Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Didactic, pedagogical, and psychological factors in the
development of students’ intercultural communication
competence in English
Fotimakhon TAJIBOEVA
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
25 February 2024
This article provides information on the didactic,
pedagogical and psychological factors of students who have
intrinsic motivation to learn English, engage in communicative
activities, seek language input and encounter difficulties, and
develop students
’
intercultural communicative competence in
English.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1-pp82-86
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
English language,
intercultural
communication,
communication competence,
psychological factors,
communicative activity,
internal motivation.
Talabalarni ingliz tilida madaniyatlararo muloqot
kompetensiyasini rivojlantirishning didaktik, pedagogik,
psixologik omillari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
ingliz tili,
madaniyatlararo muloqot,
muloqot kompetensiyasi,
psixologik omillar,
kommunikativ faoliyat,
ichki motivatsiya.
Ushbu maqolada ingliz tilini o‘rganishga ichki motivatsiyaga
ega bo‘lgan talabalarning kommunikativ faoliyat bilan
shug‘ullanishlari, til kiritishlarini izlashlari va qiyinchiliklarga
qarshi turishlari hamda talabalarni ingliz tilida madaniyatlararo
muloqot
kompetensiyasini
rivojlantirishning
didaktik,
pedagogik, psixologik omillari haqida ma’lumotlar berilgan.
1
Basic doctoral student, Uzbekistan State University of World Languages.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
83
Дидактические, педагогические, психологические
факторы развития компетенции межкультурного
общения студентов на английском языке
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
английский язык,
межкультурная
коммуникация,
коммуникативная
компетентность,
психологические факторы,
коммуникативная
деятельность,
внутренняя мотивация.
В данной статье представлена информация о
дидактических,
педагогических
и
психологических
факторах студентов, которые имеют внутреннюю
мотивацию к изучению английского языка, занимаются
коммуникативной деятельностью, ищут языковой ввод и
сталкиваются с трудностями, а также развивают у
студентов
межкультурную
коммуникативную
компетентность на английском языке.
KIRISH
Ingliz tilida samarali muloqot qilish qobiliyati globallashgan dunyomizda tobora
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Talabalar uchun ingliz tilida kommunikativ
kompetensiyani rivojlantirish grammatika va lug‘atni o‘zlashtirishdan
tashqariga chiqadi.
Shuningdek, ijtimoiy kontekstlarni va psixologik omillarni tushunishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu maqolada biz talabalarning ingliz tilidagi kommunikativ kompetensiyasini
rivojlantirishga ta’sir qiluvchi psixologik jihatlarni o‘rganamiz. Til o‘rganishda
motivatsiya hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ingliz tilini o‘rganishda ichki motivatsiyaga ega
bo‘lgan talabalar kommunikativ faoliyat bilan shug‘ullanishlari, til kiritishlarini izlashlari
va qiyinchiliklarga qarshi turishlari mumkin. Ichki motivatsiyani sinfda mazmunli, real
hayotdagi muloqot imkoniyatlarini yaratish orqali, masalan, bahslar, rolli o‘yinlar va
tegishli mavzular bo‘yicha muhokamalar orqali rivojlantirish mumkin. Bundan tashqari,
ijobiy mustahkamlashni ta’minlash va o‘quvchilarning yutuqlarini nishonlash ularning
kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish uchun motivatsiyani oshirishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Til o‘rganish tashvishi va o‘z
-
o‘zini samaradorligi talabalarning kommunikativ
kompetensiyasiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan muhim psixologik omillardir. Xato qilish
yoki noto‘g‘ri tushunmaslik tashvishi o‘quvchilarning mazmunli muloqot qilish istagiga
to‘sqinlik qilishi mumkin. O‘qituvchilar qo‘llab
-
quvvatlovchi va tanqidsiz o‘quv muhitini
yaratish, tavakkal qilishni rag‘batlantirish va konstruktiv fikr
-mulohazalarni taqdim etish
orqali til tashvishini yengillashtirishga yordam berishi mumkin. Bundan tashqari,
o‘quvchilarning kuchli tomonlarini tan olish, erishish mumkin bo‘lgan maqsadlarni
belgilash va til to‘siqlarini bartaraf etish strategiyalarini taklif qilish orqali o‘z
-
o‘zini
samaradorligini oshirish ularning muloqot uchun ingliz tilidan foydalanishga bo‘lgan
ishonchini oshirishi mumkin. Ingliz tilida madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini
rivojlantirish talabalardan madaniy farqlarni tushunish va qadrlashni talab qiladi.
Samarali madaniyatlararo muloqot uchun empatiya, ochiq fikr va istiqbolga ega bo‘lish
kabi psixologik omillar juda muhimdir. O‘qituvchilar o‘quv dasturiga turli xil madaniy
mazmunni integratsiyalash, madaniy me’yorlar va qadriyatlar bo‘yicha muhokamalarni
osonlashtirish va talabalarni o‘zlarining madaniy o‘ziga xosliklari haqida fikr yuritishga
undash orqali madaniy xabardorlikni oshirishlari mumkin. Empatiya va tushunishni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
84
rivojlantirish talabalarga madaniyatlararo muloqotga hurmat va sezgirlik bilan
yondashishga yordam beradi. Ijodkorlik, moslashuvchanlik va strategik fikrlash kabi
psixologik omillar talabalarning kommunikativ kompetensiyasiga yordam beradi.
Talabalarni ijodiy fikrlashga, til bilan tajriba qilishga va ma’noni muhokama qilish uchun
muloqot strategiyalaridan foydalanishga undash ularning ingliz tilida o‘zini samarali
ifoda etish qobiliyatini oshirishi mumkin. O‘qituvchilar muammolarni hal qilish,
improvizatsiya va tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlarni joriy etishlari
mumkin, bu esa o‘quvchilarga ingliz tilini real hayotda qo‘llash imkonini beradi.
NATIJALAR
Bugungi kunda kasbiy vazifalarni muvaffaqiyatli bajarish uchun faqat bilimli
biznes mutaxassisi bo‘lishning o‘zi kifoya qilmaydi. Belgilangan vazifalarni muvaffaqiyatli
hal qilish uchun siz chet tillarini ham bilishingiz kerak. Bu bilim yangi yutuqlarni,
dunyodagi o‘zgarishlarni kuzatib borish, xalqaro simpoziumlar, konferensiyalarda
qatnashish, do‘stlik aloqalarini o‘rnatish va transmilliy jamoalarda ishlashga yordam
beradi. Shu munosabat bilan talabalarga kasbiy yo‘naltirilgan til ta’limining dolzarbligi
ortib bormoqda. U yoki bu tilni bilish, og‘zaki va yozma tilni tushunish, o‘z fikringizni chet
tilida bayon etish, balki ona tili bilan aloqa o‘rnatish ham birdek muhim ahamiyatga ega.
Boshqa madaniyat so‘zlovchilari, bir sohada ishlaydigan, ammo boshqa jamiyatni
ifodalovchi xorijiy hamkasblar bilan o‘zaro tushunishga erishadilar. Bunda ular
madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini egallashga va ularni amaliyotda muvaffaqiyatli
qo‘llash qobiliyatiga yordam berishi mumkin. Bunday ko‘nikmalarni egallash uchun
talabalarga chet tilini kasbiy yo‘naltirilgan holda o‘rgatish bo‘yicha maxsus kurslar talab
qilinadi. Bunday kurslarning maqsadi chet tilini og‘zaki va maxsus nutqning amaliy
ko‘nikmalarini ijro etish uchun yozma va og‘zaki shaklda rivojlantirishdan iborat.
Madaniyatlararo muloqot qobiliyatlari turli kasb vakillariga muhtoj edi. Chet til
madaniyati vakillari bilan muvaffaqiyatli muloqot qilish qobiliyati, masalan, qayiq
ustalari uchun juda zarurdir, chunki u kema xavfsizligini ta’minlaydi, atrof
-muhit
ifloslanishining oldini oladi, xalqaro va milliy qonunchilikka rioya qilishga yordam
beradi, suv harakatini tashkil etish va boshqarishda yordam beradi.Majburiy chet tili
kursi doirasida talabalarning chet tili madaniyatlararo kompetensiyasini rivojlantirish
vazifasi qiyin bo‘lib tuyuladi, ammo qo‘shimcha tillarni o‘qitish uchun mavjud
imkoniyatlar (masalan, til o‘rganish markazida) amalga oshirib bo‘lmaydigan darajada
qolmoqda. Xalqaro aloqalarni kengaytirish kontekstida turli sohalarda boshqa
lingvosium vakillarining mentaliteti, turmush tarzi va axloqiy qadriyatlarini chuqurroq
tushunish zarur, bu zamonaviy odamlarning madaniyatlararo kommunikativ
kompetensiya darajasini oshirishni o‘z ichiga oladi. Bu umumiy ta’lim natijalari nafaqat
aniq fanlar bo‘yicha bilimlarda namoyon bo‘lsa, balki kompetensiya xarakteriga ham ega
bo‘lsagina mumkin bo‘ladi. Maktab o‘quv dasturining deyarli har bir predmeti
o‘quvchilarning madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishga
ma’lum hissa qo‘shadi. Bu jarayonda “xorijiy til” fani muhim o‘rin tutadi, chunki aynan
madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani shakllantirish ushbu fanni o‘qitishning
asosiy maqsadi hisoblanadi. Chet tilini boshqa barcha maktab fanlaridan ajratib
turadigan bir qator xususiyatlar buni belgilaydi. Birinchidan, chet tili o‘z ona xalqi
madaniyatining muhim elementi bo‘lib, uni boshqa xalqlarga yetkazish vositasi
hisoblanadi. Bu o‘quvchiga dunyoning ajralmas rasmini yaratishga imkon beradi, bu
keyinchalik o‘quvchilarda ikkilamchi til shaxsiyat xususiyatlarini shakllantirishga va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
85
ularning doimiy o‘zgaruvchan ko‘p madaniyatli, ko‘p tilli dunyo sharoitlariga ijtimoiy
moslashishiga yordam beradi. Ikkinchidan, “xorijiy til” fani sub’yektlararo xususiyatga
ega bo‘lib, u chet tilidagi nutq mazmuni turli fanlardan: tarix, geografiya, adabiyot va
hokazolardan ma’lumot bo‘lishi mumkinligidan iborat. Uchinchidan, chet tili ko‘p
funksional, chunki u nafaqat sub’yektlardan biri, balki turli xil bilim sohalaridan
ma’lumot olish va aloqa vositasi sifatida ham ishlaydi. Madaniyatlararo kommunikativ
kompetensiyani shakllantirish, agar chet tili o‘quv predmeti sifatida boshqa fanlar bilan
o‘zaro aloqada bo‘lsa, ular bilan umumiy
–
fanlararo
–
didaktik makonni shakllantirsa,
sezilarli darajada kuchayadi. U o‘rganilayotgan tilning strukturaviy va funksional
xususiyatlari haqidagi bilimlarnigina emas, balki boshqa g‘oyalarning keng doirasini ham
o‘z ichiga oladi. Ushbu tilda muloqot qilish jarayonida “inson omili”ni, muloqotning turli
sohalari va vaziyatlarining xususiyatlarini hisobga olish kerak, ular ko‘plab ijtimoiy,
madaniyatlararo, psixologik, sotsial-
madaniy parametrlarni o‘z ichiga oladi.
Madaniyatlararo muloqot parametrlarining murakkabligi va integrativ xarakteri
lingvodidaktikada madaniyatlararo yo‘nalish pozitsiyalarining mustahkamlanishi
munosabati bilan chet tilini o‘qitishning alohida maqsadini ilgari surish zaruratini
oldindan belgilab berdi.
MUHOKAMA
Bugungi kunda olimlar turli xil ta’lim sharoitlarida madaniyatlararo kompetensiya
zarurligini ta’kidlamoqdalar. Mualliflarning fikrlarini umumlashtirgan holda shuni
aytishimiz mumkinki, madaniyatlararo kompetensiya deganda shaxsning madaniyatlar
muloqoti doirasida o‘zini anglay olish qobiliyati tushuniladi. “Madaniyatlararo
kompetensiya” fenomenining xuddi shunday ta’rifi xorijiy ishlarda ham shakllantirilgan.
Madaniyatlararo
kompetensiyaning
bunday
tushunchasi
madaniyatlararo
yondashuvning chuqur gumanistik va umumiy ta’lim yo‘nalishini, sharoitlardan qat’i
nazar, turli ta’lim vaziyatlarida foydalanishning universalligini yaqqol ko‘rsatadi. Shu
bilan birga, shuni tan olish kerakki, bunday talqinda madaniyatlararo kompetensiya
ko‘proq falsafiy va ilmiy
-
nazariy (uslubiy) ma’noga ega bo‘ladi va bu, afsuski, didaktik
maqsadlar uchun muhim bo‘lgan uning o‘ziga xos mazmunini ajratib olishga imkon
bermaydi. Bir qator tadqiqotchilarning ishlarining tahlili shuni ko‘rsatdiki,
madaniyatlararo kommunikativ kompetensiya shakllantirilishi kerak
–
boshqa
madaniyatning ona tilida so‘zlashuvchilari bilan xorijiy tilni tushunishni nazarda tutgan
holda, chet tilida samarali muloqot qilish qobiliyati til madaniyati va madaniy farqlarga
ijobiy, bag‘rikeng munosabatda bo‘lish.Bu nuqtai nazar zamonaviy metodik fan va
amaliyotning asosini tashkil etuvchi chet tilini o‘qitishga kommunikativ va
madaniyatlararo yondashuvlar o‘zaro bog‘liqligi masalasini hal etish zarurligini
ko‘rsatadi. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, bu yondashuvlar o‘rtasida tub farq bor,
chunki ular turli maqsadlardan kelib chiqadi. Kommunikativ yondashuv chet tilining
kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, u ona tilida
so‘zlashuvchilarning kommunikativ kompetensiyasi modeliga asoslangan. Bundan
tashqari, madaniyatlararo madaniyatlararo muloqotga qodir bo‘lgan ikki madaniyatli til
shaxsini, ya’ni madaniyatlararo madaniyatlararo yo‘naltirilgan ko‘p madaniyatli
ikkilamchi lingvistik shaxs, madaniyatlararo kommunikant yoki madaniyatlar vositachisi
shakllanishidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
86
XULOSA
Madaniyatlararo kommunikativ kompetensiya ona tilida so‘zlashuvchining
kompetensiyasi bilan bir xil emas va faqat madaniyatlararo kommunikantga
–
tillarni
o‘rganish orqali turli madaniyatlarning xususiyatlarini o‘rgangan tilshunosga xos bo‘lishi
mumkin bo‘lgan maxsus turdagi kompetensiyani ifodalaydi.Umuman olganda, psixologik
omillar talabalarning ingliz tilidagi kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Motivatsiya, tashvish, o‘z
-
o‘zini samaradorligi, madaniy xabardorlik
va ijodkorlikka murojaat qilish orqali o‘qituvchilar talabalarga ingliz tilida samarali
muloqot qilish imkoniyatini beradigan qo‘llab
-
quvvatlovchi o‘quv muhitini yaratishi
mumkin. Ushbu psixologik omillarni tan olish va hal qilish talabalarda madaniyatlararo
muloqotni muvaffaqiyatli boshqarish uchun zarur bo‘lgan ishonch va ko‘nikmalarni
shakllantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Bardos Canale va Swain."Language" 1980 54-55-b.
2.
Brock &Nagasaka . Pragmatic Content in Global and Local Textbooks. 2005;
34-40-
b // [“Til o‘qitish asoslari” –
2005. 12-23].
3.
Byram & Gerundy. Context and Culture in Language Teaching and Learning.
2003// GAO, 2006// Jiang, 2000// Malmaud, 2015// Tang, 2009// Xu, 2009; 210-b.
4.
Byram & Gerundy. Context and Culture in Language Teaching and Learning.
2003
–
yildagi maqola
–
57-b.
5.
Cefr, “Diskuss kompetensiyasi va funksional kompetensiya”
-2002- 101-130-b.
6.
E.Sheyn. “Til” // “Madaniy elementlarni e’tiborsiz qoldirishga moyil bo‘lgan til
o‘rgatish muammosi” 2004
-32-76.
7.
Gee. Discover Book. 2008; 100- b.
8.
Kramsch. Language and Culture. 2006.- 101-b.
