
radioactivity,
ionizing radiation,
radionuclide,
radioactive isotopes,
MKRZ,
radiogen,
cosmogen.
Navoiy ekotizim hududida tabiiy radionuklidlarning
tarqalishini
o‘rganish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
radiaktivlik,
ionlashtiruvchi nurlanish,
radionuklid,
radioaktiv izotoplar,
MKRZ,
radiogen,
kosmogen.
Ushbu maqolada ionlashtiruvchi radiatsiyaning tirik
organizmga ta’siri, radioaktiv
nurlanishning kashf etilishi va uni
qo‘llash uchun birinchi qadamlar haqida ma’lumotlar bayon
etilgan.
1
Acting Associate Professor, Department of General Physics, Navoi State University of Mining and Technology.
2
Vice-rector for scientific affairs and innovations, Tashkent Institute of Chemical Technology.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
250
Изучение
распространения
природных
радионуклидов в экосистеме Навои
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
радиоактивность,
ионизирующее излучение,
радионуклид,
радиоактивные изотопы,
МКРЗ, радиоген,
космоген.
В данной статье описано влияние ионизирующего
излучения на живой организм, открытие радиоактивного
излучения и первые шаги на пути его применения.
KIRISH
Bu tasodifiy emas, balki tadqiqotchilar dastlabki izlanishlardayoq radiatsiyaning
salbiy ta’sirlariga duch kela boshladilar. Shuningdek, 1895
-yili V. Rentgen yordamchisi
V.
Grubbe rentgen nurlari bilan ishlaganida qo‘llari radiatsion kuyishga duchor bo‘lgan
edi. Fransuz olimi A. Bekkerel radioaktivlikni kashf etgan holda, terisi radiy nurlanishi
natijasida kuchli kuyishga uchradi.
Dunyo hamjamiyati ionlashtiruvchi nurlanishning insonga va atrof-muhitga salbiy
ta
’
siri haqida o
‘
tgan asrning 50-yillarida tashvishga tusha boshladilar. Bu nafaqat
Xirosima va Nagasaki shaharlariga tashlangan atom bombalarining dahshatidan, balki
uchta davlat tomonidan yadro qurolining atmosferada qo
‘
llanilishi natijasida, radioaktiv
modda Yer shari bo
‘
ylab tarqala boshladi. Radioaktivlik hodisasi jarayonining
atmosferaga va insoniyatga ta
’
siri o
‘
sha paytlarda deyarli yaxshi o
‘
rganilmagan edi.
Bu soha bo
‘
yicha yirik mutaxassislar XX asrning 25-yillarida
“
Radioekologik
muhofaza bo
‘
yicha xalqaro komissiya
” (МКРЗ
-
Международная комиссия по
радиационной защите)
deb nomlangan komissiyasini tuzdilar. Bu komissiya radioaktiv
moddalar bilan ishlash qoidalarini ishlab chiqdi va hozirgi paytda ham bu komissiya
faoliyat yuritib kelmoqda.
MKRZ
(международная комиссия по радиационной защите)
tavsiyalariga
muvofiq, yadro energetikasi rivojlangan davlatlarning milliy ekspert komissiyalari milliy
me
’
yoriy hujjatlarni ishlab chiqadilar.
Shuningdek, bu ma
’
lumotlar haqida oldinlari faqat shu soha mutaxassislarigina
to
‘
liq ma
’
lumotga ega bo
‘
lgan, ammo hozirgi fan va texnologiyalar jadal rivojlanib
borayotgan davrda sanoat korxonalari ishlab chiqarayotgan mahsulotlarga talab va
ehtiyojlar borligi sababli, bu korxonalarning ish jarayonida atrof-muhitga ko
‘
rsatadigan
ta
’
sirini ilmiy laboratoriyalarda muntazam tekshirib borish va bu radioaktiv kattaliklarni
baholash katta ekologik ahamiyatga egadir.
Radionuklidlar, radioaktiv nuklidlar (ba
’
zan radioaktiv izotoplar deb ataladi)
–
nuklidlar, yadrosi turg
‘
un bo
‘
lmagan va radioaktiv yemirilishga uchraydigan. Ko
‘
pchilik
ma
’
lum nuklidlar radioaktivdir (fanga ma
’
lum bo
‘
lgan 3000 ga yaqin nuklidlar orasida
faqat 300 ga yaqini stabildir).
Ko‘pchilik radionuklidlar faqat sun’iy yo‘l bilan hosil
qilinadi.
Katta yarim yemirishga ega radionuklidlar (>5·10
7
yil). Masalan, Uran-238, Toriy-
232, Kaliy-40 hali yemirilib ulgurmadi, chunki Yer paydo bo
‘
lganiga 4,5 mlrd yil bo
‘
lgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
251
Radiogen radionuklidlar
–
yuqorida keltirilgan uzoq yashovchi radionuklidlar
yemirilishlari mahsulotlari (masalan, Radon-222 va boshqa radionuklidlar Radiy, Toriy
va Aktiniy qatorlaridagi).
Kosmogen radionuklidlar
–
kosmik nurlar ta’sirida hosil bo‘luvchi (Tritiy, Uglerod
-
14, Berilliy-
7 va hakozo…)
.
Hozirgi paytda atrof-muhit muhofazasi monitoring sanoat korxonalarida, yer osti
suvlarida, suv kollektorlarida (drenaj), yer osti suvlari quduqlarida, yer usti suvlarida,
buloqlarda va atmosfera havosida kuzatilib, asosan NKMKning faoliyati qaysi hududda
bo‘lmasin, o‘sha hududlardagi atmosfera havosi, yer usti, yer osti suvlari va
tuproqlaridagi radiatsion holat kuzatilib bormoqda.
Tabiiy radionuklidlar (ЕРН
-
естественные радионуклиды)
–
K, U, Ra, Th va
ularning yemirilishidan hosil bo‘lgan mahsulotlarning tabiiy ob’yektlarda va uran qazib
oluvchi hududlardagi qiymatlari aholi, hayvonot va o‘simliklar hayotiga radiatsiya
ta’sirini baholashda bevosita zarurligini bildiradi.
Shuning uchun ham oddiy va ishonchli
usullar orqali radioekologik holatni aniqlash davom etmoqda.
Har xil kimyoviy va fizik-kimyoviy usullar bu elementlarni aniqlashda bir qancha
ustunliklar bilan bir qatorda kamchiliklarga ham ega.
Fizik-kimyoviy tahlil usuli
kimyoviy aniqlash murakkabligi, talab etiladigan mehnat
hajmining ko‘pligi bilan bir
qatorda, shuningdek, ular namunalar tahlilini parchalamasdan
aniqlash imkoniga ega emas. Ular bir vaqtning o‘zida (PH) tarkibini Uran, Toriy, Radiy,
Kaliyning PH tarkibini tekshirilayotgan hududda aniqlash imkoniga ega emas.
Gamma-spektrometrik usul
tabiiy radionuklidlarning radioaktivligini aniqlashda
qulay usul, shuningdek (o‘lchov aniqligi) uning sezgirligi U, Ra, Th va K elementlari tabiiy
radioaktivligini namunalarini parchalamasdan o‘rganish
uchun qulay usuldir.
Eksperiment usuli.
Tuproqning o‘ziga xos juda kam solishtirma aktivligi sababli,
ishonchli ma’lumot olish uchun namunalarni va og‘irliklarning optimal o‘lchovini
o‘tkazdik.
O‘lchash usuli 2π aylana atrofida olindi, bu esa detektor atrofida namuna bir xil
taqsimlanish va gamma kvantlarning detektorga tushish intensivligini yaxshilash uchun.
Buning uchun organik shishadan yasalgan stakan (“Marinelli
idishi”) dan foydalanildi. Bu
idishda (“Marinelli idishi”) da namuna idishning yuqori va yon tomonlarida bir tekis
taqsimlangan holatda uni detektorga joylashtiriladi. Uran konsentratsiyasini 609 keV li
fotopik orqali, radiynikini-186keV, Toriyniki-911keV va Kaliy-1460keV energiyalari
orqali kompyuter monitorida ko‘rinadi.
O‘lchashlar qo‘rg‘oshin uychada tabiiy fondan himoya qilish va natijalar aniqligiga
erishish maqsadida olib boriladi. Har bir namuna uchun o‘lchash vaqti
–
1 soat. Etalon
sifatida standart namuna sifatida tarkibi aniq bo‘lgan SOU
-1(
СОУ
-1-
Стандартный
образец
) namunalari tanlanadi.
Texnogen hududlardagi radioekologik holat o‘zgarishini aniqlash uchun yillar
davomida har kvartalda GMZ-1 sanoat chiqindilari omborxonasi atrofidagi kuzatuv
nuqtalaridan namunalar olindi. Olingan namunalar qiymatlari ushbu jadvalda keltirilgan.
Uran, Radiy, Toriy va kaliy elementlarining GMZ-1 sanoat chiqindilari
omborxonasi atrofidagi o‘rtacha qiymatlari.
Elementlar
Konsentratsiya(g/g)
Sezgirlik,(g/g)
Kaliy
0,024±0,07
5·10
-4
Uran
(2,5±0,2)·10
-6
1·10
-5
Radiy
(9,1±0,4) 10
-12
1,5·10
-8
Toriy
(6,9±0,9) 10
-6
1·10
-4
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
252
Jadvaldan ko‘rinadiki,
tuproqdagi eng katta nisbiy radioaktivlik komponenti Kaliy
elementidir. Kaliyning nisbiy radioaktivligi tuproqdan olingan Kaliyning yig‘indi
radioaktivligiga nisbati 99,3%, ya’ni uning radioaktivligi Uranning radioaktivligidan
9,6·10
3
marta, Toriynikidan 3,4·10
3
marta va Radiynikidan 2,6·10
9
marta ortiqdir va
uning radioaktivligi yer qobig‘idagi bu elementlarning radioaktivligidan ancha ortiqdir.
XULOSA
Bu usul yuqorida keltirilgan elementlarning tuproqdagi konsentratsiyasini
sistematik ravishda NKMK tarkibidagi uran qazib oluvchi sanoat (texnogen)
maydonlarida va hududning ekologik holatiga, uran qazib olish texnogen ulushini
baholashda qo‘llaniladi.
Qizilqum hududining asosiy ifloslangan maydonlari balansdan tashqari rudalar,
Uchquduq hududidagi (PV) uranni yer ostida tanlab eritish maydonlari va GMZ-1 uran
chiqindilarini saqlovchi-xvostoxranilishlaridir.
Hududning radioekologik holatini yaxshilash uchun balansdan tashqari rudalarni
geotexnologik usulda uyumda tanlab eritish, rekultivatsiya ishlarini olib borish va ishlab
bo‘lingan uran chiqindilarini GMZ
-1 oltin ishlab chiqarishdagi chiqindilari bilan yopish
yoki ozuqaviy bo‘lmagan o‘simliklarni ekish bilan hosil qilinadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Аллаберганова
Г.М., Музафаров А.М. Мониторинг и оценка мощности
эффективной дозы в техногенных объектах урановых производств //Горный
вестник Узбекистана №2. –
Навои. 2019. –
С. 105
-
107. (05.00.00; №7).
2.
Музафаров А.М., Аллаберганова Г.М. Радиационные факторы в урановых
техногенных объектах /
Монография. Навоий. –
126 стр.
3.
Музафаров А.М., Кулматов Р.А., Аллаберганова Г.М. Оценка радиационной
опасности урановых предприятий для объектов окружающей среды
//
Техносферная безопасность. Россия. Иркутск. Том 6 №1 2021, ХХ
I
ВЕК., стр
. 94-103
4.
Музафаров А.М., Кулматов Р.А., Аллаберганова Г.М. Уринов Ш.Р. Оценка
коэффициента обогащения химических элементов в почвах техногенного объекта
производства золота //
Ўзбекистон Республикаси адлия вазирлиги ҳузуридаги
интелуктуал мулк агентлиги №
DGU09743.
(21.12.2020г).
5.
Музафаров А.М., Кулматов Р.А., Аллаберганова Г.М., Низомов Л.С. Гамма
–
спектрометрический метод определения удельной активности
226
Ra в урановых
объектах // Международная конференция молодых учёных. «Наука и инновации»
28-
29 ноября 2020, Сборник научных трудов, Ташкент
–
С. 244
-246.
